Кіріспе

Ацтектердің аңызға толы ата-бабаларының мекені Ацлан (немесе батысша алынған Ацлан,) – ацтек халқының бастау мекені. "Астека" сөзі науатль тілінде "Ацланнан келген адамдар" дегенді білдіреді. Ацлан колониялық дәуірден бастап сақталған этнографиялық деректерде еске алынады. Деректерде Ацланнан Мексиканың орталық аймағына көшіп келген түрлі тайпалардың тізімі әртүрлі келтірілгенімен, Мексика Теночтитлан қаласын құрған мексикалықтар туралы барлық деректерде айтылады. Тарихшылар Ацланның қайда орналасқаны жөнінде түрлі болжамдар жасап, оны Мексиканың солтүстік-батысында немесе АҚШ-тың оңтүстік-батысында іздейді. Алайда, Ацлан нақты географиялық орынды көрсете ме, әлде мифологиялық бейне ме – осы мәселе әлі де даулы.

Аңыздар

Науатль тарихтарында Чикомозтокта, яғни "Жеті үңгірдің орнында", жеті тайпаның өмір сүргені айтылады. Әр үңгір әртүрлі науа тайпасын білдірді: Xochimilca, Tlahuica, Acolhua, Tlaxcalteca, Tepaneca, Chalca және Mexica. Бұл халықтармен бірге ольмектер, шикаланкалар мен хальтокамекалар да Астланнан шыққан деп айтылады. Бұл топтар ортақ тілдік шығу тегі болғандықтан, жалпы "Нахуалтека" (Нахуа халқы) деп аталады. Кейін бұл тайпалар үңгірлерді тастап, Астланның "жанына" қоныстанды. Астлан туралы айтылған түрлі мәліметтер бір-біріне қайшы келеді. Кейбір аңыздарда Астлан жұмақ ретінде суреттелсе, "Кодекс Аубин" кітапшасында ацтектер Чикомозтока деп аталатын тираниялық элитаның қол астында болған деп жазылған. Ацтек тайпасы діни қызметкерлерінің басшылығымен қашып кетті. Жолда олардың құдайы Хуицилопочтли оларға өздерін ацтек деп атауға тыйым салып, оларды мексика деп атау керектігін айтты. XIX ғасыр ғалымдары, әсіресе Александр фон Гумбольдт пен Уильям Прескотт, Аубин кодексі бойынша ацтек сөзін ацтек тіліне аударды. Кейбіреулер оңтүстікке қарай көші-қон 1064 жылдың 24 мамырында, 1054 жылдың мамыр-шілде айларында Краб тұмандығында болған суперновадан кейін басталды дейді. Жеті топтың әрқайсысы Орталық Мексикада әртүрлі ірі қала-мемлекеттерді құрған. 2004 жылы "Аналес де Тлателолько" аудармасы Астланнан шығудың жалғыз белгілі күнін береді: күн белгісі "4 Cuauhtli" (Төрт бүркіт) жылы "1 Tecpatl" (Жақ) немесе 1064–1065 жылдар. Басқа нұсқада былай делінген: Бір күні бір адам құстың өзіне: "Енді бар, қазір бар" деп шақырғанын естіді. Сол кісі бас діни қызметкерге құс туралы айтты. Ол өз халқының жаңа жерді, өз жерін табуы керек екенін білген, бірақ белгі күткен. Сонда халық жиналып, ұзақ сапарға шықты. Олар діни қызметкерлердің қолындағы Хуицилопочтли мүсінін іздеп жүрді. Жолда Хуицилопочтли діни қызметкерлер арқылы халыққа өз империясының болашақ ұлылығын жеткізді. Ол оларға үлкен көлге жеткенше сапарлау керектігін түсіндірді; онда олар кактустың үстінде отырған бүркіт сияқты тағы бір белгіні іздеу керек. Бұл сапар 200 жылға созылды, содан кейін олар біршама уақыт толтектердің астанасы Толланға қоныстанды. Кейбіреулер Толан қаласында қалды, ал басқалары басқа жаққа көшті. Хуицилопочтли кейде ақ бүркітке айналып, халыққа шабыттандырды. Олар Текскоко көліне жеткенше сапарлап, онда үлкен бүркіт кактустың үстінде отырып, қолында жылан ұстап тұрғанын көрді. Олар сонда Теночтитлан қаласын салған, ол ацтек империясының астанасы мен орталығы болды.

Ацлан деп болжанатын жерлер

Ацтектер тарихын жазған Диего Дюран (шамамен 1537-1588 жж.) ацтек императоры Моктезума І-нің мексикалықтардың тарихын қайта жаңғырту үшін жауынгерлер мен дана адамдардан экспедиция құрып, Ацланды іздеуге тырысқаны туралы жазды. Дюранның сөзіне сүйенсек, экспедиция Ацланға тән ерекшеліктері бар жерді табысқа жетті. Дегенмен, оның жазбалары Теночтитлан жаулап алынғаннан кейін жазылған және Америка құрлығының дәл картасы жасалмағандықтан, ол нақты орналасқан жерін көрсете алмады. 1960 жылдары мексикалық зиялылар Мескальтитан де Урибе қаласының мифтік Ацлан қаласы болуы мүмкін деген болжамды қызу талқылай бастады. Ацланның Найарития аралымен байланысты екенін алғаш қарастырғандардың бірі – 19 ғасырдың соңындағы тарихшы Альфредо Чаверо болды. Оның қайтысынан кейін тарихи зерттеушілер оның ұсынысын тексеріп, Вигберто Хименес Морено сияқтылар оны дұрыс деп тапты. Бұл гипотеза әлі де пікірталас тудырып отыр. Кейбір ғалымдар тіпті Ацланның нақты орналасқан жерін табудың мүмкін емес екенін айтады. Келіспейтін мәліметтер мен баяндар оның табылуын өте қиын және дәлсіз етеді.

