Кіріспе
5 ғасырдағы афиналық тарихшы және генерал Фукидид (ж.б. 460 – ж.б. 400) – афиналық тарихшы және генерал. Оның "Пелопоннес соғысы тарихы" б.з.б. V ғасырындағы Спарта мен Афина арасындағы соғысты б.з.б. 411 жылға дейін баяндайды. Фукидидті "ғылыми тарихтың" әкесі деп атағандар, оның еңбегіне кіріспеде көрсеткендей, қатаң бейтараптық принциптерін, дәлелдерді жинау және себеп-салдар байланысын талдауды қолданғанын мойындайды, сондай-ақ құдайлардың араласуын ескермейді. Ол сондай-ақ, жеке тұлғалардың саяси мінез-құлқын және мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастардың нәтижелерін қорқыныш пен жеке мүдделермен байланыстыратын саяси реализм мектебінің әкесі деп есептеледі. Оның мәтіні бүгінгі күнге дейін әлемдік университеттерде және әскери оқу орындарында оқытылады. Мелиан диалогы халықаралық қатынастар теориясының маңызды еңбегі саналады, ал оның Периклдің сөзін жерлеу рәсімінде айтқан сөзінің нұсқасы саяси теоретиктер, тарихшылар және классикалық пәндерді оқытушылар тарапынан кеңінен зерттеледі. Жалпы алғанда, Фукидид індет, қырғын және соғыс сияқты жағдайлардағы адам мінез-құлқын түсіндіру үшін адам табиғатын зерттеді.
Thucydides (/θ//(//j//)//uː/'/s//ɪ//d//ɪ/,/d//iː//z/, thewSIDihdeez; ; c. 460 – c. 400 BC) was an Athenian historian and general. His History of the Peloponnesian War recounts the fifth century BC war between Sparta and Athens until the year 411 BC. Thucydides has been dubbed the father of "scientific history" by those who accept his claims to have applied strict standards of impartiality and evidence gathering and analysis of cause and effect, without reference to intervention by the gods, as outlined in his introduction to his work. He also has been called the father of the school of political realism, which views the political behavior of individuals and the subsequent outcomes of relations between states as ultimately mediated by, and constructed upon, fear and self interest. His text is still studied at universities and military colleges worldwide. The Melian dialogue is regarded as a seminal text of international relations theory, while his version of Pericles' Funeral Oration is widely studied by political theorists, historians, and students of the classics. More generally, Thucydides developed an understanding of human nature to explain behavior in such crises as plagues, massacres, and wars.
Өмір
Тарихшы ретіндегі мәртебесіне қарамастан, қазіргі тарихшылар Фукидидтің өмірі туралы салыстырмалы түрде аз мәліметке ие. Ең сенімді ақпарат оның өзінің "Пелопоннес соғысы тарихы" еңбегінен алынған, онда ол өз ұлты, әкесі және туған жері туралы айтады. Фукидид соғыста шайқасқан, обаға шалдыққан және демократиялық үкіметтен қуылғанын мәлімдейді. Ол Самос бүлігін басуға да қатысқан болуы мүмкін.
Классикалық дәуірдің дәлелдемелері
Фукидид өзінің афиналық екенін айтады, әкесінің аты Олорус екенін және оның Афинаның Халимус демосынан екенін хабарлайды. Оның ерте өмірінен күмәнді анекдоттар сақталған. 10–12 жасында ол әкесімен бірге Афина агорасына барып, онда жас Фукидид тарихшы Геродоттың лекциясын тыңдайды. Кейбір деректерге сәйкес, жас Фукидид лекцияны тыңдағаннан кейін қуаныштан жылап, тарих жазуды өмірлік мақсаты деп шешкен. Осы деректе Геродот лекциядан кейін жас жігіт пен оның әкесіне: «Олорос, сіздің ұлыңыз білімге құштар» дегенін айтады. Алайда, бұл эпизод көбінесе кейінгі грек немесе римдік жазбалардан алынған болуы мүмкін. Ол Перикл мен көптеген афиналықтарды құртқан Афина обасынан аман қалды. Бұл оқиғада алғаш рет табиғи иммунитет байқалды. Сондай-ақ, ол Тасос аралының қарсы жағында, Фракиядағы Скапте-Хайл (сөзбе-сөз «Қазылған ормандар») деген жағалау аймағында алтын кендері болғанын жазды. Фракия аймағындағы ықпалының арқасында Фукидид 424 ж.б.д. Тасосқа стратег (генерал) ретінде жіберілді. 424–423 ж.б.д. қысында спарталық генерал Брасидас Тасостан батысқа қарай, Фракия жағалауында орналасқан Амфипольге шабуыл жасады, бұл Амфиполь шайқасына себеп болды. Амфипольдегі афиналық қолбасшы Эвкл Фукидидтен көмек сұрады. Брасидас Фукидидтің Тасоста екенін және Амфиполь халқына оның ықпалын білгендіктен, теңізден көмек келгеніне қорқып, амфипольдіктерге мойынсұну үшін орташа талаптар ұсынды, олар оны қабылдады. Осылайша, Фукидид келген кезде Амфиполь Спартаның бақылауында болды. Амфипольдің стратегиялық маңызы зор болды және оның құлауы Афинада үлкен алаңдауға себеп болды. Бұл үшін Фукидидті кінәлі деп айыптады, бірақ ол мұның өзінің кінәсі емес екенін және уақытында жетіп үлкермегенін мәлімдеді. Амфипольді құтқара алмағаны үшін ол елден қуылды:
