Кіріспе

Жапондық қоғамдық моншаның түрі 2=銭湯 (3=Сенто) – кіру үшін ақы төленетін жапондық қоғамдық монша. Дәстүрлі түрде мұндай моншалар өте қарапайым болған, бір үлкен бөлмеде жыныстарды бөлетін биік қоршау, екі жағындағы қатар тізілген крандардың ең азы және жуынғаннан кейін адамдар отыратын үлкен ванна болған. 20-шы ғасырдың екінші жартысынан бері, жапон үйлерінің көпшілігінде ванна болғандықтан, мұндай қоғамдық моншалардың саны азайып келеді. Кейбір жапондықтар физикалық жақындық эмоционалдық жақындыққа әкеледі деген теорияға сүйене отырып, қоғамдық моншаларға барудың әлеуметтік маңызын сезінеді, бұл жапон тілінде псевдо-ағылшын тілінде "skinship" деп аталады. Басқалары жеке ваннасы жоқ шағын пәтерде тұрғандықтан немесе кең бөлмеде суға түсіп, саунада немесе жаңадан салынған немесе жөнделген сентоларда демалу үшін сентоға барады. Тағы бір жапондық қоғамдық монша – онсен, ол табиғи ыстық су көзінен алынған суды пайдаланады. Жалпы, "онсен" деген сөз монша орнында кем дегенде бір ваннаның табиғи ыстық сумен толтырылғанын білдіреді. Алайда, Жапонияның Кансай аймағында "онсен" сөзі сентоға берілетін атау ретінде де жиі қолданылады. Кансай аймағындағы ыстық бұлаққа қол жеткізе алатын сенто және суперсентолар өздерінің таңбаларында "табиғи ыстық бұлақ" (天然温泉) деген жазуды қою арқылы ерекшеленеді.

Кіреберіс аумағы

Жапондық сенто немесе қоғамдық моншаның көптеген әртүрлі орналасулары бар. Дегенмен, көптеген дәстүрлі сентолар оң жақта көрсетілген орналасуға өте ұқсас. Сырттан кіреберіс ғибадатханаға еске түсіреді, кіреберіс арқылы жапондық перде (暖簾, норен) ілінген. Перде көбінесе көк түсті болып келеді және оның үстінде 湯 (ю, мағынасы – ыстық су) кандзисі немесе сәйкес хирагана ゆ жазылған. Кіреберістен кейін аяқ киім сақтау шкафтары орналасқан, одан соң екі жақта екі ұзын перде немесе есік болады. Олар дацуидзоға (脱衣場, киім ауыстыратын бөлме) апарады, ол ерлер үшін дацуиба, ал әйелдер үшін дацуиба деп те аталады. Ерлер мен әйелдер бөлімдері өте ұқсас және тек шамалы айырмашылықтарға ие.

Киім ауыстыратын бөлме

Жапониядағы қоғамдық шомылу орындарында әдетте екі түрлі кіреберіс болады. Бірі – қабылдау тірегі бар кіреберіс, онда жауапты адам қабылдау тірегінде отырады, оны «алдыңғы» деп атайды. Екінші кіреберіс түрі – бандай стилі. Токиода 660 сенто орында «алдыңғы» типтес кіреберіс бар, ал тек 315-і ғана дәстүрлі бандай стиліндегі кіреберіске ие. Ішкі жағында, кіреберістер арасында бандай (番台) орналасқан, онда кезекші отырады. Бандай – тікбұрышты немесе жылқы еткен тәрізді платформа, әдетте 1,5-1,8 метр биіктікте қоршаумен. Бандайдың үстінде көбінесе үлкен сағат ілінген. Бандайдың алдында, әдетте, тек кезекшілер ғана пайдаланатын есік орналасқан. Киім ауыстыру бөлмесі шамамен 10 м х 10 м, кейде ішінара татами төсеніштерімен жабылған және киім сақтауға арналған шкафтар бар. Көбінесе тұрақты клиенттерге арналған құрал-жабдықтар сақталатын үлкен сөре болады. Төбе биіктігі 3-4 метрге жетеді. Еркектер мен әйелдер бөлімінің арасындағы қабырға биіктігі шамамен 1,5 метр. Киім ауыстыру бөлмесінен сондай-ақ, кішкентай жапон бағына кіруге болады, онда көлдік пен жапон стиліндегі әжетхана бар. Бірнеше үстел мен орындықтар, оның ішінде монетамен жұмыс істейтін массаждық креслолар да бар. Әдетте, салмақты, кейде бойды өлшеуге арналған таразы да қойылған. Кейбір өте ескі сентоларда бұл таразыда дәстүрлі жапондық өлшемдер – монме (匁, 1 монме = 3,75 г) және кан (1 кан = 1000 монме = 3,75 кг) қолданылуы мүмкін. Сол сияқты, ескі сентоларда бой өлшегіш 180 см-ге дейін ғана жете алады. Жергілікті кәсіпкерлер көбінесе сентода жарнама жасайды. Әйелдер бөлімінде әдетте бірнеше сәби төсегі және көбірек айналар болады. Әр бөлімдегі әсемдеу және жарнама әдетте жынысқа қарай өзгеше болады. Мұнда әдетте клиенттердің өзіне қызмет көрсетуі және кезекшіге төлеуі үшін салқындатқыш орналасқан. Сүт сусындары дәстүрлі түрде танымал, кейде мұзқаймақ та болады.

