Ақша-кредит саясаты және пайыздық ставкалар

Ақша-кредиттік саясат: инфляцияны бақылау, экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету, валюта бағамын реттеу. Қазақстандағы саясат туралы біліңіз!

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Monetary policy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Пайыздық мөлшерлемелер саясаты немесе ақша ұсынысы

Ақша-кредит саясаты – бұл елдің ақшалық органының жоғары жұмыспен қамту және баға тұрақтылығын (әдетте инфляцияның төмен және тұрақты деңгейі ретінде түсіндіріледі) сияқты кең мақсаттарға жету үшін ақшалай және басқа да қаржылық жағдайларға әсер ету мақсатымен қабылдайтын саясаты. Ақша-кредит саясатының басқа да мақсаттары экономикалық тұрақтылыққа үлес қосу немесе басқа валюталармен болжамды айырбас бағамын сақтау болуы мүмкін. Бүгінде дамыған елдердің көптеген орталық банктері ақша-кредит саясатын инфляцияны бақылауда ұстау принципі бойынша жүргізеді, ал дамушы елдердің орталық банктерінің ақша-кредит саясаты көбінесе белгілі бір валюта бағамын бекіту жүйесіне бағытталған. 1980-ші жылдарда кеңінен қолданылған, ақша ұсынымын бақылауға негізделген үшінші ақша-кредит саясаты стратегиясы кейіннен бәсеңдеді, бірақ ол әлі де бірқатар дамушы экономикаларда ресми стратегия болып табылады. Ақша-кредит саясатының құралдары елдің даму деңгейіне, институционалдық құрылымына, дәстүріне және саяси жүйесіне байланысты орталық банктер арасында әртүрлі болады. Пайыздық мөлшерлемені бақылау әдетте басты құрал болып табылады, ол тікелей орталық банк тарапынан әкімшілік жолмен пайыздық мөлшерлемені өзгерту арқылы немесе ашық нарықтағы операциялар арқылы жанама түрде жүзеге асырылады. Пайыздық мөлшерлемелер ақшалай берілім механизмі деп аталатын бірнеше арналар арқылы жалпы экономикалық белсенділікке, содан кейін жұмыспен қамту мен инфляцияға әсер етеді және валюта бағамын анықтауда маңызды рөл атқарады. Басқа да саяси құралдарға коммуникациялық стратегиялар, мысалы, болашаққа қатысты нұсқаулар және кейбір елдерде міндетті резервтерді белгілеу жатады. Ақша-кредит саясаты көбінесе экономикалық белсенділікті ынталандырып, жұмыспен қамту мен инфляцияны арттыратын экспансиялық немесе экономикалық белсенділікті баяулатып, жұмыспен қамту мен инфляцияны төмендететін қысқартушы болып сипатталады. Ақша-кредит саясаты экономикаға пайыздық мөлшерлемелер, валюта бағамы және қаржы активтерінің бағасы сияқты қаржылық арналар арқылы әсер етеді. Бұл салық салу және мемлекеттік шығыстардағы өзгерістерге негізделген фискалдық саясаттан өзгеше, ол үкімет үшін рецессия сияқты бизнес цикл құбылыстарын басқару тәсілі болып табылады. Дамыған елдерде ақша-кредит саясаты фискалдық саясаттан көбінесе бөлек қалыптасады, дамыған экономикалардағы қазіргі заманғы орталық банктер тікелей үкіметтік бақылаудан және директивалардан тәуелсіздікке ие. Ақша-кредит саясатын қалай жүргізу керектігі – ақша-кредит экономикасы және макроэкономиканың басқа да салаларына негізделген белсенді және талқыланатын зерттеу саласы.

Monetary policy is the policy adopted by the monetary authority of a nation to affect monetary and other financial conditions to accomplish broader objectives like high employment and price stability (normally interpreted as a low and stable rate of inflation). Further purposes of a monetary policy may be to contribute to economic stability or to maintain predictable exchange rates with other currencies. Today most central banks in developed countries conduct their monetary policy within an inflation targeting framework, whereas the monetary policies of most developing countries' central banks target some kind of a fixed exchange rate system. A third monetary policy strategy, targeting the money supply, was widely followed during the 1980s, but has diminished in popularity since that, though it is still the official strategy in a number of emerging economies. The tools of monetary policy vary from central bank to central bank, depending on the country's stage of development, institutional structure, tradition and political system. Interest rate targeting is generally the primary tool, being obtained either directly via administratively changing the central bank's own interest rates or indirectly via open market operations. Interest rates affect general economic activity and consequently employment and inflation via a number of different channels, known collectively as the monetary transmission mechanism, and are also an important determinant of the exchange rate. Other policy tools include communication strategies like forward guidance and in some countries the setting of reserve requirements. Monetary policy is often referred to as being either expansionary (stimulating economic activity and consequently employment and inflation) or contractionary (dampening economic activity, hence decreasing employment and inflation). Monetary policy affects the economy through financial channels like interest rates, exchange rates and prices of financial assets. This is in contrast to fiscal policy, which relies on changes in taxation and government spending as methods for a government to manage business cycle phenomena such as recessions. In developed countries, monetary policy is generally formed separately from fiscal policy, modern central banks in developed economies being independent of direct government control and directives. How best to conduct monetary policy is an active and debated research area, drawing on fields like monetary economics as well as other subfields within macroeconomics.