Мен оқиғаларды түсінуге және олардың нақты шындығын білу үшін оларға назар аудара отырып, олардың бәрін бастан-аяқ өттім. Амфипольдегі менің басқаруымнан кейін елден 20 жыл бойы қуылғандықтан, екі тараптың да арасында болу мен үшін мүмкін болды, әсіресе, сүргін болғандықтан пелопоннездіктермен. Бұл мені оқиғаларды ерекше назармен байқауға мүмкіндік берді. Афинадан қуылғандықтан Пелопоннес одақтастары арасында еркін жүріп-тұру мүмкіндігін пайдаланып, ол соғысты екі тараптың да көзқарасынан қарастыра алды. Фукидид соғыс басталған кезде тарихын жазуды бастағанын айтты, өйткені ол оның гректер арасындағы ең үлкен соғыстардың бірі болады деп ойлады: Фукидид, афиналық, пелопоннездіктер мен афиналықтар арасындағы соғыстың тарихын жазды, ол басталған сәттен бастап, оның үлкен соғыс болады және оған дейінгі кез келген соғыстан гөрі маңыздырақ болады деп сенді. Бұл Фукидидтің өзінің өмірі туралы жазғандарының барлығы, бірақ басқа да бірнеше фактілерді сенімді замандас көздерден алуға болады. Геродот Фукидид әкесінің аты Олорус Фракиямен және фракиялық патшалықпен байланысты екенін жазды. Фукидид, мүмкін, афиналық мемлекет қайраткері және генерал Мильтиад пен оның ұлы Кимонмен, радикалды демократиямен ауыстырылған ескі аристократияның басшыларымен туыстық байланыста болған. Кимонның анасының әкесінің аты да Олорус болғандықтан, бұл байланыс өте ықтимал. Тарихшыдан бұрын өмір сүрген тағы бір Фукидид Фракиямен байланысты болған, сондықтан олардың арасындағы отбасылық байланыс та өте ықтимал. Барлық қолжетімді фрагменттік дәлелдерді біріктірсек, оның отбасы Фракияда үлкен меншікке ие болған, тіпті алтын кендері болған, бұл отбасына айтарлықтай және ұзақ уақытқа созылған байлыққа мүмкіндік берген. Бай есімнің қауіпсіздігі мен тұрақты өркендеуі жергілікті патшалармен немесе әміршілермен ресми байланыстарды қажет еткен болуы керек, бұл отбасына ерекше фракиялық патша аты Олорустың қабылдануын түсіндіреді. Елден қуылғаннан кейін Фукидид мұнда тұрақты тұрып, алтын кендерінен мол табысқа ие болғандықтан, өзін толық уақыт тарих жазуға және зерттеулерге арнады, соның ішінде көптеген фактілерді іздестіру сапарларын жасады. Ол саяси және әскери саладан еріксіз қайтқаннан кейін, өзінің тарихи зерттеулерін қаржыландыруға шешім қабылдаған, байтақ ресурстары бар, жақсы байланыста болған мырза еді.
Кейінгі дереккөздер
Фукидид өмірінің қалған дәлелдері кейінгі және сенімділігі төмен ежелгі дереккөздерден алынған; Марцеллин Фукидидтің өмірбаянын оның қайтысынан мың жыл өткен соң жазды. Паусаниастың айтуынша, Оенобий есімді адам Фукидидке Афинаға оралуға рұқсат беретін заң шығарды, бұл қаланың тапсырылуынан және б.з.д. 404 жылы соғыстың аяқталуынан кейін болған болуы мүмкін. Паусаниас сондай-ақ Фукидидтің Афинаға қайтып бара жатқанда өлтірілгенін және оның қабірін Мелит қақпасының жанына қойғанын айтады. Көптеген адамдар бұл мәлімдемеге күмән келтіреді, өйткені ол б.з.д. 397 жылы немесе одан сәл кейін өмір сүргенін көрсететін дәлелдер бар. Плутарх оның Скапте-Хуледе өлтірілгені және оның денесі Афинаға қайтарылғаны туралы дәстүрді сақтайды, онда оған Кимонның отбасылық жерінде ескерткіш орнатылды. Бұл мәселелі, өйткені бұл Фукидидтің демосынан тыс жерде болды және дәстүр Полемонға дейін жетеді, ол осындай ескерткішті тапқанын мәлімдеді. Дидим Фракиядағы тағы бір қабір туралы айтады. Фукидидтің баяндауы б.з.д. 411 жылдың ортасында тоқталады, және бұл күрт аяқталу дәстүрлі түрде кітапты жазып жатқанда қайтыс болғанымен түсіндіріледі, бірақ басқа да түсіндірмелер де ұсынылды. Фукидидтің мінезі туралы қорытындыларды (тиісті сақтықпен) оның кітабынан ғана жасауға болады. Оның сарказмдық юморі бүкіл кітапта байқалады, мысалы, афиналық обаны сипаттағанда ол ескі афиналықтардың «дориялық соғыспен бірге үлкен өлім» деген ұйқас еске түсіргенін айтады. Кейбіреулер бұл ұйқаста бастапқыда «аштық» немесе «ашаршылық» (λιμός) туралы айтылғанын және кейін ғана қазіргі обаға байланысты «жаза» (λοιμός) ретінде еске алынғанын мәлімдейді. Фукидид содан кейін тағы бір дориялық соғыс келсе, бұл жолы үлкен ашаршылықпен (λιμός) бірге болса, ұйқас «ашаршылық» ретінде есте қалады және «жаза» (λοιμός) туралы ешқандай сөз ұмытылады деп атап өтеді. Фукидид Периклге табынатын, оның халыққа билік етуін мақұлдаған және одан кейін келген демагогтарға наразылық білдірген. Ол демократиялық қарапайым халықты да, Перикл енгізген радикалды демократияны да мақұлдамады, бірақ жақсы басшы басқарғанда демократияны қабылдауға болатынын есептеді. Фукидидтің оқиғаларды баяндауы көбінесе бейтарап болады; мысалы, ол Амфипольдегі өзінің сәтсіздігінің жағымсыз әсерін азайта қоймайды. Дегенмен, кейде оның демократиялық көшбасшылар Клеон мен Гиперболға деген күшті пікірлері байқалады. Клеон кейде Фукидидтің жер аударылуымен байланыстырылады. Фукидид соғысқа тән азап-тозаққа бейімделгенін және мұндай жағдайларда адам табиғатының шектен шығуына алаңдағанын айтты, мысалы, Коркирадағы азаматтық қақтығыс кезінде жасалған зұлымдықтарды талдағанда «соғыс – зорлық-зомбылықтың ұстазы» (πόλεμος βίαιος διδάσκαλος) деген сөз тіркесі қолданылған.