Жуынатын аймақ

Шомылу аймағы ваннадағы жылуды сақтау үшін жылжымалы есік арқылы киім ауыстыру аймағынан бөлінеді. Бірақ Окинавадағы ванналар мүлдем басқаша – ондағы климат жылырақ болғандықтан, ваннадағы ыстық ауаны сақтаудың қажеті жоқ. Окинавадағы сентоларда киім ауыстыру бөлмесі мен шомылу аймағы арасында бөлімі болмайды немесе тек өтуге арналған кішкентай тесігі бар қабырға ғана болады. Шомылу аймағы әдетте плиткамен қапталады. Кіреберісте кішкентай орындықтар мен шелектер қойылған. Қабырға бойында және кейде бөлменің ортасында бірнеше жуу орындары орналасқан, әрқайсысында әдетте екі кран (karan, カラン, голланд тіліндегі kraan сөзінен алынған), бірі ыстық, екіншісі суық суға арналған, сондай-ақ душ басы бар. Бөлменің соңында әртүрлі температурадағы кем дегенде екі-үш ванна және мүмкін 'денки буро' (電気風呂, электр ваннасы) орналасқан. Осака мен Кансай аймақтарында ванналар көбінесе бөлменің ортасында, ал Токиода – соңында орналасады. Ерлер мен әйелдер арасындағы бөлу қабырғасының биіктігі шамамен 1,5 метрді құрайды. Төбесі 4 метрге дейін биік болуы мүмкін, жоғарғы жағында үлкен терезелер орналасқан. Сирек жағдайларда, бөлу қабырғасында кішкентай тесік болуы мүмкін, ол сабынды беру үшін пайдаланылған. Бөлменің ең шеткі қабырғасында әдетте әсемдеу үшін үлкен керамикалық панно немесе сурет ілінген. Көбінесе бұл Фудзи тауының суреті, бірақ ол жалпы жапондық пейзаж, (нақты емес) еуропалық пейзаж, өзен немесе мұхит көрінісі болуы мүмкін. Кемрақ кездесетін жағдайларда, ерлер жағында жауынгерлер тобы немесе әйелдің жалаңаш суреті де бейнеленуі мүмкін. Ойнап жүрген балалар немесе әдемі әйел суреті әйелдер жағын әшекейлейді.

Қазандық бөлмесі

Суға шомылу аймағының артында қазандық бөлмесі (釜場, камаба) орналасқан, онда су қыздырылады. Қазандық дизель отынымен, электрмен немесе ағаш ұнымен немесе басқа да қолайлы отынмен жұмыс істей алады. Қазандардың биік түтін құбырлары көбінесе сентоны алыстан табуға көмектеседі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Токиода барлық монша иелері бір уақытта электрмен суды қыздырғанда жиі тоқ кесіліп қалатын.