Монеталар мен қағаз ақша шығару

Ақша саясаты ғасырлар бойы ақша экономикасының дамуымен бірге қалыптасты. Тарихшылар, экономистер, антропологтар және нумизматиктер ақшаның пайда болуы туралы бір пікірге келмейді. Батыста монеталар алғаш рет б.з.д. 8 ғасырда ежелгі Лидияда қолданылған деген тұжырым бар, ал кейбір зерттеушілер оның бастауын ежелгі Қытайға жатқызады. Ақша саясатының ең алғашқы көріністері – монета құрамын нашарлату, яғни үкімет монеталарды балқытып, оларға арзан металдар қосу болып табылады. Бұл практика Рим империясының соңында кеңінен таралды, бірақ Батыс Еуропада орта ғасырдың соңында толыққанды жетілді. Көп ғасырлар бойы ақша саясатының тек екі түрі болды: монетаны өзгерту немесе қағаз ақша басып шығару. Пайыздық ставкалар, қазір ақша-кредиттік органдардың құрамында қарастырылса да, сол кезде ақша саясатының басқа түрлерімен үйлестірілмеген. Ақша саясаты атқарушылық шешім ретінде қарастырылып, көбінесе монета соғу құқығына ие билік жүзеге асырған. Ірі сауда желілерінің пайда болуымен валюта құнын алтын немесе күміспен, ал жергілікті валюта бағасын шетелдік валюталармен салыстыру мүмкіндігі туды. Бұл ресми баға заңмен бекітілуі мүмкін болғанмен, нарықтық бағадан айырмашылығы болуы мүмкін еді. Қағаз ақша 7 ғасырдағы Қытайда "жяози" деп аталатын міндеттемелерден пайда болды. Жяози металл ақшаны толығымен алмастырмады және мыс монеталармен қатар қолданылды. Юань әулеті қағаз ақшаны басты айналым құралы ретінде қолданған алғашқы үкімет болды. Алайда, әулеттің кейінгі кезеңінде соғысты қаржыландыру және билікті сақтау үшін ақша тапшылығына тап болғандықтан, олар шектеусіз қағаз ақша басып шығара бастады, нәтижесінде жоғары инфляция орын алды.

Орталық банктер мен алтын стандарт

1694 жылы алтынмен қамтамасыз етілген банкноттарды басып шығаруға уәкілеттік берілген Англия банкі құрылғаннан бастап, ақша-кредит саясатының атқарушы биліктен тәуелсіздігі туралы идея қалыптаса бастады. Ақша-кредит саясатының мақсаты – ақшаның құнын сақтау, қолма-қол ақшамен тең бағада сауда жасалатын банкноттарды басып шығару және ақша айналысынан шығуын болдырмау еді. 1870–1920 жылдар аралығында өнеркәсіп дамыған елдер орталық банк жүйелерін құрды, соңғысы 1913 жылы құрылған Федералдық резерв болды. Осы кезде орталық банктың «соңғы шара ретінде несие беруші» рөлі қалыптасты. Сондай-ақ, пайыздық ставкалардың бүкіл экономикаға әсер ететіні көріне бастады, бұл экономикадағы маржиналдық революцияны бағалаудың нәтижесінде болды. Бұл революция адамдардың өздерінің мүмкіндік шығындарына байланысты шешімдерін өзгертетінін көрсетті. Өнеркәсіптік дамыған елдерде ұлттық банктердің құрылуы валютаның алтын стандартымен байланысын сақтау және басқа алтынмен қамтамасыз етілген валюталармен тар шекте сауда жасау ниетімен байланысты болды. Осы мақсатқа жету үшін орталық банктер алтын стандартының бір бөлігі ретінде өздерінің клиенттеріне де, ақша жетіспейтін басқа банктерге де беретін пайыздық ставкаларды белгілей бастады. Алтын стандартын сақтау үшін пайыздық ставкаларды дерлік әр ай сайын түзету қажет болды. Алтын стандарты – бұл ұлттық валюта бағасының алтын құнына қатысты белгілі бір деңгейде бекітілген және үкіметтің базалық валютада белгіленген бағамен алтынды сатып алуға немесе сатуға берген уәдесі арқылы тұрақты ұсталатын жүйе. Алтын стандарты «белгілі айырбас бағамы» саясатының ерекше түрі немесе тауар бағасы деңгейін бақылаудың ерекше әдісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда, алтын стандартын сақтауға қажетті шаралар жұмыспен қамтуға және жалпы экономикалық белсенділікке зиян келтіруі мүмкін, сонымен қатар 1930 жылдардағы көптеген елдердегі Ұлы депрессияны ушықтырды. Бұл алтын стандартының күшін жоюға және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықаралық деңгейде тиімді ақша-кредит жүйесін құруға әкелді. Қазіргі таңда ешбір ел алтын стандартын қолданбайды.

With the creation of the Bank of England in 1694, which was granted the authority to print notes backed by gold, the idea of monetary policy as independent of executive action began to be established. The purpose of monetary policy was to maintain the value of the coinage, print notes which would trade at par to specie, and prevent coins from leaving circulation. During the period 1870–1920, the industrialized nations established central banking systems, with one of the last being the Federal Reserve in 1913. By this time the role of the central bank as the "lender of last resort" was established. It was also increasingly understood that interest rates had an effect on the entire economy, in no small part because of appreciation for the marginal revolution in economics, which demonstrated that people would change their decisions based on changes in their opportunity costs. The establishment of national banks by industrializing nations was associated then with the desire to maintain the currency's relationship to the gold standard, and to trade in a narrow currency band with other gold backed currencies. To accomplish this end, central banks as part of the gold standard began setting the interest rates that they charged both their own borrowers and other banks which required money for liquidity. The maintenance of a gold standard required almost monthly adjustments of interest rates. The gold standard is a system by which the price of the national currency is fixed vis a vis the value of gold, and is kept constant by the government's promise to buy or sell gold at a fixed price in terms of the base currency. The gold standard might be regarded as a special case of "fixed exchange rate" policy, or as a special type of commodity price level targeting. However, the policies required to maintain the gold standard might be harmful to employment and general economic activity and probably exacerbated the Great Depression in the 1930s in many countries, leading eventually to the demise of the gold standards and efforts to create a more adequate monetary framework internationally after World War II. Nowadays the gold standard is no longer used by any country.