Философиялық көзқарас және әсерлері
Пауль Шори Фукидидті "әдеп-ахлақ сезімінен мүлдем айырылған циник" деп атайды. Одан қоса, ол Фукидидтің адам табиғатын негізгі құштарлықтармен қатар, физикалық және әлеуметтік ортасымен қатаң анықталатынын айтады. Фрэнсис Корнфорд одан да тереңірек талдады: Фукидидтің саяси көзқарасы трагикалық этикалық көзқараспен қалыптасқан, онда: Табиғаттан оқшауланған және оған қарсы тұратын адам, сыртқы дүниемен байланысы жоқ, тек адамның 'көре білуі' (γνώμη/гном) сияқты бірнеше әлсіз сәулелермен немесе үміттің адасқан, шалқалайтын оттарымен жарықтандырылады. Ол өзінің мінезінде өзінің тағдырын сақтайды, ал одан туындайтын мақсаттармен бірге, оның жолын қалыптастырады. Фукидидтің пікірінше, осыдан артығын айта алмаймыз: тек айналасындағы қараңғылықтан кейде түсініксіз және күтпеген Fortune-ның соққылары келеді. Фукидидтің еңбегі оның тарихының ой-өрісіне және мінезіне маңызды үлес қосқан софистердің ілімдеріне тәуелді екенін көрсетеді. Мүмкін дәлелдердің бірі – оның әділдік және моральға қатысты күмәнді көзқарастары. Тарихтың ішінде, оның табиғатқа қатысты фактілік, эмпирикалық және антропоморфтық емес көзқарастары сияқты элементтер бар, бұл оның кем дегенде Анаксагор және Демокрит сияқты философтардың пікірлерін білгенін көрсетеді. Сондай-ақ, оның Гиппократтың медициналық жазбаларының кейбір бөлімдері туралы білімі бар екенін көрсететін дәлелдер де бар. Фукидидтің ерекше қызығушылығы адам ақылы мен бағалауы, Fortune мен қажеттілік арасындағы байланыс және тарихты болжау үшін тым иррационалды және есептеуге келмейтін нәрсе деп санау болды.
Man, isolated from, and opposed to, Nature, moves along a narrow path, unrelated to what lies beyond and lighted only by a few dim rays of human 'foresight'(γνώμη/gnome), or by the false, wandering fires of Hope. He bears within him, self contained, his destiny in his own character: and this, with the purposes which arise out of it, shapes his course. That is all, in Thucydides' view, that we can say: except that, now and again, out of the surrounding darkness comes the blinding strokes of Fortune, unaccountable and unforeseen.' Thucydides' work indicates an influence from the teachings of the Sophists that contributes substantially to the thinking and character of his History. Possible evidence includes his skeptical ideas concerning justice and morality. There are also elements within the History—such as his views on nature revolving around the factual, empirical, and the non anthropomorphic—which suggest that he was at least aware of the views of philosophers such as Anaxagoras and Democritus. There is also evidence of his knowledge concerning some of the corpus of Hippocratic medical writings. Thucydides was especially interested in the relationship between human intelligence and judgment, Fortune and Necessity, and the idea that history is too irrational and incalculable to predict.
Сыншылдық түсінік
Ғалымдар дәстүрлі түрде Фукидидті демократияға көшбасшылық қажет екенін білген және үйреткен, бірақ көшбасшылық демократия үшін қауіпті болуы мүмкін деген сабақты мойындаған деп қарастырған. Лео Штраус ("Қала және Адам") мәселені афиналық демократияның мәнісінде көреді, ол туралы, оның пікірінше, Фукидид қос ойлы болған. Фукидидтің "әсері" Перикл демократиясының арқасында мүмкін болды, ол жеке басының батылдығын, кәсіпкерлік рухын және сұрақ қоюын босатуға мүмкіндік берді; бұл босату шексіз саяси амбицияның өсуіне жол ашып, империализмге және, әрі қарай, азаматтық келіспеушіліктерге әкелді. Канадтық тарихшы Чарльз Норрис Кокрейн (1889–1945) үшін Фукидидтің байқалатын құбылыстарға берілгендігі, себеп-салдарға назар аударуы және басқа факторларды қатаң түрде жоюы 20 ғасыр ғылыми позитивизмін болжады. Дәрігердің ұлы Кокрейн Фукидидтің (әсіресе Афинадағы обаны сипаттағанда) Костың Гиппократ сияқты ертедегі медициналық жазушылардың әдістері мен ойлауына ұқсас әсер алғанын болжады. Ричард Нед Лебоу Фукидидті "трагедия жазушылардың соңғысы" деп атайды, ол "Фукидид тарихын құру үшін эпикалық поэзия мен трагедияны кеңінен пайдаланды, бұл таңқаларлық емес, ол да баяндау ретінде құрылған" деді. Осы көзқарас бойынша, афиналықтардың (және барлық басқа да қатысушылардың) соқыр және шектен тыс мінез-құлқы, мүмкін, адам табиғатының бір бөлігі болса да, олардың құлауына әкелді. Осылайша, оның тарихы көшбасшыларға сақ болуды ескерту ретінде қызмет ете алады, оларды ескертіп, олардың іс-әрекеттерін тарихшының объективтілігімен, хроникашының мақтауынан гөрі зерттейтін біреу бақылайды. Тарихшы Дж. Б. Бьюри Фукидидтің еңбегінің "тарихты бүгінгідей етіп жасауға бағытталған бір адамның жасаған ең ұзақ және шешуші қадамы" екенін айтады. Тарихшы Х. Д. Китто Фукидид Пелопоннес соғысы туралы оның ең маңызды соғыс болғандықтан емес, ең көп азапты тудырғандықтан жазды деп санайды. Фукидидтің кітабының көптеген бөлімдері "Сафоның өзінен де күшті сезіммен" жазылған. Карл Поппер "Ашық қоғам және оның жаулары" кітабында Фукидидті "болжамда, ең ұлы тарихшы" деп атады. Поппердің айтуынша, Фукидидтің еңбегі "бір түсіндіру, бір көзқарас; және біз онымен келісуіміз міндетті емес". Афина демократиясы мен "Спартаның тоқтап қалған олигархиялық тайпалық құрылымы" арасындағы соғыста біз Фукидидтің "бейтараптығын" және "оның жүрегі туған қаласы Афинамен бірге болмағанын" ешқашан ұмытпауымыз керек. Ол, әрине, соғыс кезінде жаумен құпия келісімдер жасаған афиналық олигархиялық клубтардың радикальдық қанатына жатпаса да, ол, әрине, олигархиялық партияның мүшесі болды және оны қуған афиналықтардың, демостың, сондай-ақ оның империалистік саясатының да досы емес еді.