Сауна

Қазіргі көптеген сентоларда сауна және одан сыртта, салқындану үшін шамамен 17 градус Цельсийге дейін суық су ваннасы болады. Саунадан пайдалану үшін кейде қосымша төлем талап етіледі және осы төлемді растау үшін келушілерге әдетте білезік беріледі.

Етіктік

Жапондық қоғамдық монша – бұл жаңа кіргендердің дұрыс монша әдептерін сақтамауы арқасында тұрақты клиенттерді ренжіте алатын бір аймақ; әсіресе, моншаға кірмес бұрын жуынбау, сүлгіні суға малып жіберу, монша суына сабын қосу және ойын-қалжың жасау. Сэнто әдетте монша әдептері мен процедураларын жапон тілінде немесе кейде халықаралық клиенттер үшін басқа тілдерде сипаттайтын плакаттар, жарнама парақтары және/немесе буклеттер іліп қояды. Хоккайдодағы кейбір порттар, көбінесе шетелдік балық аулау флоты пайдаланатын, мас теңізшілердің моншада дұрыс мінез танытпауынан туындаған мәселелер болды. Соның салдарынан, бірнеше монша шетелдік клиенттерді қабылдаудан бас тартты. Адамдар моншаға кіргенде "гокураку, гокураку" деп айтуды жиі естисіз. Бұл – құдайға сыйынғандай ләззат, дене мен жанға керемет сезім.

Жабдық

Сентода жуыну үшін кемінде кішкентай сүлгі мен сабын/шампунь қажет. Көбінесе, бұл заттарды сатушылар 100-200 иенге сатады. Көптеген адамдар екі сүлгі алып келеді: біреуін кептіру үшін, екіншісін жуу үшін. Дене жуу үшін әдетте найлоннан жасалған жуу матасы немесе сұйық сабынмен сүртетін щетка қолданылады. Басқа да дене гигиена құралдарына пемза тасы, тіс щеткасы, тіс пастасы, қырқу жиынтығы, тарақ, душ капроны, шашқа жағатын май, макияж құралдары, пудра, кремдер және т.б. жатады. Кейбір тұрақты клиенттер жуыну құралдарын киім ауыстыру бөлмесіндегі ашық полкаларда сақтайды.

Кіру және киімін шешу

Жапонияда үйге кіргенде аяқ киімді шешіп алу қалыпты жағдай. Сол сияқты, сентода шомылу аймағына кірмес бұрын да аяқ киімдері шешіледі. Олар аяқ киім сақтау шкафында сақталады. Шкаф әдетте тегін қолданылады. Жыныс бойынша бөлінген сентода келушілер екі есіктің бірінен өтеді. Ерлер есігі көк түсті болып келеді және оған еркек (男, otoko) деген жазуы бар, ал әйелдер есігі қызғылт түсті болып келеді және оған әйел (女, onna) деген жазуы бар. Қызметкер қосымша ақыға сүлгілер, сабын, шампунь, қырғыш, тарақ сияқты әртүрлі шомылу құралдарын ұсынады; сондай-ақ, мұздатқыштан сусын немесе мұзқаймақ алуға да болады. Жеке заттарды сақтау үшін кілттері бар шкафтар (оларды шомылуға барар жолда білезік ретінде тағуға болады) немесе үлкен себеттер беріледі.

Жуынатын аймақ

Онсен немесе ыстық бұлақтардағы суда минералдар болады, және көптеген адамдар минералдардың әсеріне көбірек ден қатыру үшін терілерінен суды шаймайды. Ал, қарапайым сентода адамдар әдетте краннан жуынады.

Татуировка

Кейбір қоғамдық моншаларда татуировкасы бар адамдарға кіруге тыйым салатын жарнамалар ілінген. Дегенмен, татуировкалар көзге аса іріктелмесе, кіруге рұқсат беруі мүмкін. Егер адам мемлекеттік меншіктегі қоғамдық жуынатын орынға барса, мұндай мәселе тумауы керек, себебі олар салық төлейтін барлық азаматтарды қабылдауға міндетті. Бұл тыйымның бастапқы себебі – якудзаны (полиция оларды "күш қолданушы топтар" деп атайды) кіргізбеу еді.