Қолданыстағы тұрақты валюталық бағамдар

1944 жылы Бреттон-Вудс жүйесі құрылды, ол Халықаралық валюта қорын құрды және көптеген өнеркәсіп дамыған елдердің валюталарын АҚШ долларына тікелей байланыстыратын бекітілген валюта бағамы жүйесін енгізді, ал доллар жүйедегі жалғыз валюта ретінде алтынға тікелей айырбасталатын болды. Келесі онжылдықтар бойында бұл жүйе халықаралық деңгейде тұрақты валюта бағамдарын қамтамасыз етті, бірақ 1970 жылдары доллардың құны шамадан тыс жоғары бағаланған деп есептелген кезде жүйе күйреп қалды. 1971 жылы доллардың алтынға айырбасталуы тоқтатылды. Бекітілген валюта бағамдарын жаңарту әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал 1973 жылға қарай негізгі валюталар бір-біріне қатысты еркін жүзе бастады. Еуропада Еуропалық валюта жүйесі арқылы аймақтық бекітілген валюта бағамы жүйесін құруға әртүрлі талпыныстар жасалды, нәтижесінде Еуропалық Одақтың Экономикалық және монетарлық одағы құрылды және евро валютасы енгізілді.

Ақша массасының мақсаттары

Монетаристік экономистер ақша ұсынысының өсуі макроэкономикаға әсер ете алатынын ұзақ уақыттан бері айтып келді. Олардың қатарында Милтон Фридман да болды, ол карьерасының басында рецессия кезінде мемлекеттік бюджет тапшылығын ақша жасау арқылы тең мөлшерде қаржыландыруды, осылайша өндіріске деген жиынтық сұранысты ынталандыруға көмектесетінін жақтады. Кейін ол инфляцияны төмен ұстау және өндіріс өсімін тұрақтандырудың ең жақсы жолы – ақша ұсынысын төмен, тұрақты қарқынмен арттыру екенін ұсынды. 1970 жылдары 1970 жылдардағы энергетикалық дағдарыстың салдарынан көптеген елдерде инфляция өсті, соның нәтижесінде бірнеше орталық банктер инфляцияны төмендету мақсатында ақша ұсынысын бақылауға алды. Алайда, АҚШ Федералдық резервінің төрағасы Пол Волкер 1979 жылдың қазанынан бастап бұл саясатты іске асырғанда, ақшалай агрегаттар мен басқа макроэкономикалық көрсеткіштер арасындағы тұрақсыз байланыс салдарынан бұл тәсіл тиімсіз болып шықты, және басқа елдерде де ұқсас нәтижелер байқалды. Тіпті Милтон Фридман де ақша ұсынысын тікелей арттырудың ол күткендей сәтті болмағанын мойындады.

Инфляциялық мақсатты белгілеу

1990 жылы Жаңа Зеландия алғаш рет ақша-кредит саясатының негізі ретінде ресми инфляциялық мақсатты қабылдады. Бұл идея бойынша, орталық банк елдегі инфляция деңгейін ресми мақсатқа бағыттау үшін пайыздық ставкаларды реттеуге тырысады, валюта бағамының тұрақтылығы немесе ақша ұсынымының өсуі сияқты тікелей емес мақсаттарды ұстанбайды. Мұндай мақсаттардың да соңында төмен және тұрақты инфляцияға қол жеткізу көзделеді. Бұл стратегия көбінесе тиімді деп есептеледі және көптеген дамыған елдердің орталық банктері жылдар бойы осыған ұқсас стратегияны қабылдады. 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы инфляциялық мақсаттаудың қолданылуы мен икемділігіне қатысты пікір таластарын тудырды. Көптеген экономистер көптеген ақша-кредиттік режимдерде белгіленген нақты инфляциялық мақсаттардың тым төмен екенін айтты. Дағдарыс кезінде инфляцияны бекіткен көптеген елдер нөлдік ставканың ең төменгі шегіне жетті, нәтижесінде инфляция деңгейі дерлік нөлге немесе тіпті дефляцияға дейін төмендеді.