Геродотпен салыстыру
Фукидид пен оның тікелей алдыңғысы Геродоттың екеуі де Батыс тарихнамасына елеулі ықпал етті. Фукидид өзінің әріптесін атымен атамайды, бірақ оның әйгілі кіріспе сөздері оған қатысты деп есептеледі: «Бұл тарихты репетициялауды есту, өйткені оған аңыздар енгізілмейді, мүмкін, қуанышты болмайды. Ал кім істелген істің шындығын, оны қайталай алатын немесе кем дегенде оларға ұқсас нәрсені көргісі келсе, онда оны пайдалы деп есептейтін жеткілікті нәрсе табады. Бұл кітап сыйлық алу үшін емес, мәңгілік игілік үшін жинақталған» (1:22).
Herodotus records in his Histories not only the events of the Persian Wars, but also geographical and ethnographical information, as well as the fables related to him during his extensive travels. Typically, he passes no definitive judgment on what he has heard. In the case of conflicting or unlikely accounts, he presents both sides, says what he believes and then invites readers to decide for themselves. Of course, modern historians would generally leave out their personal beliefs, which is a form of passing judgment upon the events and people about which the historian is reporting. The work of Herodotus is reported to have been recited at festivals, where prizes were awarded, as for example, during the games at Olympia. Herodotus views history as a source of moral lessons, with conflicts and wars as misfortunes flowing from initial acts of injustice perpetuated through cycles of revenge. In contrast, Thucydides claims to confine himself to factual reports of contemporary political and military events, based on unambiguous, first hand, eye witness accounts, although, unlike Herodotus, he does not reveal his sources. Thucydides views life exclusively as political life, and history in terms of political history. Conventional moral considerations play no role in his analysis of political events while geographic and ethnographic aspects are omitted or, at best, of secondary importance. Subsequent Greek historians—such as Ctesias, Diodorus, Strabo, Polybius and Plutarch—held up Thucydides's writings as a model of truthful history. Lucian refers to Thucydides as having given Greek historians their law, requiring them to say what had been done (ὡς ἐπράχθη). Greek historians of the fourth century BC accepted that history was political and that contemporary history was the proper domain of a historian. Cicero calls Herodotus the "father of history"; yet the Greek writer Plutarch, in his Moralia (Ethics) denigrated Herodotus, notably calling him a philobarbaros, a "barbarian lover", to the detriment of the Greeks. Unlike Thucydides, however, these authors all continued to view history as a source of moral lessons, thereby infusing their works with personal biases generally missing from Thucydides' clear eyed, non judgmental writings focused on reporting events in a non biased manner. Due to the loss of the ability to read Greek, Thucydides and Herodotus were largely forgotten during the Middle Ages in Western Europe, although their influence continued in the Byzantine world. In Europe, Herodotus become known and highly respected only in the late sixteenth and early seventeenth century as an ethnographer, in part due to the discovery of America, where customs and animals were encountered that were even more surprising than what he had related. During the Reformation, moreover, information about Middle Eastern countries in the Histories provided a basis for establishing Biblical chronology as advocated by Isaac Newton. The first European translation of Thucydides (into Latin) was made by the humanist Lorenzo Valla between 1448 and 1452, and the first Greek edition was published by Aldo Manuzio in 1502. During the Renaissance, however, Thucydides attracted less interest among Western European historians as a political philosopher than his successor, Polybius, although Poggio Bracciolini claimed to have been influenced by him. There is not much evidence of Thucydides's influence in Niccolò Machiavelli's The Prince (1513), which held that the chief aim of a new prince must be to "maintain his state" [i. e., his power] and that in so doing he is often compelled to act against faith, humanity, and religion. Later historians, such as J. B. Bury, however, have noted parallels between them:
If, instead of a history, Thucydides had written an analytical treatise on politics, with particular reference to the Athenian empire, it is probable that he could have forestalled Machiavelli [since] the whole innuendo of the Thucydidean treatment of history agrees with the fundamental postulate of Machiavelli, the supremacy of reason of state. To maintain a state, said the Florentine thinker, "a statesman is often compelled to act against faith, humanity and religion". But the true Machiavelli, not the Machiavelli of fable entertained an ideal: Italy for the Italians, Italy freed from the stranger: and in the service of this ideal he desired to see his speculative science of politics applied. Thucydides has no political aim in view: he was purely a historian. But it was part of the method of both alike to eliminate conventional sentiment and morality. In the seventeenth century, the English political philosopher Thomas Hobbes, whose Leviathan advocated absolute monarchy, admired