Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақша теориясын қамтитын экономика саласы.
Branch of economics covering theories of money
Ақша экономикасы – ақшаның түрлі теорияларын зерттейтін экономиканың бір саласы. Ол ақшаны талдау үшін құрылымдық негіз ұсынады, оның функцияларын (мысалы, айырбас құралы, құн сақтау және есептесу бірлігі) қарастырады, сондай-ақ ақшаның қоғамдық жақсылық ретінде пайдалылығы арқасында қалай қабылдануы мүмкін екенін зерттейді. Бұл ғылым тарихи тұрғыдан макроэкономиканы алдын ала болжады және онымен тығыз байланысты болып қала береді. Бұл сала сонымен қатар ақша жүйелерінің, оның ішінде ақшаны және оған қатысты қаржы институттарын реттеудің, халықаралық мәселелердің әсерін де зерттейді. Қазіргі талдау ақшаға деген сұраныстың микроэкономикалық негізін беруге, микро немесе макро деңгейде қолданылатын дұрыс номиналды және нақты ақша қатынастарын, соның ішінде олардың жалпы өнімге деген сұранысқа тигізетін әсерін анықтауға бағытталған. Оның әдістері ақшаның басқа активтерге деген балама ретіндегі және нақты қиындықтарға негізделген салдарларын тудыру және тексеруді қамтиды.
Monetary economics is the branch of economics that studies the different theories of money: it provides a framework for analyzing money and considers its functions (such as medium of exchange, store of value, and unit of account), and it considers how money can gain acceptance purely because of its convenience as a public good. The discipline has historically prefigured, and remains integrally linked to, macroeconomics. This branch also examines the effects of monetary systems, including regulation of money and associated financial institutions and international aspects. Modern analysis has attempted to provide microfoundations for the demand for money and to distinguish valid nominal and real monetary relationships for micro or macro uses, including their influence on the aggregate demand for output. Its methods include deriving and testing the implications of money as a substitute for other assets and as based on explicit frictions.
Тарих
Кез келген қазіргі заманғы ақша теориясының негізгі түсінігі – фиат ақшаның құны салмаққа емес, айналымға байланысты екендігін түсіну (Ароу-Дебреу моделімен салыстырыңыз).
The foundational concept of any modern theory of money is the understanding that the value of fiat money depends upon exchange and not weight (compare with the Arrow Debreu model).
Исламның алтын дәуірі
Орта ғасырлардағы ислам әлемінде шамамен сол уақытта тұрақты жоғары құндық валютаның (динар) айналымының кеңейіп жатқан деңгейі негізінде 7-12 ғасырларда күшті ақша экономикасы құрылды. Мұсылман экономистерінің, саудагерлері мен кәсіпкерлерінің енгізген жаңалықтарына несие, чек, вексель, жинақ шоттары, транзакциялық шоттар, несие беру, сенімгерлік, валюта бағамы, несие мен борышты беру және несиелер мен депозиттер үшін банктік мекемелердің алғашқы қолданылуы жатады. Рупияның тарихы б.з.д. 3 ғасырға дейін сонау ежелгі Үндістанға барып жетеді. Ежелгі Үндістан – Лидиялық статерлер, бірнеше Таяу Шығыс монеталары және қытайлық вэнь сияқты әлемдегі ең алғашқы монета шығарушылардың бірі болған. Бұл термин санскрит тілінен алынған, күміс монетаны білдіретін «рупа» (әдемі форма) сөзінен туындаған. Императорлық така 1329 жылы Дели сұлтандығының императоры Мұхаммед бин Туглуқтың ақша реформасымен ресми түрде енгізілді. Ол Қытай мен Парсыдағы моңғолдар қағаз ақша ретінде бастаған идеяны бейнелі ақша ретінде үлгі еткен. Танка мыс пен қоладан жасалған. Оның құны император қазынасындағы алтын мен күміс резервтерімен айырбасталды. Ақша металдардың жетіспеушілігіне байланысты енгізілді. 1891 жылға дейін Ауғанстанда Кабули рупиясы мен Қандахари рупиясы валюта ретінде қолданылды, содан кейін олар Ауған рупиясы ретінде стандартталды. Ауған рупиясы 60 паисаға бөлінген, 1925 жылы ауғандық афғанимен алмастырылды. ХХ ғасырдың ортасына дейін Тибеттің ресми валютасы Тибет рупиясы деп те аталды. Ақшаның мәніне байланысты қызығушылық 15-ші ғасырдың соңы мен 17-ші ғасырдың басындағы «Баға революциясы» деп аталатын үлкен инфляция кезеңінде күшейді. Осы кезеңде алтынның құны күрт төмендеді, себебі Жаңа әлемнен, негізінен Испаниядан алтын импортталды, осының салдарынан құны кейде күрт өзгеретін. Осы кезеңнің соңында ақша-несие экономикасы бойынша алғашқы заманауи еңбектер пайда бола бастады. XVIII ғасырда Еуропада банкноттар туралы түсінік кеңінен таралды. Дэвид Юм оны «қағаздың жаңа өнертабысы» деп атады. 1705 жылы Шотландияда Джон Лоу «Ақша және сауда» атты еңбегін жариялады, онда өткен жүз елу жыл ішінде металл ақшаның сәтсіздігі қарастырылды. Ол осы жүйені жылжымайтын мүлік құнына негізделген қағаз ақшаның жер банкі жүйесімен ауыстыруды ұсынды. Ол бұл ұсынысты жүзеге асыруға қол жеткізді. Алайда, оның банкі, спекуляциялық көпіршік салдарынан, экстремалды инфляцияға ұшырап құлдырады; мүмкін, ол испандық «Баға революциясының» сабақтарын дұрыс түсінбегендіктен. 