Мың бетті батыр: Ғаламдық мифтердің салыстырмалы зерттеуі

Кіріспе

Жозеф Кэмпбеллдің 1949 жылғы салыстырмалы мифология туралы кітабы "Мың қырлы батыр" (алғаш рет 1949 жылы жарық көрген) – Жозеф Кэмпбеллдің салыстырмалы мифология саласындағы еңбегі. Кітапта автор әлемдік мифтерде кездесетін архетиптік батырдың саяқатының мифологиялық құрылымы туралы өз теориясын талқылайды. "Мың қырлы батыр" жарық көргеннен бері Кэмпбеллдің теориясы көптеген қазіргі заманғы жазушылар мен суретшілер тарапынан саналы түрде қолданылып келеді. Кинорежиссер Джордж Лукас Кэмпбеллдің мифологиядағы теориясын және оның "Жұлдыздық соғыстар" фильмдеріне тигізген әсерін мойындады. 2008 жылдың шілдесінде "Жозеф Кэмпбелл қоры" мен "Жаңа әлем кітапханасы" Жозеф Кэмпбеллдің жинақталған шығармалары сериясының аясында "Мың қырлы батырдың" жаңа басылымын шығарды, бұл серияға кітаптармен қатар аудио және бейнежазбалар да кіреді. 2011 жылы Time журналы осы кітапты 1923 жылдан бері ағылшын тілінде жазылған ең ықпалды 100 кітаптың тізіміне енгізді.

Қорытынды

Кемпбелл мифологиялық аңыздардың көбінесе бірдей негізгі құрылымға ие екенін зерттейді. Осы мифтердің ұқсастығы Кемпбеллді мономифтің құрылымын егжей-тегжейлі баяндайтын кітап жазуға жетеледі. Ол архетиптік повестің мотивін "батырдың жолы" деп атайды. "Мың беті бар батыр" кітабының кіріспесінде Кемпбелл мономифті былай қорытындылайды:

Мономифті баяндағанда Кемпбелл осы саяхаттың бірнеше кезеңдерін немесе қадамдарын сипаттайды. "Батырдың жолы" әдеттегі әлемде басталады. Батыр оқиғаға шақырылғанда, әдеттегі өмірден кетуге мәжбүр болады. Наставник көмегімен батыр күзетпен қоршалған шектен өтеді, ол оны таныс заңдар мен тәртіптің қолданылмайтын үстімізгі әлемге алып барады. Сол жерде батыр сынақтарға толы жолға шығады, онда ол жол бойы сынақтан өтеді. Архетиптік батырға көбінесе одақтастары көмектеседі. Батыр қиындықтарға қарсы тұрғанда, ол саяхаттың ең үлкен сынағымен кездеседі. Осы қиындыққа жеңіске жеткенде батыр сыйлық немесе игілік алады. Кемпбеллдің мономиф теориясы метафоралық өлім мен қайта тірілуді қамтиды. Батыр содан кейін осы игілікпен әдеттегі әлемге қайтуды шешуі керек. Батыр қайта оралғанда тағы да сынақтарға тап болады. Батыр қайтып келгеннен кейін, игілік немесе сыйлық батырдың әдеттегі әлемін жақсарту үшін қолданылуы мүмкін, Кемпбелл оны игіліктің қолданылуы деп атайды. Көптеген мифтер Кемпбеллдің мономифінің жоспарына сәйкес келеді, бірақ кейбір кезеңдерді қосу және реттілігінде кейбір айырмашылықтар бар. Дегенмен, әдебиет пен фольклордың көп бөлігі архетиптік повестің мотивін ұстанады, "Қотылу" (кейде "Бөліну" деп аталады), "Бастау" және "Қайту" сияқты жалпы қадамдарға сәйкес келеді. "Қотылу" батырдың ізденіске шығуымен, оның ішінде оқиғаға шақырумен айналысады. "Бастау" батырдың жол бойы оны сынап бақатын оқиғаларына қатысты. Мономифтің соңғы бөлігі – "Қайту", ол батырдың үйге саяхатын жалғастырады. Кемпбелл діни, рухани, мифологиялық және әдеби классикалық туындыларды зерттеді, соның ішінде Озирис, Прометей, Будда, Мұса, Мұхаммед және Иса туралы әңгімелерді қарастырды. Кітапта оқиғалардың ұқсастықтары келтіріледі және мономифтің құрылымын талдағанда оларға сілтеме жасалады. Кітапта 1940-1950 жылдары танымал болған Фрейдтің концепцияларын қолдану арқылы "батырдың жолы" талқыланады. Кемпбеллдің теориясы Юнгтің архетиптерін, санасыз күштерді және Арнольд ван Геннептің өту рәсімдерін құрылымдауын қамтиды. "Батырдың жолы" қазіргі заманғы өнер мен мәдениеттегі суретшілер мен зиялыларға ықпал етуді жалғастыруда, бұл Кемпбеллдің түсініктерінің 20 ғасырдың ортасынан кейінгі талдау формаларынан тыс негізгі пайдалылығын көрсетеді.