Санитарлық тазалық

Жапониядағы қоғамдық моншаларда қауіпті легионелла бактериясының шағын ошақтары кездеседі. Мұндай мәселелердің алдын алу мақсатында сенто одағы монша суына хлор қосады. Хлор деңгейінің жоғары болуының есесінен, қазіргі сенто мекемелерінде бактериялық жарылыстар дерлік болмайды.

Баға белгілеу

Ережелер мен бағалар жергілікті комитеттер негізінде префектура бойынша реттеледі. 2022 жылы Токиодағы сентоға ересектер үшін кіру ақысы 500 иенді құрады. Мұнай бағасының өсуін негізге ала отырып, баға 400 иеннен (2000–2006 жылдар) 430 иенге (2006–2008 жылдар) және одан кейін 450 иенге (2008 жылдан қазірге дейін) дейін көтерілді. Осы аралықта балалардың кіру бағасы өзгеріссіз қалды, бірақ 2022 жылы 6-11 жас аралығындағы балалар үшін баға 200 иенге, ал одан кіші балалар үшін 100 иенге дейін өсті. 13 жасқа дейінгі қыздар мен 8 жасқа дейінгі ұлдарға әдетте екі жынысты моншаларға кіруге рұқсат етіледі. Басқа префектураларда бұл жас шегі Хоккайдода 16 жасқа, ал Хёгода 5 жасқа дейін төмендеуі мүмкін. Токиодағы көптеген сентолар сонымен қатар әрбір нысан өз бағасын белгілейтін, әдетте 1000 иен шамасындағы қосымша қызметтерді ұсынады. Бұл қызмет әдетте сауна деп аталады, себебі ол кем дегенде саунаны қамтиды. Мысалы, «Ниссей» атты орында сауна опциясы барлық мүмкіндіктердің жартысынан астамына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ірі ауқымды қоғамдық жуыну орындары «супер сенто» және «кенко ленд» деп аталады, екеуі де сентодан қымбат, бірақ «супер сенто» «кенко лендке» қарағанда арзан баға ұсынады. Ересектерге 300 иеннен сатылатын сенто моншаларының ең арзан аймақтары – Ямагата, Токусима, Нагасаки, Оита және Миядзаки.

Тарих

Жапондық сенто мен жалпы жапондық моңдау мәдениетінің бастауларын синто дініндегі кигарені тазалау рәсімінен табуға болады. Бұл жағдайды мизоги және харае деп аталатын тазарту рәсімдері арқылы емдеуге болады.

Нара дәуірі мен Камакура дәуірі

Жапониядағы моншалар көбінесе буддалық храмдарда кездесетін. Бұл моншалар юя (湯, ыстық су орны) деп аталатын, ал кейін, өлшемдері үлкейгенде ōyuya (大, үлкен ыстық су орны) деп аталды. Бұл моншалар көбінесе бу моншалары (蒸し風呂, мушибуро, бу моншасы) болды. Бастапқыда бұл моншаларды тек қана дін қызметкерлері пайдаланса, бірте-бірте ауру адамдар да қол жеткізе бастады, және Камакура дәуірінде (1185–1333) ауру адамдарға моншаға жүйелі түрде кіруге рұқсат берілді. Ұзақ уақыт өткен соң, бай саудагерлер мен жоғары топтағы адамдар да өз үйлеріне моншалар салғызды.

Камакура кезеңі

Коммерциялық моншаның алғашқы айрылысы 1266 жылы Ничирен Гошорокуда (日) кездеседі. Бұл аралас жынысты моншалар қазіргі заманғы моншаларға көбінесе ұқсамайтын. Моншаға кіргеннен кейін, дацуйжо (脱) деп аталатын киім ауыстыратын бөлме болды. Сол жерде клиентке ыстық судың мөлшері де берілетін, өйткені моншаның ішінде крандар болмаған. Бу моншасының кіреберісі шамамен 80 см биіктіктегі өте кішкентай тесік болған, осылайша жылу шығудан қорғалған. Кішкентай тесік болғандықтан, терезелердің жоқтығынан және қалың будан, бұл моншалар көбінесе өте қараңғы болды, сондықтан клиенттер өздерінің орнын басқаларға білдіру үшін көбінесе тамақтарын тазартатын.