Ақша-кредит саясатының құралдары

Орталық банктердің ақша-кредит саясатын жүргізу үшін қолданатын құралдары елден елге өзгеше болады, бұл елдің даму деңгейіне, институционалдық құрылымына және саяси жүйесіне байланысты. Орталық банктердің қолданатын негізгі ақша-кредит саясаты құралдары – пайыздық мөлшерлемені тікелей белгілеу, ашық нарықтағы операциялар, болашаққа қатысты бағдарламалар және басқа да коммуникациялық іс-шаралар, банк резервтерінің нормативтері, қайта несиелендіру және қайта дисконттау (репо операцияларының қолданылуы да бар). Капиталдың жеткіліктігі маңызды болғанымен, оны Халықаралық есептесу банкі анықтайды және реттейді, ал орталық банктер көбінесе қатаң ережелерді қолданбайды. Саясатты кеңейту, яғни ақша-кредит органы экономиканы ынталандыру үшін құралдарын қолданған кезде болады. Кеңейту саясаты қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемені төмендетіп, тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын шығыстарды ынталандыру үшін кең ауқымды қаржылық жағдайға әсер етеді, бұл жұмыспен қамтуды арттырады. Валюта бағамына әсер ету арқылы таза экспортты да ынталандыруы мүмкін. Керісінше, саясатты қысқарту кері бағытта жұмыс істейді: пайыздық мөлшерлемені арттыру тұтынушылар мен кәсіпкерлердің қарыз алуын және шығыстарын төмендетіп, экономикадағы инфляциялық қысымды және жұмыспен қамтуды баяулатады. Валюта бағамына байланысты жұмыс істейтін ақша-кредит саясаты жүйелері үшін пайыздық мөлшерлемені түзету, сондай-ақ валюта нарығына тікелей араласу (ашық нарықтағы операциялар) қажетті валюта бағамын сақтау үшін маңызды құралдар болып табылады. Инфляцияны тікелей бақылауға алған орталық банктер үшін пайыздық мөлшерлемені түзету ақша айналымының механизмі үшін маңызды, ол ақыр соңында инфляцияға әсер етеді. Орталық банктердің негізгі ставкаларының өзгеруі банктер мен басқа да несие берушілердің фирмалар мен үй шаруашылықтарына беретін несиелерге қатысты пайыздық мөлшерлемелерге әсер етеді, бұл жеке инвестициялар мен тұтынуға әсер етеді. Пайыздық мөлшерлеменің өзгеруі акциялар мен жылжымайтын мүліктің бағасы сияқты активтердің құнына да әсер етеді, бұл үй шаруашылықтарының тұтыну шешімдеріне байлық арқылы әсер етеді. Сонымен қатар, халықаралық пайыздық мөлшерлемелердің айырмашылығы валюта бағамына және, демек, экспорт пен импортқа әсер етеді. Тұтыну, инвестициялар және таза экспорт – жиынтық сұраныстың маңызды құрамдас бөліктері. Экономикадағы тауарлар мен қызметтерге жалпы сұранысты ынталандыру немесе басу инфляцияны тиісінше арттыруға немесе төмендетуге әкеледі. Қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемені түзетуге қолданылатын нақты іске асыру механизмі әр орталық банк үшін өзгеше. "Бағдарламалық мөлшерлеме" – орталық банк саясатын хабарлау үшін қолданатын негізгі пайыздық мөлшерлеме, ол басқарылатын мөлшерлеме (яғни орталық банк тікелей белгілейді) немесе орталық банк тек жанама түрде әсер ететін нарықтық пайыздық мөлшерлеме болуы мүмкін. Мысалы, Канада Банкі бір күндік мөлшерлемені және плюс немесе минус 0,25% аралығын белгілейді. Квалификацияланған банктер осы аралықта бір-бірінен қарыз алады, бірақ ешқашан жоғары немесе төмен емес, өйткені орталық банк оларға әрқашан аралықтың жоғарғы шегінде қарыз береді және төменгі шегінде депозит қабылдайды; принцип бойынша, аралықтың екі шетінде де қарыз алу және беру мүмкіндігі шексіз. Нысаналы мөлшерлемелер әдетте қысқа мерзімді болады. Нарықта қарыз алушылар мен несие берушілер алатын нақты мөлшерлеме (көрінетін) несие тәуекеліне, мерзіміне және басқа да факторларға байланысты болады. Мысалы, орталық банк бір күндік несие берудің нысаналы мөлшерлемесін 4,5% белгілеуі мүмкін, бірақ бес жылдық облигациялар үшін (бірдей тәуекелге) мөлшерлемелер 5%, 4,75% немесе, кері қисықтар болған жағдайда, қысқа мерзімді мөлшерлемеден төмен болуы мүмкін. Көптеген орталық банктерде "орталық банк мөлшерлемесі" деп аталатын бір негізгі "басты" мөлшерлеме бар. Іс жүзінде олардың басқа да құралдары мен мөлшерлемелері болады, бірақ тек біреуі қатаң бағытталған және орындалатын. Сондықтан, орталық банктың бірнеше пайыздық мөлшерлемесі немесе ақша-кредит саясаты құралдары бар, олар нарыққа әсер ету үшін қолданылуы мүмкін. Шекаралық несиелеу мөлшерлемесі – институттардың орталық банктерден ақша алу үшін белгіленген мөлшерлеме. (АҚШ-та бұл дисконттық мөлшерлеме деп аталады). Басты қайта қаржыландыру мөлшерлемесі – орталық банк жариялайтын, көрінетін пайыздық мөлшерлеме. Ол ең төменгі ұсыныс мөлшерлемесі ретінде де белгілі және қайта қаржыландыру несиелері үшін ұсыныс шегі ретінде қызмет етеді. (АҚШ-та бұл федералдық қорлар мөлшерлемесі деп аталады). Депозит мөлшерлемесі, әдетте резервтерге төленетін пайыздық мөлшерлеме – тараптар орталық банктегі депозиттері үшін алатын мөлшерлеме.