In laying out the monomyth, Campbell describes a number of stages or steps along this journey. "The hero's adventure" begins in the ordinary world. He must depart from the ordinary world, when he receives a call to adventure. With the help of a mentor, the hero will cross a guarded threshold, leading him to a supernatural world, where familiar laws and order do not apply. There, the hero will embark on a road of trials, where he is tested along the way. The archetypal hero is sometimes assisted by allies. As the hero faces the ordeal, he encounters the greatest challenge of the journey. Upon rising to the challenge, the hero will receive a reward, or boon. Campbell's theory of the monomyth continues with the inclusion of a metaphorical death and resurrection. The hero must then decide to return with this boon to the ordinary world. The hero then faces more trials on the road back. Upon the hero's return, the boon or gift may be used to improve the hero's ordinary world, in what Campbell calls, the application of the boon. While many myths do seem to follow the outline of Campbell's monomyth, there is some variance in the inclusion and sequence of some of the stages. Still, there is an abundance of literature and folklore that follows the motif of the archetypal narrative, paralleling the more general steps of "Departure" (sometimes called Separation), "Initiation", and "Return". "Departure" deals with the hero venturing forth on the quest, including the call to adventure. "Initiation" refers to the hero's adventures that will test him along the way. The last part of the monomyth is the "Return", which follows the hero's journey home. Campbell studied religious, spiritual, mythological and literary classics including the stories of Osiris, Prometheus, the Buddha, Moses, Mohammed, and Jesus. The book cites the similarities of the stories, and references them as he breaks down the structure of the monomyth. The book includes a discussion of "the hero's journey" by using the Freudian concepts popular in the 1940s and 1950s. Campbell's theory incorporates a mixture of Jungian archetypes, unconscious forces, and Arnold van Gennep's structuring of rites of passage rituals to provide some illumination. "The hero's journey" continues to influence artists and intellectuals in contemporary arts and culture, suggesting a basic usefulness for Campbell's insights beyond mid 20th century forms of analysis.

Өмірбаян

Кемпбелл өзінің батыр моделін жасау үшін 20 ғасырдың басындағы теоретиктердің еңбектерін пайдаланды (структурализмді де қараңыз), оның ішінде Фрейд (әсіресе Эдип кешені), Карл Юнг (архетиптік бейнелер және ұжымдық бейсаналық), және Арнольд Ван Геннеп. Ван Геннеп өткізу рәсімдерінің үш кезеңі бар екенін ұсынды. Кемпбелл мұны "Бөліну, басталу және оралу" деп аударды. Ол сондай-ақ психоаналитик Отто Ранк және этнографтар Джеймс Джордж Фрейзер мен Франц Боас еңбектерін зерттеді. Кемпбелл Джеймс Джойстың танымал зерттеушісі болды, ол Генри Мортон Робинсонмен бірлесіп "Финнеганның оянуына қаңқа кілті" атты еңбекті жазды. Кемпбелл "мономит" терминін Джойстың "Финнеганс Уэйк" романынан алды. Сонымен қатар, Джойстың "Улисс" романы архетиптік мотивтің құрылымына зор ықпал етті.

Баспа тарихы

Кітапты бастапқыда Боллинген қоры Pantheon Press арқылы Боллинген сериясының он жетінші кітабы ретінде жариялады. Бұл серияны Принстон университетінің баспасы 2006 жылға дейін кітапты басып шығарды. Бастапқыда 1949 жылы шығарылған және Кэмпбелл 1968 жылы қайта қараған «Мың қырлы батыр» бірнеше рет қайта басылды. 1977 жылы «Жұлдыздық соғыс» жарық көргеннен кейін шығарылған қайта басылымдардың мұқабасында Марк Хамиллдің Люк Скайуокер рөліндегі суреті пайдаланылды. Принстон университетінің баспасы 2004 жылы Кэмпбеллдің туғанына және баспаның құрылуына 100 жыл толуына орай екінші басылымның естелік басылымын шығарды, алға сөзін Кларисса Пинкола Эстес жазды. Жозеф Кэмпбелл қорымен жинақталған және New World Library баспасынан шығарылған үшінші басылым 2008 жылдың шілдесінде Джозеф Кэмпбеллдің жинақталған еңбектері сериясының он екінші кітабы ретінде жарық көрді. «Мың қырлы батыр» жиырмадан астам тілге аударылды, оның ішінде испан, португал, француз, неміс, итальян, жапон, корей, қытай (жеңілдетілген және дәстүрлі), түрік, голланд, грек, дания, норвег, парсы, поляк, румын, чех, хорват, серб, словен, орыс, венгр, болгар және иврит тілдері бар, және бүкіл әлемде миллионнан астам данасы сатылды.