Эдо кезеңі

Эдо дәуірінің басында (1603–1867) Жапонияның шығыс және батыс аймақтарында екі түрлі монша кең таралған. Эдода (қазіргі Токио) моншаларда кең бассейндер болды және олар юя (湯屋, су үйі) деп аталды. Ал Осакада, негізінен мушибуро (蒸し風呂, бу моншасы) деп аталатын, тек шағын бассейндері бар бу моншалары болды. Эдо дәуірінің соңында Токугава сёгунаты (1603–1868) қоғамдық моральды сақтау үшін моншаларды әр түрлі уақытта жыныс бойынша бөлуді талап етті. Алайда, көптеген монша иелері моншаларын тек кішкентай тақтамен ғана бөліп, кейбір адамдарға жасырын бақылауға мүмкіндік берді. Басқа моншалар бұл мәселені ерлер мен әйелдердің күнінің әртүрлі уақытында жууы арқылы немесе тек бір жынысқа қызмет көрсету арқылы шеше алды. Бірақ, аралас жынысты моншаға қатысты заңдар көп ұзамай қайтадан жеңілдетілді. Эдо дәуірінде қоғамдық моншалардың танымалдығына юна (湯女, ыстық су әйелдері) деп аталатын әйел монша қызметкерлері үлкен үлес қосты. Олар клиенттердің арқасын жуып, тазалауға көмектесті. Алайда, ресми жұмыс уақыты аяқталғаннан кейін, осы әйелдердің кейбіреуі еркек клиенттерге жыныстық қызметтер ұсынып, қосымша табыс тапты. Сол сияқты, қазіргі Жапониядағы кейбір жезөкшелік орындарында әйелдер еркек клиенттермен бірге жуынып, оларды тазалайды. Мұндай орындар көбінесе сопу ранда (ソープランド, көбікті жер) деп аталады. Жезөкшеліктің алдын алу мақсатында Токугава сёгунаты әр моншада үш юнадан артық болмауы керектігін бұйырды. Алайда, бұл ереже кеңінен сақталмады, нәтижесінде сёгунат әйелдерге моншаларда қызмет етуге тыйым салып, аралас жынысты моншаға қайтадан тыйым салды. Осыдан кейін көптеген жұмыссыз юналар ресми қызыл шам аудандарына көшіп, қызметтерін жалғастырды. 1870 жылға дейін сансуке (三助, үш көмекші) деп аталатын еркек жуушылар да болды, олар екі жынысты клиенттерді жуып, массаж жасады. Юналардан айырмашылығы, бұл еркектер жезөкшелікпен айналыспады. Коммодор Перридің 1853 және 1854 жылдары Жапонияға сапарынан кейін аралас жынысты моншаға тағы да тыйым салынды, бұл практиканың моральдық тұрғыдан дұрыс еместігіне күмән тудырды.

Мейдзи дәуірі

Мейдзи дәуірінде (1867–1912 жж.) жапон моншаларының дизайны күрт өзгерді. Мойыншұқып кіретін тар кіреберіс есігі кеңітіліп, қалыпты сырғыма есікке айналдырылды, ванналар еденге жартылай көміліп, оларға кіру жеңілдеді, ал монша үйінің төбесі екі есеге көтерілді. Енді моншада будың орнына ыстық суға баса назар аударылғандықтан, терезелер қосылып, мойыншұқып отыру аймағы жарық болды. Бұл моншалардың қазіргі заманғы моншалардан айырмашылығы – мойыншұқып отыру аймағында ағаш қолданылуы және крандардың болмауы еді. Сонымен қатар, 1890 жылы 8 жасқа дейінгі балалардың ғана әкесі немесе анасымен бірге мойыншұқуына рұқсат беретін, жеке мойыншұқуға арналған тағы бір заң қабылданды.