The instruments available to central banks for conducting monetary policy vary from country to country, depending on the country's stage of development, institutional structure and political system. The main monetary policy instruments available to central banks are interest rate policy, i. e. setting (administered) interest rates directly, open market operations, forward guidance and other communication activities, bank reserve requirements, and re lending and re discount (including using the term repurchase market. While capital adequacy is important, it is defined and regulated by the Bank for International Settlements, and central banks in practice generally do not apply stricter rules. Expansionary policy occurs when a monetary authority uses its instruments to stimulate the economy. An expansionary policy decreases short term interest rates, affecting broader financial conditions to encourage spending on goods and services, in turn leading to increased employment. By affecting the exchange rate, it may also stimulate net export. Contractionary policy works in the opposite direction: Increasing interest rates will depress borrowing and spending by consumers and businesses, dampening inflationary pressure in the economy together with employment. For monetary policy frameworks operating under an exchange rate anchor, adjusting interest rates are, together with direct intervention in the foreign exchange market (i. e. open market operations), important tools to maintain the desired exchange rate. For central banks targeting inflation directly, adjusting interest rates are crucial for the monetary transmission mechanism which ultimately affects inflation. Changes in the central banks' policy rates normally affect the interest rates that banks and other lenders charge on loans to firms and households, which will in turn impact private investment and consumption. Interest rate changes also affect asset prices like stock prices and house prices, which again influence households' consumption decisions through a wealth effect. Additionally, international interest rate differentials affect exchange rates and consequently US exports and imports. Consumption, investment and net exports are all important components of aggegate demand. Stimulating or suppressing the overall demand for goods and services in the economy will tend to increase respectively diminish inflation. The concrete implementation mechanism used to adjust short term interest rates differs from central bank to central bank. The "policy rate" itself, i. e. the main interest rate which the central bank uses to communicate its policy, may be either an administered rate (i. e. set directly by the central bank) or a market interest rate which the central bank influences only indirectly. among others). As an example of how this functions, the Bank of Canada sets a target overnight rate, and a band of plus or minus 0.25%. Qualified banks borrow from each other within this band, but never above or below, because the central bank will always lend to them at the top of the band, and take deposits at the bottom of the band; in principle, the capacity to borrow and lend at the extremes of the band are unlimited. The target rates are generally short term rates. The actual rate that borrowers and lenders receive on the market will depend on (perceived) credit risk, maturity and other factors. For example, a central bank might set a target rate for overnight lending of 4.5%, but rates for (equivalent risk) five year bonds might be 5%, 4.75%, or, in cases of inverted yield curves, even below the short term rate. Many central banks have one primary "headline" rate that is quoted as the "central bank rate". In practice, they will have other tools and rates that are used, but only one that is rigorously targeted and enforced. A typical central bank consequently has several interest rates or monetary policy tools it can use to influence markets. Marginal lending rate – a fixed rate for institutions to borrow money from the central bank. (In the USA this is called the discount rate). Main refinancing rate – the publicly visible interest rate the central bank announces. It is also known as minimum bid rate and serves as a bidding floor for refinancing loans. (In the USA this is called the federal funds rate). Deposit rate, generally consisting of interest on reserves – the rates parties receive for deposits at the central bank.

Ашық нарық операциялары

Ашық нарық операциялары арқылы орталық банк экономикадағы пайыздық мөлшерлемелер деңгейіне, валюта бағамына және/немесе ақша ұсынысына әсер ете алады. Ашық нарық операциялары айналыстағы валютадан және банктердің орталық банктегі резервтерінен тұратын валюталық базаны кеңейту немесе қысқарту арқылы пайыздық мөлшерлемелерге әсер етеді. Орталық банк бағалы қағаздарды (мысалы, мемлекеттік облигацияларды немесе қазыналық вексельдерді) сатып алғанда, ол іс жүзінде ақша жасайды. Орталық банк ақшаны бағалы қағазға айырбастап, ақша базасын ұлғайтады, ал тиісті бағалы қағаздың ұсынысын төмендетеді. Керісінше, орталық банк бағалы қағаздарды сату арқылы ақша базасын қысқартады. Ашық нарық операциялары әдетте мынадай формада жүзеге асырылады:

Бағалы қағаздарды сатып алу немесе сату ("тікелей операциялар"). Кепілдік ретінде бағалы қағаздар үшін ақшаны уақытша беру ("кері операциялар" немесе "қайта сатып алу операциялары", басқаша айтқанда "репо" нарығы). Бұл операциялар тұрақты түрде жүргізіледі, онда белгілі мерзімге (ЕЦБ үшін бір апта және бір ай) берілген несиелер аукцион арқылы сатылады. Валюталық операциялар, мысалы, валюталық своптар.

Алға қарай бағыттау

Болашаққа бағдарлау – бұл орталық банктың болашақ пайыздық мөлшерлемелер деңгейіне қатысты нарық күтулерін әсер ету мақсатындағы болжамдарын және ниеттерін жариялау арқылы жүзеге асырылатын коммуникациялық тәжірибе. Күтілімдердің қалыптасуы нақты инфляция өзгерістерінің маңызды факторы болғандықтан, қазіргі заманғы орталық банктер үшін сенімді коммуникация өте маңызды.

Кредиттік нұсқаулық

Орталық банктер экономиканың белгілі бір салаларына квоталар, лимиттер немесе дифференциацияланған пайыздық мөлшерлемелерді қолдану арқылы банк несиелерін бөлуге тікелей немесе жанама түрде әсер ете алады. Бұл орталық банкке несие берудің көлемін және оны экономиканың белгілі бір стратегиялық салаларына, мысалы ұлттық өнеркәсіптік саясатты қолдауға немесе тұрғын үйді жаңарту сияқты экологиялық инвестицияларға бағыттауды бақылауға мүмкіндік береді. Жапон банкі мұндай саясатты ("window guidance") 1962-1991 жылдар аралығында қолданған. Франция банкі 1948 жылдан 1973 жылға дейінгі соғыстан кейінгі кезеңде де несиелік бағыттарды кеңінен пайдаланған. Еуропалық Орталық Банктің ағымдағы TLTRO операцияларын да банктер төлейтін пайыздық мөлшерлеме деңгейі коммерциялық банктердің сақтау мерзімінің соңында берген несиелерінің көлеміне байланысты ерекшеленетіндіктен, несиелік бағыттың бір түрі деп санауға болады. Егер коммерциялық банктер несие берудің белгілі бір көрсеткішіне жетсе, олар стандартты негізгі пайыздық мөлшерлемеден төмен дисконттық пайыздық мөлшерлеме алады. Осы себепті кейбір экономистер TLTRO-ны "екі деңгейлі пайыздық мөлшерлемелер" саясаты деп сипаттайды. Қытай да екі деңгейлі мөлшерлеме саясатын қолданып жүр.

