Кіріспе
Солтүстік Кореяның ресми валютасы – корей халық воны (символ: ₩; коды: KPW; хангыль=조선 원), көбінесе Солтүстік Корея воны деп аталады, кейде Корея Халық Демократиялық Республикасы воны (хангыль=조선민주주의인민공화국 원) деп те айтылады. Ол 100 чонға бөлінеді. Бұл валютаны Корея Халық Демократиялық Республикасының Орталық банкі, Солтүстік Кореяның астанасы Пхеньян қаласында шығарады.
the official currency of North Korea
The Korean People's won, more commonly known as the North Korean won (Symbol: ₩; Code: KPW; hangul=조선 원) and sometimes known as the Democratic People's Republic of Korea won (hangul=조선민주주의인민공화국 원), is the official currency of North Korea. It is subdivided into 100 chon. The currency is issued by the Central Bank of the Democratic People's Republic of Korea, based in the North Korean capital city of Pyongyang.
Этимология
Вон – қытай юані мен жапон иенасының туыс сөзі. Бұл үш атаудың да бастауы – «дөңгелек пішін» деген мағына беретін ханжадағы "圓 (원)" сөзі. Вон 100 чонға (전; 錢; МакКун Рейшауэр: chŏn; Ревизияланған романша: jeon) бөлінеді.
1947-2009 жылдар
Кореяның бөлінуінен кейін Солтүстік Корея екі жыл бойы Корея иенін пайдалануды жалғастырды, ол 1947 жылғы 6 желтоқсанда Корея Халық Демократиялық Республикасының Орталық банкі құрылғанға және бірінші Солтүстік Кореялық воны шығарылғанға дейін созылды. 1959 жылғы ақпан айында 100 ескі вонға тең екінші Солтүстік Кореялық вон енгізілді. 1978 жылдан бастап Солтүстік Корея үкіметі АҚШ долларына 2,16 вон шамасын сақтап келді (мұның Ким Чен Ирдің 16 ақпан күні туған күніне байланысты екені айтылады). Бірақ, ондаған жылдар бойындағы қарқынды инфляция валютаның құнын төмендетті, және 2001 жылдан бастап үкімет ресми бағамды қара нарықтағы бағаға жақындатуға көшті. Солтүстік Кореядан қашқандардың мәліметтеріне сәйкес, 2009 жылғы маусымда қара нарықтағы бағам 570 вонға 1 қытай юанін құрады (шамамен 4000 вон 1 АҚШ долларына).
2009 жылғы қайта бағалау
2009 жылдың қарашасында Солтүстік Кореяның үшінші воны енгізілді, бұл 50 жылдағы алғашқы қайта бағалау болды. Солтүстік кореялықтарға 100 000 вонға (қара нарықта шамамен 40 АҚШ доллары) тең 1000 вон банкноталарын 10 вон банкноталарына айырбастау үшін жеті күн берілді. Бірақ, халықтың наразылығынан кейін лимит 150 000 вон қолма-қол ақшаға және 300 000 вон банк шотына дейін көтерілді. Сол кездегі ресми айырбас бағамы шамамен 740 доллар болды, ал 150 000 вонның қара нарықтағы құны 30 долларға жуық деп есептелді. Жеке меншік нарыққа қарсы қадам ретінде қарастырылған қайта бағалау көптеген солтүстік кореялықтардың жинақтарын жойды. Процестің бір бөлігі ретінде ескі банкноттар 2009 жылдың 30 қарашасынан бастап қолданыстан шығарылды, бірақ жаңа вонмен бағаланған банкноттар 2009 жылдың 7 желтоқсанына дейін үлестірілмеді. Әскери базалар күшті сақшылыққа алынды және бірнеше Солтүстік Корея қалалары мен кенттерінде көшедегі наразылықтар туралы расталмаған хабарлар тарады, бұл билікті адамдарға айырбастауға рұқсат етілген соманы сәл арттыруға мәжбүр етті. Халықаралық есептерге сәйкес, елдің әртүрлі жерлерінде ескі банкноттардың үйінділері өртеліп, ескі қағаз ақша өзенге тасталды (Ким Ир Сеннің суретін қорлауға қарсы заңға қайшы), ал Пхенчжун қаласының көшелерінде екі қара нарық саудагері жергілікті полициямен атып өлтірілді. Билік валюта айырбастау ережелерін бұзғандарға "аса қатал жаза" тағайындаумен қорқытты. Жаңа банкноттардың суреттері 2009 жылдың 4 желтоқсанында Жапониядағы Солтүстік Кореяның "Чосун Шинбо" газетінде жарияланды. Газет бұл шараның еркін нарықты әлсіретіп, елдің социалистік жүйесін нығайтатынын мәлімдеді. Дегенмен, қайта бағалаудан кейін күндер ішінде вон АҚШ долларына шаққанда 96 пайызға құлдырады. Билік лимитті 500 000 вонға дейін көтерді, деп хабарлады Chosun, және бір миллион вонға дейінгі жинақтарды тексермеуге уәде берді, ал миллионнан астам жинақ болған жағдайда, есеп беру болған кезде ақшаны шексіз алуға рұқсат берілді. 2010 жылдың ақпан айында еркін нарыққа қатысты шектеулер жеңілдетілді және тәртіпсіздік оқиғаларынан кейін партияның жоғары лауазымды шенеунігі жұмыстан босатылды. Солтүстік Кореяның үкіметтік Еңбек партиясының жоспарлау және қаржы департаментінің директоры Пак Нам Ги 2010 жылы жазаланды. Солтүстік Корея қайта бағалаумен байланысты кез келген күрделі дағдарыс болмағанын жоққа шығарды.