Thucydides and in 1628 was the first to translate his writings into English directly from Greek. Thucydides, Hobbes, and Machiavelli are together considered the founding fathers of western political realism, according to which, state policy must primarily or solely focus on the need to maintain military and economic power rather than on ideals or ethics. Nineteenth century positivist historians stressed what they saw as Thucydides's seriousness, his scientific objectivity and his advanced handling of evidence. A virtual cult following developed among such German philosophers as Friedrich Schelling, Friedrich Schlegel, and Friedrich Nietzsche, who claimed that, "[in Thucydides], the portrayer of Man, that culture of the most impartial knowledge of the world finds its last glorious flower." The late eighteenth century Swiss historian Johannes von Müller described Thucydides as "the favourite author of the greatest and noblest men, and one of the best teachers of the wisdom of human life". For Eduard Meyer, Thomas Babington Macaulay and Leopold von Ranke, who initiated modern source based history writing, Thucydides was again the model historian. Generals and statesmen loved him: the world he drew was theirs, an exclusive power brokers' club. It is no accident that even today Thucydides turns up as a guiding spirit in military academies, neocon think tanks and the writings of men like Henry Kissinger; whereas Herodotus has been the choice of imaginative novelists (Michael Ondaatje's novel The English Patient and the film based on it boosted the sale of the Histories to a wholly unforeseen degree) and—as food for a starved soul—of an equally imaginative foreign correspondent from Iron Curtain Poland, Ryszard Kapuscinski. These historians also admired Herodotus, however, as social and ethnographic history increasingly came to be recognized as complementary to political history. In the twentieth century, this trend gave rise to the works of Johan Huizinga, Marc Bloch, and Fernand Braudel, who pioneered the study of long term cultural and economic developments and the patterns of everyday life. The Annales School, which exemplifies this direction, has been viewed as extending the tradition of Herodotus. At the same time, Thucydides's influence was increasingly important in the area of international relations during the Cold War, through the work of Hans Morgenthau, Leo Strauss, and Edward Carr. The tension between the Thucydidean and Herodotean traditions extends beyond historical research. According to Irving Kristol, self described founder of American neoconservatism, Thucydides wrote "the favorite neoconservative text on foreign affairs"; and Thucydides is a required text at the Naval War College, an American institution located in Rhode Island. On the other hand, Daniel Mendelsohn, in a review of a recent edition of Herodotus, suggests that, at least in his graduate school days during the Cold War, professing admiration of Thucydides served as a form of self presentation:
To be an admirer of Thucydides' History, with its deep cynicism about political, rhetorical and ideological hypocrisy, with its all too recognizable protagonists—a liberal yet imperialistic democracy and an authoritarian oligarchy, engaged in a war of attrition fought by proxy at the remote fringes of empire—was to advertise yourself as a hardheaded connoisseur of global Realpolitik. Another contemporary historian believes that, while it is true that critical history "began with Thucydides, one may also argue that Herodotus' looking at the past as a reason why the present is the way it is, and to search for causality for events beyond the realms of Tyche and the Gods, was a much larger step."
Геродот өзінің «Тарихында» тек парсы соғыстарының оқиғаларын ғана емес, сонымен қатар географиялық және этнографиялық ақпаратты, сондай-ақ оның кең саяхаттары кезінде оған қатысты аңыздарды да жазған. Әдетте ол естіген нәрсесіне байланысты ешқандай нақты шешім қабылдамайды. Бір-біріне қайшы келетін не болмайтын оқиғалар болса, ол екі жағын да айтып, өз көзқарасын айтады да, оқырмандарын өздері шешім қабылдауға шақырады. Әрине, қазіргі тарихшылар өздерінің жеке көзқарастарын ескермейді, бұл тарихшының оқиғалары мен адамдар туралы баяндаған пікірін білдіреді. Геродоттың шығармалары Олимпиада ойындарында жүлдеге ие болған мерекелерде айтылған. Геродот тарихты адамгершілік сабақтардың көзі ретінде қарастырады, ал қақтығыстар мен соғыстар – кек алу циклдері арқылы жалғасып жатқан әділетсіздіктің бастапқы әрекеттерінен туындайтын бақытсыздықтар. Керісінше, Фукидид өз уақытында саяси және әскери оқиғалар туралы нақты деректерге ғана тоқталатынын, бұл деректердің анық, бірінші қолмен, куәгерлердің мәліметтеріне негізделгенін айтады, бірақ Геродоттан айырмашылығы, ол өзінің көздерін ашпайды. Фукидид өмірді тек саяси өмір ретінде, ал тарихты саяси тарих тұрғысынан қарастырады. Оның саяси оқиғаларды талдауында әдеттегі моральдық ойлар рөл атқармайды, ал географиялық және этнографиялық аспектілер алынып тасталады немесе ең жақсы жағдайда екінші реттік маңыздылық алады. Кейінгі грек тарихшылары – Ктесий, Диодор, Страбон, Полибий және Плутарх – Фукидид жазбаларын шынайы тарихтың үлгісі ретінде ұстады. Лукиан грек тарихшыларына өздерінің заңдарын берген деп, Фукидидке сілтеме жасайды, оларға не істелгенін айтуды талап етеді (ὡς ἐπράχθη). Б.