Этимология

Aztlán атауы шамамен 16 ғасырдағы колониялық Crónica Mexicáyotl еңбегінде айтылған, оған "қарабалшықтар мекені" немесе "аққулар мекені" деген мағыналар берілген. Науатль тілінің морфологиялық түрі бойынша Astatlan болуы мүмкін емес, бірақ бұл испан тіліндегі hasta, "дейін" немесе "шегіне дейін" және tan, "сондай" немесе "сияқты" сөздеріне өте ұқсас болғандықтан, испандықтардың ықпалымен туған жағдай болуы мүмкін, және бұл жазба үдерісінде испандық колониялық билігінің бақылауында қалыптасқан болуы да мүмкін. Науатль морфологиясы бойынша басқа ұсыныстар "ақ жер" және "құралдар жанындағы жер" деген мағыналарды қамтиды, бұл сөздер teponāztli, "дабыл" (tepontli, "ағаш бөлігінен" шыққан) сияқты сөздердің āz элементін бөліседі.

Чикано қозғалысының қолдануы

Ацлан тұжырымы Колумбқа дейінгі мексикалық өркениеттің бастау орны ретінде әртүрлі мексикалық этно-ұлттық қозғалыстардың символына айналды. 1969 жылы Ацлан ұғымын ақын Alurista (Alberto Baltazar Urista Heredia) Денвер қаласында, Колорадо штатында, "Әділет үшін крест жорығы" ұйымдастырған Ұлттық Чикано Жастарының Азаттық Конференциясында таныстырды. Ол онда поэзиялық эстетикасына байланысты "Ацлан жоспарына кіріспе" немесе "Ацланның рухани жоспары" деп белгіленген өлең оқыды. Кейбір чиканолар үшін Ацлан 1846-1848 жылдардағы Мексика-Америка соғысының нәтижесінде АҚШ сатып алған мексикалық территорияларды білдіреді. Ацлан жерге заңды және иелік құқығы бар деп санайтын белсенділер үшін символға айналды. Чикано қозғалысының кейбір мүшелері Оңтүстік-Батыс аймағындағы Америка Құрама Штаттарының үкіметтерін құлатып, оларды жаңа этноцентрлік үкіметпен алмастыруды ұсынады, оны Республика дель Норте деп атауды көздейді. Ацлан – UCLA Чикано зерттеулер орталығынан шығарылатын Чикано зерттеулері журналының атауы. Ацлан чиканоларға өздерінің тамырларымен және өткенімен байланысуға мүмкіндік берді. Бұл аңыз диаспоралық қауымда көптеген адамдарды біріктіретін ортақ естелікке айналды. Ацтектер сияқты, мексикалық американдықтар да жақсы өмірді немесе жаңа мүмкіндіктерді іздеп өз отанынан көшіп кетті. Чикано қозғалысының кейбір мүшелері өз ата-бабаларының ізін қайталап отырмыз деп сезінеді немесе кем дегенде олардың аңызбен символдық байланысы бар деп санайды. Көптеген чиканолар Ацланды нақты географиялық орын емес, рухани жетекші күш ретінде қарастырады.

Әдебиетте

"Азтлан" АҚШ-тың оңтүстік-батысында немесе Мексикада үкіметтері құлдырап немесе ауыр соққыға ұшырағаннан кейін пайда болатын, болжамды, ойдан туған болашақ мемлекеттердің атауы ретінде қолданылған. Мысалдарды Рудольфо Анаяның "Азтлан жүрегі" (1976) романында, Уиттли Стрибер мен Джеймс Кунетканың "Уордей" (1984) романында, Вернор Виндждің "Бейбітшілік соғысы" (1984) романында, Нэнси Фармердің "Скорпионның үйі" (2002) романында, Макс Брукстің "Z дүниежүзілік соғысы" (2006) романында, сондай-ақ Мексика үкіметі Азтехнология корпорациясымен басып алынған "Шэдоурун" (1989) ролелік ойынында кездестіруге болады. Гари Дженнингстің "Ацтек" (1980) романында басты кейіпкер біраз уақыт Азтланда тұрып, кейіннен Эрнан Кортес келгенге дейін Азтлан мен Ацтектердің үштік одағы арасында байланыс орнатуға көмектеседі. Хантер С. Томпсонның "Азтландағы таңғажайып шулар" атты мақаласы 1971 жылғы 29 сәуірде Rolling Stone журналында жарияланды. Мақалада Вьетнам соғысына қарсы наразылық кезінде Шығыс Лос-Анджелесте азаматтық құқық белсендісі Рубен Салазардың қаза табуы туралы айтылады.