Суретшілерге әсері

"Мың қырлы батыр" көптеген суретшілерге, кинорежиссерлерге, музыканттарға, продюсерлерге және ақындарға әсер етті. Олардың ішінде Боб Дилан, Джордж Лукас, Марк Бернетт және Джим Моррисон болды. Бұған қоса, "Grateful Dead" тобының Микки Харт, Боб Уэйр және Джерри Гарсия Кэмпбелдің ықпалын ұзақ жылдар бойы атап өтті және 1986 жылы Кэмпбелмен бірге "Ритуалдан шабытқа дейін" атты семинарда қатысты.

Фильмде

Стэнли Кубрик "2001: ғарыш саяхаты" фильмін жазу кезінде Артур Кларкпен кітабын таныстырды. Джордж Лукастың "Жұлдыздық соғыстар" фильмдерін жасау барысында Кэмпбеллдің мономиф теориясын әдейі пайдаланғаны жақсы құжатталған. Кэмпбелл мен Билл Мойерстің арасындағы танымал әңгімесінің DVD нұсқасы, Лукастың Скайуокер ранчосында түсіріліп, 1988 жылы PBS телеарнасында "Мифтің күші" деген атпен көрсетілді, онда Кэмпбелл мен Мойерс Лукастың фильмдерін жасау кезінде "Мың беті бар батыр" еңбегін пайдаланғанын талқылады. Лукас өзі Кэмпбеллдің еңбегінің оның әңгіме айту және кино жасау әдістеріне қалай әсер еткенін айтты.

Ойындарда

Thatgamecompany компаниясының жетекші дизайнері Женова Чен де «Жол» (Journey, 2012) PlayStation 3 ойынының негізгі шабыты «Батырдың жолы» (The Hero's Journey) екенін айтады.

Әдебиетте

Кристофер Воглер, Голливудтың кино продюсері және жазушысы, «Мың қырлы батыр» кітабын сценарий жазушыларға нұсқау ретінде пайдалану туралы Дисней студиясына меморандум жазды; бұл меморандум «Адамды сүйген әдемі қыз» (1991), «Аладдин» (1992) және «Арыстан патша» (1994) сияқты фильмдердің жасалуына ықпал етті. Воглер кейіннен бұл жазбаны кеңейтіп, «Жар жазушының сапары: жазушылар үшін мифтік құрылым» деген атпен жариялады, ол көптеген табысты Голливуд фильмдеріне шабыт берді және «Матрица» сериясын әзірлеуде қолданылған деп саналады. Романшы Ричард Адамс Кэмпбеллдің еңбегіне, әсіресе мономиф тұжырымына алғыс айтады. Адамс өзінің ең танымал «Уотершип Даун» шығармасында «Мың қырлы батыр» кітабынан үзінділерді тараулардың эпиграфы ретінде пайдаланады. Автор Нил Гейман, оның туындылары жиі мономифтік құрылымның үлгісі ретінде қарастырылады, «Мың қырлы батырды» бастағанын, бірақ оны аяқтаудан бас тартқанын айтады: «Менің ойымша, «Мың қырлы батырды» жартысына дейін оқып, бұл рас па деп ойладым. Мен осыны білгім келмейді, шындығында білмегенім жақсы. Мен осы үлгі қандай екенін білудің орнына, осы үлгіге сәйкес келетін нәрсені жасайтын болсам, соны дұрыс деп санаймын». Көптеген ғалымдар мен сыншылар Джоан Роулингтің танымал «Гарри Поттер» кітаптарының мономифтік схемаға қаншалықты жақын екенін атап өтті.

Теледидарда

Дэн Хармон, "Қоғам" және "Рик пен Морти" телесериалдарының авторы, өз шығармаларына мономифті шабыт көзі ретінде пайдаланды.