Айырбастау талаптары

Ақша массасына әсер ету үшін кейбір орталық банктер шетелдік валюта түсімдерінің (әдетте экспорттан түсетін) белгілі бір бөлігін немесе барлығын жергілікті валютаға айырбастауды міндеттей алады. Жергілікті валюта сатып алу бағамы нарыққа негіделген болуы немесе банк тарапынан еркіндікпен белгіленуі мүмкін. Бұл құрал көбінесе айырбастау мүмкіндігі шектеулі немесе толыққанды айырбастау мүмкіндігі жоқ валюталары бар елдерде қолданылады. Жергілікті валюта алған тұлғаға қаражатты еркін пайдалануға рұқсат берілуі мүмкін, орталық банкте белгілі бір мерзімге сақтау талап етілуі немесе белгілі бір шектеулермен қаражатты пайдалануға рұқсат етілуі мүмкін. Басқа жағдайларда, шетелдік валютаны иелену немесе пайдалану құқығы басқаша шектелуі мүмкін. Орталық банк шетелдік валютаны сатып алып, оның орнына жергілікті валюта шығарғанда (сатқанда) ақша ұсынысын арттырады. Орталық банк ақша массасын облигацияларды сату немесе валюталық интервенциялар сияқты әртүрлі жолдармен кейіннен қысқарта алады.

Қосалқы кепілдік саясаты

Кейбір елдерде орталық банктердің несие беру практикасын шектеу және капитал нарығын шектеу немесе реттеу үшін жанама түрде әрекет ететін басқа да құралдары болуы мүмкін. Мысалы, орталық банк маржалық несие беруді реттеуге болады, осы арқылы жеке тұлғалар немесе компаниялар кепілге қойылған бағалы қағаздарға қарсы қарыз ала алады. Маржа талабы бағалы қағаздар құнының қарыз сомасына ең төменгі арақатынасын белгілейді. Орталық банктер жиі қаржы институттары ұстауы мүмкін активтердің сапасына талаптар қояды; мұндай талаптар қаржы жүйесі құратын тәуекел мен қаржылық левередждің мөлшерін шектеуге мүмкіндік береді. Бұл талаптар тікелей болуы мүмкін, мысалы, белгілі бір активтердің белгілі бір ең төменгі кредиттік рейтингке ие болуын талап ету, немесе орталық банк контрагенттерге белгілі бір сападағы кепілдік ұсынған жағдайда ғана несие беру арқылы жанама түрде әрекет етуі мүмкін.

Нөлдік шекарадағы дағдыға жат ақша-несие саясаты

Ақша саясатының басқа түрлері, әсіресе пайыздық мөлшерлемелер 0%-ға немесе оған жақын болған кезде және дефляция қаупі болғанда немесе дефляция орын алғанда қолданылады, бұл түрлер дәстүрлі емес ақша саясаты деп аталады. Оларға кредиттік жеңілдету, сандық жеңілдету, болашаққа қатысты нұсқаулар беру және сигнал беру кіреді. Кредиттік жеңілдету кезінде орталық банк жеке сектор активтерін сатып алып, нарықтағы ақша айналымын жақсартады және несие алуға қолжетімділікті арттырады. Сигнал беру арқылы болашақтағы пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуіне қатысты нарық күтулерін төмендетуге болады. Мысалы, 2008 жылғы несие дағдарысы кезінде АҚШ Федералдық резервтік жүйесі пайыздық мөлшерлемелердің "көпке дейін" төмен болатынын мәлімдеді, ал Канада Банкі 2010 жылдың екінші тоқсанының соңына дейін пайыздық мөлшерлемелерді 25 базистік пунктінің (0,25%) төменгі шегінде ұстауға "шартты міндеттеме" берді.

Вертолет ақшасы

Басқа да осындай ақша-кредит саясаты ұсыныстарының бірі – тікұшақ ақшасы идеясы, онда орталық банктер өз балансында қарсы активтерсіз ақша жасайды. Жасалған ақша тікелей халыққа азаматтарға дивиденд ретінде таратылуы мүмкін. Мұндай ақшалық шоктардың артықшылықтарына шаруашылықтардың тәуекелге бейімділігінің төмендеуі және сұраныстың артуы жатады, бұл инфляцияны және өндіріс көлемінің айырмасын арттырады. Бұл мүмкіндік 2016 жылдың наурыз айынан бастап Еуропалық Орталық Банктің (ЕОБ) президенті Марио Драги бұл тұжырымдаманы «өте қызықты» деп атағаннан кейін көбірек талқыланды. Бұл идеяны бұрынғы орталық банктердің көрнекті өкілдері Стэнли Фишер және Филипп Хильдебранд BlackRock жариялаған мақаласында, ал Францияда Францияның Экономикалық талдау кеңесінің экономистері Филипп Мартин және Ксавье Раго премьер-министр кеңсесіне қарасты зерттеу орталығында қолдады. Кейбір сарапшылар Мильтон Фридман бір кезде «тікұшақ ақшасы» деп атаған әдісті пайдалануды ұсынды, онда орталық банк инфляцияны орталық банк белгілеген мақсатқа жеткізу үшін азаматтарға тікелей төлемдер жасайды. Мұндай саясат, ең төменгі нөлдік шекте ерекше тиімді болуы мүмкін.