з.д. IV ғасырдағы грек тарихшылары тарихтың саяси екенін және қазіргі заман тарихы тарихшының тиісті саласы екенін мойындады. Цицерон Геродотты «тарихтың атасы» деп атаса да, грек жазушысы Плутарх өзінің «Моралия» деген еңбегінде Геродотты жамандап, оны гректердің жанына қап болған «филобарбаррос», «шетелсүйер» деп атаған. Алайда, Фукидидтен айырмашылығы, бұл авторлардың барлығы тарихты моральдық сабақтардың көзі ретінде қарастыра берді, осылайша өздерінің шығармаларына жеке бейімділіктерді енгізді, олар әдетте Фукидидтің ашық көзді, үкімсіз жазбаларынан жоғалып кетеді, олар оқиғаларды бейтарап түрде баяндауға бағытталған. Грек тілінде оқу қабілетінің жоғалуынан кейін, Византия әлемінде олардың ықпалы жалғаса берсе де, Орта ғасырларда Батыс Еуропада Фукидид пен Геродот елеулі түрде ұмытылды. Еуропада Геродот тек XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында этнограф ретінде танылып, жоғары құрметке ие болды, бұл Американың ашылуымен байланысты, онда ол баяндайтын нәрселерден гөрі таңғаларлық әдеттер мен жануарлар кездесті. Сондай-ақ, реформация кезінде «Тарихи» кітабында Таяу Шығыстағы елдер туралы мәлімет Исаак Ньютон ұсынған Киелі кітап хронологиясын анықтауға негіз болды. Тукидидтің алғашқы еуропалық аудармасын (латын тіліне) гуманист Лоренцо Валла 1448 және 1452 жылдар аралығында жасады, ал алғашқы грек нұсқасын 1502 жылы Альдо Мануцио жариялады. Қайта өрлеу дәуірінде, бірақ, Фукидид өзінің мұрагері Полибиусқа қарағанда Батыс Еуропа тарихшыларының саяси философ ретінде аз қызығушылығын тудырды, бірақ Поджио Браччолини оның ықпалында болғанын мәлімдеді. Николо Макиавеллидің «Принц» (1513) еңбегінде Фукидидтің ықпалы туралы көп дәлел жоқ, онда жаңа ханзаданың басты мақсаты «өз мемлекетін [яғни, өз билігін] сақтау» болуы керек және ол мұны істеу арқылы көбінесе сенімге, адамгершілікке және дінге қарсы әрекет етуге мәжбүр болады деп мәлімдеген. Кейіннен тарихшылар Дж. Б. Бьюри, алайда, олардың арасындағы ұқсастықтарды атап өтті: «Егер, тарих орнына, Фукидид саясат туралы талдаулық трактат жазса, әсіресе Афина империясына қатысты болса, ол Макиавеллиді алдын ала алауған болар еді [себебі] тарихты Фукидидтік емдеудің барлық ымдаулары Макиавеллидің негізгі постулатымен, мемлекеттік сананың басымдығымен келіседі. Мемлекетті сақтау үшін, дейді Флоренциялық ойшыл, «мемлекеттік қайраткер көбінесе сенімге, адамгершілікке және дінге қарсы әрекет етуге мәжбүр болады». Бірақ «шынайы Макиавелли, аңыз Макиавеллисі емес» Италия үшін Италияны, Италияны шетелден босатуды идеал тұтқан, және осы идеалға қызмет ету үшін оның саясаттану ғылымын қолдануын қалаған. Фукидидтің саяси мақсаты жоқ: ол таза тарихшы еді. Бірақ екеуінің әдістемесінің бір бөлігі конвенциялық сезім мен моральды жою болды. XVII ғасырдың ағылшын саяси философы Томас Гоббс, абсолюттік монархияны жақтаған «Левиафан» еңбегінде Фукидидке қызығушылық танытып, 1628 жылы оның шығармаларын грек тілінен тікелей аударған алғашқы адам болды. Фукидид, Гоббс және Макиавелли бірге Батыс саяси реализмінің негізін қалаушылар деп есептеледі, оған сәйкес мемлекеттік саясат әскери және экономикалық күшті сақтау қажеттілігіне басымдық беруі керек, идеалдарға немесе этикаға емес. XIX ғасырдың позитивист тарихшылары Фукидидтің қатыгездігін, ғылыми объективтілігін және дәлелдерді жетілдірілген түрде қолдануын баса көрсетті. Мұндай неміс философтары Фридрих Шеллинг, Фридрих Шлегель және Фридрих Ницше арасында дерлік культ пайда болды, олар «Фукидидте, Адамды бейнелейтін адамда, әлемді ең бейтарап білудің мәдениеті соңғы даңқты гүлін табады» деді. XVIII ғасырдың аяғындағы швейцар тарихшысы Иоганн фон Мюллер Фукидидті «ең ұлы және құрметті адамдардың сүйікті авторы және адам өмірінің даналығының ең жақсы ұстаздарының бірі» деп сипаттады. Эдуард Мейер, Томас Бабингтон Маколей және Леопольд фон Ранке, қазіргі заманғы деректерге негізделген тарих жазуды бастаған үшін, Фукидид қайтадан үлгілі тарихшы болды. Генералдар мен мемлекеттік қайраткерлер оны жақсы көрді: ол салған әлем олардікі болды, эксклюзивті билік иелерінің клубы. Бүгін де Фукидидтің әскери академияларда, неокондық ойлау орталықтарында және Генри Киссинджер сияқты адамдардың жазбаларында басшылық рух ретінде пайда болуы кездейсоқ емес; ал Геродоттың таңдауын көркем романдардың жазушылары (Майкл Ондатжедің «Ағылшын науқасы» романы және оған негізделген фильм «Тарихты» күтпеген деңгейде сатуға көтерді) және Темір перделі Польшадан келген суретші-журналист Ришард Капучинский таңдады. Бұл тарихшылар Геродотты да құрметтеді, өйткені әлеуметтік және этнографиялық тарихтың саяси тарихты толықтыратыны көріне бастады. XX ғасырдың басында бұл тенденция Йохан Хуйзинга, Марк Блох және Фернан Бродельдің еңбектеріне әкелді, олар ұзақ мерзімді мәдени және экономикалық дамуды және күнделікті өмірдің үлгілерін зерттеуді бастады. Осы бағытты көрсететін Аннал мектебі Геродоттың дәстүрін жалғастырған деп есептеледі. Сонымен қатар, Фукидидтің ықпалы Суық соғыс кезінде халықаралық қатынастар саласында Ганс Моргентау, Лео Штраус және Эдвард Каррдың еңбектері арқылы артты. Фукидидтік және Геродоттық дәстүрлер арасындағы шиеленіс тарих зерттеуінен асып түседі. Ирвинг Кристолдың өзінің «өзімді сипаттаған...» сөзіне сәйкес...