1720 жылы Исаак Гервейз «Әлем саудасының жүйесі немесе теориясы» атты еңбегін жазды. Ол меркантилизмді және мемлекеттік қолдаумен берілетін несиені өз дәуірінің инфляциялық проблемалары үшін сынға алды. Фердинандо Галианидің 1751 жылы жариялаған «Della Moneta» еңбегі экономикалық теория бойынша алғашқы заманауи мәтін саналады. Ол Адам Смиттің осы тақырыптарға тоқталар «Халықтардың байлығы» кітабынан жиырма бес жыл бұрын жарық көрді. «Della Moneta» ақшаның құны, шығу тегі және реттелуі сияқты қазіргі заманғы ақша тұжырымдамаларын қамтыды. Ол ақшаның құнының өзгеруіне себеп болатын ықтимал себептерді мұқият зерттеді. Келесі жылы, 1752 жылы, Юм «Сауда балансы туралы» еңбегін жариялады. Ол тауарлардың импорты немесе экспорты ақшаның немесе тауарлардың артық немесе тапшылығын тудырады деп уайымдаудың қажеті жоқ екенін, өйткені ақшаның артық немесе тапшылығы сұранысты арттырады немесе азайтады, соның нәтижесінде теңгерімге жетеді деп дәлелдеді. Қазіргі заманғы экономикалық терминдерде бұл бағаның ақша ағыны механизмі арқылы теңгерімдеу болып табылады.
At around the same time in the medieval Islamic world, a vigorous monetary economy was created during the 7th–12th centuries on the basis of the expanding levels of circulation of a stable high value currency (the dinar). Innovations introduced by Muslim economists, traders and merchants include the earliest uses of credit, cheques, promissory notes, savings accounts, transactional accounts, loaning, trusts, exchange rates, the transfer of credit and debt, and banking institutions for loans and deposits. The history of the rupee traces back to Ancient India circa 3rd century BC. Ancient India was one of the earliest issuers of coins in the world, along with the Lydian staters, several other Middle Eastern coinages and the Chinese wen. The term is from rūpya, a Sanskrit term for silver coin, from Sanskrit rūpa, beautiful form. The imperial taka was officially introduced by the monetary reforms of Muhammad bin Tughluq, the emperor of the Delhi Sultanate, in 1329. It was modeled as representative money, a concept pioneered as paper money by the Mongols in China and Persia. The tanka was minted in copper and brass. Its value was exchanged with gold and silver reserves in the imperial treasury. The currency was introduced due to the shortage of metals. Both the Kabuli rupee and the Kandahari rupee were used as currency in Afghanistan prior to 1891, when they were standardized as the Afghan rupee. The Afghan rupee, which was subdivided into 60 paisas, was replaced by the Afghan afghani in 1925. Until the middle of the 20th century, Tibet's official currency was also known as the Tibetan rupee. Serious interest in the concepts behind money occurred during the dramatic period of inflation in the late 15th to early 17th centuries known as the Price Revolution, during which the value of gold fell precipitously, sometimes fluctuating wildly, because of the importation of gold from the New World, primarily by Spain. At the end of this period, the first modern texts on monetary economics were beginning to appear. During the eighteenth century, the concept of banknotes became more common in Europe. David Hume referred to it as "this new invention of paper". In 1705, John Law in Scotland published Money and Trade Considered, which examined the failure of metal based money during the previous hundred and fifty years. He proposed replacing that system with a land bank system of paper money based on the value of real estate. He succeeded in getting this proposal implemented. However, his bank failed due to a bubble of speculation collapsing into extreme inflation; perhaps because he failed to take the lessons of the Spanish Price Revolution seriously. In 1720, Isaac Gervaise wrote The System or Theory of the Trade of the World. He criticised mercantilism and state supported credit for the inflation problems of his era. Della Moneta, was published by Ferdinando Galiani in 1751, and is arguably the first modern text on economic theory. It was printed twenty five years before Adam Smith's more famous book, The Wealth of Nations, which touched on some of the same topics. Della Moneta covered many modern monetary concepts, including the value, origin, and regulation of money. It carefully examined the possible causes for money's value to fluctuate. The year following, 1752, Of the Balance of Trade was published by Hume. He argued that one need not worry about the import or export of goods creating a surplus or shortage of either money or goods because an excess or shortage of money will always increase or decrease demand until equilibrium is reached. In modern economic terms, this is as equilibration through the price specie flow mechanism.