Инфляциялық мақсатты белгілеу

Осы саясат бойынша мақсат – инфляцияны, мысалы, Тұтыну бағалары индексі сияқты нақты анықтама бойынша, белгілі бір шекте ұстау. Сондықтан, басқа ақша-кредиттік режимдер де инфляцияны бақылауды негізгі мақсат тұтады, бірақ олар оны жанама жолмен іске асырады, ал инфляцияны нысанаға алу тікелей тәсілді қолданады. Инфляция нысанына орталық банк пайыздық ставкасын мерзімді түрде түзету арқылы қол жеткізіледі. Сонымен қатар, орталық банктың іс-қимылдары мен болашақ күтулері туралы халыққа ашық түрде хабарлау стратегияның маңызды бөлігі болып табылады, өйткені бұл инфляциялық күтулерге әсер етеді, ал олар нақты инфляцияның қалыптасуы үшін өте маңызды. Әдетте, пайыздық ставканы белгілі бір деңгейде ұстау мерзімі айлар мен жылдар аралығында ауытқиды. Бұл пайыздық ставканы нысана деңгейінде белгілеуді саясатты дамыту комитеті ай сайын немесе тоқсан сайын қарап шығады. 2022 жылы Халықаралық валюта қоры 45 экономиканың ақша-кредиттік саясатының аясында инфляцияны нысанаға алуды қолданғанын тіркеді. Дегенмен, сыншылар бұл тәсілдің күтпеген салдары болуы мүмкін екенін айтады, мысалы, тұрғын үй бағаларының өсуіне ықпал ету және акция құнының жоғарылауына қолдау көрсету арқылы әулеттік теңсіздікті күшейту.

Баға деңгейін мақсатты ету

Баға деңгейін мақсаттау – бұл инфляцияны мақсаттауға ұқсас ақша-кредит саясаты, бірақ бір жыл ішіндегі баға индексінің ұзақ мерзімді баға деңгейінен жоғары немесе төмен өсуі келесі жылдары өтесіледі, осылайша белгіленген баға деңгейінің тенденциясына уақыт өте келе, мысалы, бес жыл ішінде жетеді, бұл тұтынушыларға болашақ баға өсімдері туралы сенімділік береді. Инфляцияны мақсаттауда өткен жылдардағы жағдай ескерілмейді немесе ағымдағы және болашақ жылдарда түзетулер жасалмайды.

Сенімділік

Ақша-кредит саясатының қысқа мерзімді әсеріне жаңа саясат туралы хабарламалардың сенімділігі әсер етуі мүмкін. Атап айтқанда, орталық банк инфляцияға қарсы саясат жариялағанда, егер халықтың сенімі болмаса, инфляциялық үміттер төмендемейді, ал хабарламаның және одан кейінгі тұрақты инфляцияға қарсы саясаттың қысқа мерзімді әсері инфляцияның біршама төмендеуімен және жұмыссыздықтың өсуімен ұсылуы мүмкін (Филипс қисығы § NAIRU және рационалды күтулер). Бірақ егер саясат туралы хабарлама сенімді деп табылса, инфляциялық үміттер жарияланған саясат мақсатына сәйкес төмендейді, соның салдарынан инфляция тезірек төмендейді және жұмыссыздық есебінен көп шығын болмайды. Осылайша, орталық банк саяси биліктен тәуелсіз болу артықшылығына ие болуы мүмкін, бұл оны саясат бағытын өзгертуге бағытталған саяси қысымнан қорғайды. Бірақ тіпті тәуелсіз болып көрінетін орталық банк болған жағдайда да, инфляцияға қарсы саясатымен шектеулі емес банк толық сенімді деп танылмауы мүмкін; мұндай жағдайда орталық банк өзінің саясатын іске асыруға міндетті болуы артықшылық береді, осылайша оған сенім артады. Экономистер арасында тәуелсіз орталық банк сенімді ақша-кредит саясатын жүргізе алады деген кең пікір қалыптасқан, бұл нарық күтулерін орталық банк сигналдарына жауаптырақ етеді.

Халықаралық экономикада

Халықаралық экономикадағы оңтайлы ақша-несие саясаты өзара тәуелді ашық экономикаларда ақша-несие саясатын қалай жүргізу керектігіне қатысты мәселені қарастырады. Классикалық көзқарас бойынша, халықаралық макроэкономикалық өзара тәуелділік тек ішкі өнімнің қалыптан ауытқуы мен инфляцияға әсер еткен жағдайда ғана маңызды, ал ақша-несие саясаты ұсыныстары ашықтықты ескермей-ақ жасалуы мүмкін. Бұл көзқарас екі негізгі ұғымға сүйенеді: импорт бағасының валюта бағамына жоғары сезімталдығы, яғни өндірушінің валюталық баға белгілеуі (PCP), және бағалардың икемділігін қамтамасыз ететін тиімді халықаралық қаржы нарықтарының болуы. Эмпирикалық зерттеулерде осы ұғымдардың бұзылуы немесе бұрмалануы халықаралық оңтайлы ақша-несие саясаты саласындағы маңызды зерттеулердің нысаны болып табылады. Бұл халықаралық тұрғыдан қарағандағы саясаттың үш ерекше жағдайы бар:

Біріншіден, зерттеулер валюта бағамының өзгеруі импорт бағаларында әлсіз көрінетінін көрсетеді, бұл жергілікті валюта баға белгілеуі (LCP) теориясын қолдайды. Осының салдарынан, классикалық көзқарасқа қарамастан, өнімнің қалыптан ауытқуы мен халықаралық салыстырмалы бағалардың бұрмалануы арасындағы сауда-саттық пайда болады, бұл ақша-несие саясатын тұтыну бағаларының инфляциясын бақылауға және нақты айырбас бағамын тұрақтандыруға бағыттайды. Екіншіден, халықаралық оңтайлы ақша-несие саясатының тағы бір ерекшелігі – стратегиялық өзара әрекеттесулер мен бәсекелестік девальвация мәселесі, ол елдер арасындағы тауарлар мен бағалардың өзара әсерінен туындайды. Осы ретте, әртүрлі елдердің ұлттық биліктері халықаралық саясатты үйлестірудің болмауы жағдайында ұлттық игілікті арттыру үшін сауда шарттарын манипуляциялауға бейім. Халықаралық саясатты үйлестіруден алынатын пайда аз болғанымен, ол халықаралық ынтымақтастыққа қарсы ынтаны ескергенде маңызды бола алады. Corsetti, Dedola and Leduc (2011) Ұлыбританияда инфляцияны бақылаудың табысы Англия Банкінің ашықтыққа берген басымдығымен байланыстырылады. Англия Банкі ақпаратты халыққа жеткізудің инновациялық тәсілдерін жасауда, әсіресе Инфляция туралы есебі арқылы көшбасшы болды, осы тәсілдер көптеген басқа орталық банктер тарапынан қабылданып келінді. Еуропалық Орталық Банк 1998 жылы Еуроаймақтағы баға тұрақтылығын 2%-дан төмен инфляция деңгейі ретінде анықтады. 2003 жылы бұл көрсеткіш орта мерзімде 2%-дан төмен, бірақ оған жақын инфляция деңгейі ретінде қайта қарастырылды. Содан бері 2% мақсат Федералдық резерв (2012 жылдың қаңтарынан бастап) және Жапония Банкі (2013 жылдың қаңтарынан бастап) сияқты басқа ірі орталық банктер үшін де ортақ мақсатқа айналды.

Экономикалық циклдерге әсері

Ақша-кредит саясаты экономикалық циклдарды тегістеуге шамасы жетеді ме (немесе олай істеу керек пе) деген пікір таласы әлі де жалғасуда. Кейнсиандық экономиканың басты болжамы – орталық банк қысқа мерзімде жиынтық сұранысты ынталандыра алады, себебі экономикадағы көптеген бағалар қысқа мерзімде өзгермейді және фирмалар сұраныс көлеміне сәйкес тауарлар мен қызметтерді өндіреді (бірақ ұзақ мерзімде ақшаның әсері жоқ, неоклассикалық модельдегідей). Дегенмен, жаңа классикалық мектептің кейбір экономистері орталық банктер экономикалық циклдарға әсер ете алмайды деген пікірде.

Әдепті ақша-кредит саясаты

Дәстүрлі макроэкономикалық модельдер экономикадағы барлық агенттер толыққанды рационалды деп есептейді. Рационалды агент нақты преференцияларға ие, өзгермелі шамалардың күтілетін мәндері немесе функциялары арқылы белгісіздікті модельдейді және әрқашан барлық мүмкін әрекеттердің ішінде өзі үшін ең жақсы күтілетін нәтижені беретін әрекетті таңдайды – олар өзінің пайдасын максималдайды. Сондықтан, ақша-кредит саясатын талдау және қабылдау дәстүрлі түрде осы Жаңа Классикалық тәсілге сүйенеді. Алайда, мінез-құлық экономикасының шектеулі рационалдылық тұжырымын ескеретін саласы көрсеткендей, адамдар көбінесе осы неоклассикалық теориялардың болжағандай әрекет етпейді. Адамдар әдетте, қоршаған әлемге толыққанды рационалды түрде жауап бере алмайды.

Орталық банктердің мінез-құлқына тән мінез-құлықтық қателіктердің мысалы – жоғалтудан қашу: ақша-кредит саясатының әрбір таңдауында, жоғалтулар пайдадан үлкен болып көрінеді, ал екеуі де қазіргі жағдайға қатысты бағаланады. Жоғалтулар мен пайдалар симметриялы немесе оған жақын болған кезде тәуекелден қашу сезімі күшеюі мүмкін. Жоғалтудан қашу ақша-кредит саясатының көптеген жағдайларында кездеседі. Мысалы, үлкен инфляцияға қарсы "қиын күрес" жоғары инфляция қаупі бар саясатқа деген ыңғайсыздық тудыруы мүмкін. Мінез-құлықтық зерттеулердегі тағы бір жиі кездесетін жайт – адамдар өздерінің қабілеттерін, шеберліктерін немесе объективті бағалаудан әлдеқайда жоғары бағалайды: олар өте сенімді. Орталық банк саясатын қалыптастырушылар макроэкономиканы басқару кезінде уақытты, шаманы және тіпті араласудың сапалық әсерін дұрыс бағарып, өте сенімді болуы мүмкін. Өте сенімділік орталық банктың "жеткіліксіз" немесе "артық" әрекеттеріне әкелуі мүмкін. Саясатшылар өздерінің әрекеттерінің объективті талдау көрсеткенге қарағанда үлкен әсер ететініне сенсе, бұл жеткіліксіз араласуға алып келеді. Мысалы, ақша-кредит саясатының бағытын бағалау үшін пайыздық ставкаларға сүйену кезінде өте сенімділік мәселе тудыруы мүмкін: төмен ставкалар саясаттың жеңілдігін білдіруі мүмкін, бірақ олар экономиканың әлсіздігін де көрсетуі мүмкін. Бұл мінез-құлықтық құбылыстардың ақша-кредит саясатына елеулі әсер етуінің мысалдары. Сондықтан ақша-кредит саясатын талдағанда саясатты жасаушылардың (немесе орталық банктердің басшыларының) жеке тұлғалар екендігі және макроэкономикалық және/немесе пайыздық ставкаларды белгілеудегі олардың түпкілікті шешімдеріне ықпал ететін бейімділіктер мен құштарлықтарға бейім екендігі ескерілуі керек.