Herodotus records in his Histories not only the events of the Persian Wars, but also geographical and ethnographical information, as well as the fables related to him during his extensive travels. Typically, he passes no definitive judgment on what he has heard. In the case of conflicting or unlikely accounts, he presents both sides, says what he believes and then invites readers to decide for themselves. Of course, modern historians would generally leave out their personal beliefs, which is a form of passing judgment upon the events and people about which the historian is reporting. The work of Herodotus is reported to have been recited at festivals, where prizes were awarded, as for example, during the games at Olympia. Herodotus views history as a source of moral lessons, with conflicts and wars as misfortunes flowing from initial acts of injustice perpetuated through cycles of revenge. In contrast, Thucydides claims to confine himself to factual reports of contemporary political and military events, based on unambiguous, first hand, eye witness accounts, although, unlike Herodotus, he does not reveal his sources. Thucydides views life exclusively as political life, and history in terms of political history. Conventional moral considerations play no role in his analysis of political events while geographic and ethnographic aspects are omitted or, at best, of secondary importance. Subsequent Greek historians—such as Ctesias, Diodorus, Strabo, Polybius and Plutarch—held up Thucydides's writings as a model of truthful history. Lucian refers to Thucydides as having given Greek historians their law, requiring them to say what had been done (ὡς ἐπράχθη). Greek historians of the fourth century BC accepted that history was political and that contemporary history was the proper domain of a historian. Cicero calls Herodotus the "father of history"; yet the Greek writer Plutarch, in his Moralia (Ethics) denigrated Herodotus, notably calling him a philobarbaros, a "barbarian lover", to the detriment of the Greeks. Unlike Thucydides, however, these authors all continued to view history as a source of moral lessons, thereby infusing their works with personal biases generally missing from Thucydides' clear eyed, non judgmental writings focused on reporting events in a non biased manner. Due to the loss of the ability to read Greek, Thucydides and Herodotus were largely forgotten during the Middle Ages in Western Europe, although their influence continued in the Byzantine world. In Europe, Herodotus become known and highly respected only in the late sixteenth and early seventeenth century as an ethnographer, in part due to the discovery of America, where customs and animals were encountered that were even more surprising than what he had related. During the Reformation, moreover, information about Middle Eastern countries in the Histories provided a basis for establishing Biblical chronology as advocated by Isaac Newton. The first European translation of Thucydides (into Latin) was made by the humanist Lorenzo Valla between 1448 and 1452, and the first Greek edition was published by Aldo Manuzio in 1502. During the Renaissance, however, Thucydides attracted less interest among Western European historians as a political philosopher than his successor, Polybius, although Poggio Bracciolini claimed to have been influenced by him. There is not much evidence of Thucydides's influence in Niccolò Machiavelli's The Prince (1513), which held that the chief aim of a new prince must be to "maintain his state" [i. e., his power] and that in so doing he is often compelled to act against faith, humanity, and religion. Later historians, such as J. B. Bury, however, have noted parallels between them:
If, instead of a history, Thucydides had written an analytical treatise on politics, with particular reference to the Athenian empire, it is probable that he could have forestalled Machiavelli [since] the whole innuendo of the Thucydidean treatment of history agrees with the fundamental postulate of Machiavelli, the supremacy of reason of state. To maintain a state, said the Florentine thinker, "a statesman is often compelled to act against faith, humanity and religion". But the true Machiavelli, not the Machiavelli of fable entertained an ideal: Italy for the Italians, Italy freed from the stranger: and in the service of this ideal he desired to see his speculative science of politics applied. Thucydides has no political aim in view: he was purely a historian. But it was part of the method of both alike to eliminate conventional sentiment and morality. In the seventeenth century, the English political philosopher Thomas Hobbes, whose Leviathan advocated absolute monarchy, admired Thucydides and in 1628 was the first to translate his writings into English directly from Greek. Thucydides, Hobbes, and Machiavelli are together considered the founding fathers of western political realism, according to which, state policy must primarily or solely focus on the need to maintain military and economic power rather than on ideals or ethics. Nineteenth century positivist historians stressed what they saw as Thucydides's seriousness, his scientific objectivity and his advanced handling of evidence. A virtual cult following developed among such German philosophers as Friedrich Schelling, Friedrich Schlegel, and Friedrich Nietzsche, who claimed that, "[in Thucydides], the portrayer of Man, that culture of the most impartial knowledge of the world finds its last glorious flower." The late eighteenth century Swiss historian Johannes von Müller described Thucydides as "the favourite author of the greatest and noblest men, and one of the best teachers of the wisdom of human life". For Eduard Meyer, Thomas Babington Macaulay and Leopold von Ranke, who initiated modern source based history writing, Thucydides was again the model historian. Generals and statesmen loved him: the world he drew was theirs, an exclusive power brokers' club. It is no accident that even today Thucydides turns up as a guiding spirit in military academies, neocon think tanks and the writings of men like Henry Kissinger; whereas Herodotus has been the choice of imaginative novelists (Michael Ondaatje's novel The English Patient and the film based on it boosted the sale of the Histories to a wholly unforeseen degree) and—as food for a starved soul—of an equally imaginative foreign correspondent from Iron Curtain Poland, Ryszard Kapuscinski. These historians also admired Herodotus, however, as social and ethnographic history increasingly came to be recognized as complementary to political history. In the twentieth century, this trend gave rise to the works of Johan Huizinga, Marc Bloch, and Fernand Braudel, who pioneered the study of long term cultural and economic developments and the patterns of everyday life. The Annales School, which exemplifies this direction, has been viewed as extending the tradition of Herodotus. At the same time, Thucydides's influence was increasingly important in the area of international relations during the Cold War, through the work of Hans Morgenthau, Leo Strauss, and Edward Carr. The tension between the Thucydidean and Herodotean traditions extends beyond historical research. According to Irving Kristol, self described founder of American neoconservatism, Thucydides wrote "the favorite neoconservative text on foreign affairs"; and Thucydides is a required text at the Naval War College, an American institution located in Rhode Island. On the other hand, Daniel Mendelsohn, in a review of a recent edition of Herodotus, suggests that, at least in his graduate school days during the Cold War, professing admiration of Thucydides served as a form of self presentation:
To be an admirer of Thucydides' History, with its deep cynicism about political, rhetorical and ideological hypocrisy, with its all too recognizable protagonists—a liberal yet imperialistic democracy and an authoritarian oligarchy, engaged in a war of attrition fought by proxy at the remote fringes of empire—was to advertise yourself as a hardheaded connoisseur of global Realpolitik. Another contemporary historian believes that, while it is true that critical history "began with Thucydides, one may also argue that Herodotus' looking at the past as a reason why the present is the way it is, and to search for causality for events beyond the realms of Tyche and the Gods, was a much larger step."