Қайта құру

Тайшо дәуірінің басында (1912-1926), жаңа моншаханаларда ағаш едендер мен қабырғаларды біртіндеп плиткалар ығыстырды. 1923 жылдың 1 қыркүйегінде Токиода зор Канто жер сілкінісі болды. Жер сілкінісі және одан кейінгі өрт Токио аймағындағы көптеген моншаханаларды қиратты. Бұл ағаштан жасалған моншаханалардан плиткалы моншаханаларға көшуді үдетті, себебі енді барлық жаңа моншаханалар плиткалы жуыну аймақтарымен жаңа үлгіде салынды. Тайшо дәуірінің соңында крандар да жиі қолданыла бастады, және осы типтегі крандарды бүгінге дейін кездестіруге болады. Бұл крандар голланд тіліндегі "kraan" сөзінен алынған "каран" деп аталды. Бір кран ыстық суға, екіншісі суық суға арналған еді, ал клиенттер әрқайсысының талғанына қарай суды қаптамасында араластыратын.

Алтын дәуір

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (Жапония үшін 1941–1945 жылдары), көптеген жапон қалалары қирады. Содан кейін, қалалармен бірге көптеген моншалар да жойылды. Моншалардың жетіспеуі қоғамдық моншалардың қайтадан пайда болуына әкелді, ал уақытша моншалар қолда бар материалдардан, көбінесе шатырсыз салынып жатты. Бұған қоса, көптеген үйлер зақымдалған немесе қирағандықтан, жеке моншаға қол жеткізе алатын адамдар азайды, нәтижесінде моншаларға келушілер саны арта түсті. Соғыстан кейінгі кезеңде салынған жаңа ғимараттардың көпшілігінде де ванналар мен душ болмады, бұл қоғамдық моншалардың санының өсуіне себеп болды. 1965 жылы көптеген моншалар ванналардың крандарына душ бастары орнатты. Жапониядағы қоғамдық моншалардың саны шамамен 1970 жылы ең жоғары деңгейге жетті.

Құлдырау

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ресурстар тапшы болды және азаған үй иелерінің ғана жеке ваннасы болды. Жеке ванналар шамамен 1970 жылдардан бастап көбірек таралды, ал көптеген жаңа ғимараттар әр пәтерге ванна мен душ жабдықтарын қосты. Жеке ваннаға оңай қол жеткізу қоғамдық моншаларға келушілердің азаюына себеп болды, нәтижесінде моншалардың саны азайып барады. Кейбір қазіргі жапон жастары жалаңаш көрінуден ұялып, осы себепті қоғамдық моншалардан қашып жүреді. Ал кейбір жапондықтар бір-бірімен жалаңаш болудың ("терілік байланыс") болмауы балалардың дұрыс әлеуметтенбеуіне әкелуі мүмкін деп алаңдайды.

Болашақ

Дәстүрлі сенто төмендеуде болғанымен, көптеген монша иелері халықтың жаңа талғамына бейімделіп, алуан түрлі мүмкіндіктер ұсынады. Кейбір моншалар дәстүрін ерекше бағалап, жоғалған Жапонияны іздейтін клиенттерге тартымды болу үшін дәстүрлі үлгідегі моншаларды ұстап тұрады. Мұндай моншалар көрікті жерлерде орналасқан және ашық ауадағы ваннаға ие болуы мүмкін. Ал кейбіреулері ыстық бұлаққа қол жеткізу үшін бұрғылау жүргізіп, қарапайым моншаны құрметті онсенге айналдырады. Ал басқалары, жағдайы нашар немесе ерекшелігі жоқ моншалар "супер сенто" болып өзгеріп, стандартты екі-үш ваннадан асып түсетін кең қызметтер спектрін ұсынады. Олар әртүрлі сауналар, бу бөлмелерін, джакузилерді және тіпті су серсерлерін қамтуы мүмкін. Олар тек тазарумен шектеліп қоймай, медициналық ванналар, массаждар, сазды ванналар, фитнес орталықтары сияқты шипажай қызметтерін де ұсынады, мысалы, Токио Dome City ойын-сауық кешеніндегі Spa LaQua. Сонымен қатар, Токиодағы Одайбадағы Ōedo Onsen Monogatari (大江戸温泉物語, Big Edo Hot Spring Story) сияқты мейрамханалар, караоке және басқа да ойын-сауықтармен бірге толыққанды монша парктері де бар. (Ескерту: Ōedo Onsen Monogatari сенто емес.) Бұл заманауи кешендерде кейде купальник кию қажет болуы мүмкін және олардың көлемі мен функционалдығы жабық су паркіне ұқсас.