Бірінші жеңімпаз
1947-1959 жылдар аралығындағы бірінші вонмен ешқандай монета шығарылмады.
Банкноттар
"Солтүстік Кореяның" алғашқы банкноттары 1945 жылы 38-ші параллельдің үстіндегі Совет Одағы қолдаған уақытша үкімет тарапынан шығарылды. Олар 1, 5, 10 және 100 вон номиналында болды. Совет әскерлері шығып кеткеннен кейін және жаңадан тәуелсіз мемлекет танылғаннан кейін бұл банкноттар қолданыстан шығарылды.
Бірінші жеңімпаз
Бұл валюта толыққанды банкнота түрінде шығарылды, алғашқы банкноттары 1947 жылы 15, 20 және 50 шон, сондай-ақ 1, 5, 10 және 100 вон номиналында басылды. Шон банкноттарында көркемделген суреттер болса, вон банкноттарының дизайны біркелкі болды – оларда бірге тұрған шаруа мен жұмысшы бейнеленген, олар символды құралдар ұстап тұрған. Бұл валюта кейін 1959 жылы Корея соғысының нәтижесінде туған инфляцияны тежеу мақсатында қайта бағаланды, яғни 100 ескі вонға 1 жаңа вон шамасында.
Донпё апаттық валютасы
COVID-19 пандемиясына байланысты жабылулар KPW банкноттарын басып шығаруға қолданылатын бояу мен қағаздың тапшылығына алып келді, нәтижесінде 2021 жылдың екінші жартысында «донпьо» (돈표 немесе «ақша купоны») деген сөзбен басылған төтенше ақша шығарылды. Купонның номиналы 5000 вон, қызыл бояумен басылған, ал 50 000 вон, жасыл бояумен басылған, екеуі де нашар сапалы ақ қағаздан жасалған. 2020 жылдан кейін KPW банкноттарының жетіспеуі қара нарықта олардың құнының өсуіне себеп болды. Донпьо, қалыпты банкноттарға қарағанда 3800-4000 KPW-ға төмен бағаланған, ал KPW банкноттарының АҚШ долларына шағылысқан құны 8000 KPW-дан 5200 KPW/USD-ге дейін өсті.
Валюталық бағамдар
Солтүстік Кореялық воны халықаралық нарықтарда саудаланбады. Ол 2019 жылы қара нарықта шамамен 1 АҚШ доллары 8000 теңгеге, ал 2021 жылы шамамен 1 доллар 5000 теңгеге бағаланған.
2009 жылға дейін
Солтүстік Кореялық вон тек Солтүстік Корея азаматтарына арналған, ал Сауда банкі (무역은행) көптеген басқа социалистік мемлекеттер сияқты келушілер үшін жеке валюта (немесе валюталық сертификаттар) шығарды. Бірақ Солтүстік Корея шетелдік валюта сертификатының екі түрін жасады: біреуі "социалистік елдерден" келген келушілерге арналған, қызыл түсті болғандықтан "қызыл вон" деп аталды, екіншісі "капиталистік елдерден" келген келушілерге арналған, көк/жасыл түсті болғандықтан "көк вон" деп танылды. Чон банкноталарында қарапайым өрнектер мен оған сәйкес келетін номиналдар бейнеленген, ал социалистік вон банкноталарында Халықаралық достық көрмесі, ал капиталистік вон банкноталарында Чоллима мүсіні салынған. Валюталық сертификаттар 1999 жылға дейін қолданылды, кейін 2002 жылы ресми түрде жойылды, келушілердің тікелей шетел валютасымен төлеуіне мүмкіндік берілді.
2009 жылдан бастап
2009 жылғы қайта бағалаудан кейін BBC хабарлағандай, Пхеньянның кейбір универмагтарында Солтүстік Корея воны қабылданбайды; бұл дүкендер тек жапон иенасы мен АҚШ долларын қабылдайды. 2018 жылдан бастап Солтүстік Кореяның көптеген дүкендері АҚШ долларын, евроны және қытай юанін/жұмбаоын қабылдайды, ал транзакциялардың қалдығы көбінесе юань немесе АҚШ долларымен қайтарылады. Шетелдік қонақтар (және ерекше құқықтары бар жергілікті тұрғындар) шетелдік валютаны шамамен 104 вон/АҚШ доллары немесе 130 вон/Евро (2012 жылғы деректер бойынша) ресми банк курсы бойынша айырбастағаннан кейін түсетін жергілікті дебеттік карта арқылы «байланыстырылған» вонмен бағаланған тауарларды сатып ала алады. Мысалы, бұл картаны Пхеньянның әйгілі №1 универмагында немесе халықаралық қонақүйлердегі түрлі дүкендерде, онда тауарлар байланыстырылған вонмен бағаланады, пайдалануға болады. Бұл байланыстырылған вон банкноттар түрінде жоқ және ол, әдетте, шетелдік валюта операцияларына қатысты жеке валюта және есептік бірлік болып табылады. Қалыпты дүкендер мен базарларда тауарлар «байланыстырылмаған» вон немесе еркін нарық бағасымен бағаланады, ол KPW банкноттарымен көрсетіледі. Мысалы, Tongil Market және Kwangbok универмагында (әлде «қытай базары») жергілікті және шетелдік қонақтарға 8000 KPW/АҚШ доллары немесе 10000 KPW/Евро (2012 жылғы деректер бойынша, немесе ресми курсқа қарағанда 77 есе жоғары) тұрақты банкноттар беретін жартылай ресми айырбастау агенттері бар. Байланыстырылмаған KPW қалыпты дүкендерде, мемлекеттік дүкендерден/байланыстырылған дүкендерден тыс, бағалар үшін қолданылады.