Негізгі дереккөздер
Геродот Халикарнастан. Қозғалыстар. Любляна: Slovenska Matica v Ljubljani (2003); Фукидид, Пелопоннес соғысы. Лондон, Дж. М. Дент; Нью-Йорк, Э. П. Даттон (1910). Ричард Кроулидің классикалық аудармасы. 2006 жылы Echo Library қайта басылым. Фукидид, Пелопоннес соғысы. Индианаполис, Хакет (1998); Стивен Латтимор аударған. Геродот, Тарихтар, А. Д. Годли (аудармашы), Кембридж: Гарвард университетінің баспасы (1920). perseus.tufts.edu. Паузания, Грекия сипаттамасы, I және II кітаптар, (Loeb Classical Library) В. Х. С. Джонс аударған; Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. (1918). perseus.tufts.edu. Плутарх, Өмірлер, Бернадот Перрин (аудармашы), Кембридж, Массачусетс. Гарвард университетінің баспасы. Лондон. Уильям Хайнеманн Лтд. (1914). perseus.tufts.edu. "Фукидидтің тарихи оқиғалары" (The Landmark Thucydides), Роберт Б. Страсслер редакторы, Ричард Кроули аудармасы, түсіндірмелермен, индекс және суреттермен, Touchstone кітабы, Нью-Йорк, 1996. * Thucydidis Historiae, 3 том, ред. Иоанн Баптиста Альберти, Рим, Typis Officinae polygraphicae, 1972-2000 (стандартты мәтіндік басылым).
* Thucydidis Historiae, 3 vols., ed. Ioannes Baptista Alberti, Rome, Typis Officinae polygraphicae, 1972 2000 (a standard text edition).
Екіншілік көздер
Корнелиус Касториадис, "Грек полисі және демократияның құрылуы" The Castoriadis Reader. Дэвид Эймс Кертистің аудармасы мен редакторы, Blackwell Publishers Ltd 1997, 267–289 бб. [Корнелиус Касториадис, "La polis grecque et la création de la démocratie" Domaines de l’homme. Les Carrefours du labyrinthe II. Париж: Éditions du Seuil, 1986, 261–306 бб.]. Корнелий Касториадис, Фукидид, күш пен құқық. Грекияны не құрайды. 3-том, Париж: Éditions du Seuil, 2011. Коннор, В. Роберт, Фукидид. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1984. Девальд, Кэролин, Фукидидтің соғыс баяндауы: құрылымдық зерттеу. Беркли, Калифорния: Калифорния университетінің баспасы, 2006 (қатты мұқаба, ). Финли, Джон Хьюстон, кіші, Фукидид. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1947. Форд, Стивен, Билеушілік құмарлық: Алкибиад және империализм саясаты Фукидидте. Итака: Корнелл университетінің баспасы, 1989. Хансон, Виктор Дэвис, Ешқандай да соғыс сияқты: Афиналықтар мен спартандықтар Пелопоннес соғысын қалай жүргізді. Нью-Йорк: Random House, 2005. Хорнбловер, Симон, Фукидидке түсініктеме. 2 том. Оксфорд: Clarendon, 1991–1996 жж. (1-том), (2-том). Хорнбловер, Симон, Фукидид. Лондон: Duckworth, 1987. Кейган, Дональд, Архидамия соғысы. Итака: Корнелл университетінің баспасы, 1974. Кейган, Дональд, Пелопоннес соғысы. Нью-Йорк: Viking Press, 2003. Келли, Пол, "Фукидид: Соғыстың табиғилығы" Conflict, War and Revolution: Халықаралық саяси ойдағы саясат мәселесі. Лондон: LSE Press, 2022. Люс, Т. Ж., Грек тарихшылары. Лондон: Routledge, 1997. Лугинбилл, Р. Д., Фукидид соғыс және ұлттық сипаттама туралы. Боулдер: Westview, 1999. Момильяно, Арнольдо, Қазіргі заманғы тарихнаманың классикалық негіздері (= Sather Classical Lectures 54). Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1990. Ново, Эндрю және Джей Паркер, Фукидидті қайта жаңғырту. Нью-Йорк: Cambria Press, 2020. Орвин, Клиффорд, Фукидидтің адамгершілігі. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1994. Подоксик, Ефрем, "Әділет, билік және афиналық империализм: Фукидид тарихындағы идеологиялық сәт" Саяси ой тарихы 26(1): 21–42, 2005. Ромилли, Жаклин де, Фукидид және афиналық империализм. Оксфорд: Basil Blackwell, 1963. Роуд, Тим, Фукидид: баяндау және түсіндіру. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1998. de Sainte Croix, Пелопоннес соғысының бастауы. Лондон: Duckworth, 1972. xii, 444 бб. Страсслер, Роберт Б., ред., Пелопоннес соғысына арналған толық нұсқаулық: Фукидидтің көрнектісі. Нью-Йорк: Free Press, 1996. Штраус, Лео, Қала және адам. Чикаго: Rand McNally, 1964. Загорин, Перес, Фукидид: жалпы оқырманға арналған кіріспе. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы, 2005.
de Sainte Croix, The origins of the Peloponnesian War. London: Duckworth, 1972. pp. xii, 444. Strassler, Robert B, ed, The Landmark Thucydides: A Comprehensive Guide to the Peloponnesian War. New York: Free Press, 1996. Strauss, Leo, The City and Man Chicago: Rand McNally, 1964. Zagorin, Perez, Thucydides: an Introduction for the Common Reader. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2005. .