Кіріспе

Ежелгі Римнің валютасы Рим тарихының көп бөлігінде алтын, күміс, қола, орихалк және мыс монеталардан тұрды. Республика дәуірінде, б.з.д. үшінші ғасырда пайда болғаннан бастап, Империя заманына дейін Рим валютасы формасы, номиналы және құрамы жағынан көптеген өзгерістерге ұшырады. Оның ерекшелігі – ғасырлар бойы монеталардың құнсыздануы мен жаңа монеталармен алмастырылуы. Мұның айқын мысалдары Диоклетиан реформаларынан кейін байқалды. Бұл үрдіс Византия валютасымен де жалғасты. Рим мемлекетінің экономикалық қуаты мен ұзақ ғұмырының арқасында, Рим валютасы классикалық дәуірден орта ғасырларға дейін Батыс Еуразия және Солтүстік Африкада кеңінен қолданылды. Ол орта ғасырлар мен Жаңа дәуірдегі мұсылман халифаттары мен Еуропа мемлекеттерінің валюталары үшін үлгі болды. Рим валютасының атаулары Каролинг ақша жүйесі арқылы көптеген елдерде сақталған, мысалы, динар (денар монетасынан), британ фунты (Рим либрасының – салмақ бірлігінің – аудармасы), песо (сондай-ақ либраның аудармасы) және Иберия роман тілдеріндегі ақша туралы жалпы ұғым (мысалы, испан тіліндегі dinero және португал тіліндегі dinheiro).

Монеталар шығаратын билік

Рим мәдениетінде монеталардың жасалуы, шамамен б.з.д. 4 ғасырдан бастап, Еуропада монета соғудың кейінгі дамуына елеулі әсер етті. "Монета" сөзінің шығу тегі б.з.д. 269 жылы Римде Юнона Монета ғибадатханасының жанында күміс монеталар жасаумен байланысты. Осы қасиетті әйел ақшаның символы болды, ал оның аты ақшаға да, оны шығаратын орынға да қолданылды. Рим монета орындары империяның барлық аймақтарына тараған, кейде олар үгіт мақсатында қолданылды. Халық көбінесе жаңа рим императорының суреті бар монеталар пайда болғанда оның тағайындалғанын білді. Ғасырлар бойы билік құрған кейбір императорлар мен узурпаторлар олардың бейнесі монетаға түсірілгенін қадағалады; мысалы, узурпатор Киет б.з.д. 260 жылдан 261 жылға дейін Рим империясының бір бөлігін ғана биледі, бірақ ол үш монетадан өз суреті бар он үш монета шығарды. Римдіктер үлкен мыс монеталарын ерекше белгілері бар саз қалыптарға құйды, себебі олар соғу технологиясын білмегендіктен емес, оның мұндай үлкен металл массалары үшін қолайсыз болғандықтан.

Рим Республикасы: 500 27 б.з.д.

Римдіктердің металл тауар ақшасын қабылдауы ақша тарихындағы кейінгі даму болды. Мезопотамияда алтын-күміс шынжырлары мен құймалар б.з.д. VII мыңжылдықтан бері ақша ретінде қолданылып келді. Кіші Азиядағы гректер монетаны (олар оны басқа да қарапайым ақша алмасу құралдарымен бірге қолданды) б.з.д. VII ғасырдан бастап пайдаланды. Ал нағыз монета республикалық үкімет тарапынан б.з.д. шамамен 300 жылы енгізілді. Оңтүстік Италиядағы Магна Греция аймағының ең ірі қаласы және басқа да бірнеше итальян қалалары осы уақытқа дейін монета қолданудың ұзақ дәстүріне ие болды және б.з.д. IV ғасырға қарай оларды көптеп өндіріп, өз аумақтарына еніп келген ішкі итальяндық тайпаларға қарсы соғыстарын қаржыландырды. Осы себептерге байланысты, римдіктер өз үкіметі монета жүйесін енгізбей тұрып, монета туралы білуі мүмкін. Соңында, Екінші Пуникалық соғыстың экономикалық жағдайлары римдіктерді монета жүйесін толық қабылдауға мәжбүр етті. Римнің енгізген ақшасы ежелгі Жерорта теңізі аймағындағы басқа ақшалардан ерекшеленді. Ол бірнеше сирек элементтерді біріктірді. Мысалы, ірі қола құймасы, aes signatum (латынша «белгіленген қола»). Оның өлшемдері шамамен және салмағы шамамен болды, және ол қорғасын қоспасы бар қоладан жасалған. Италия мен Солтүстік Этруска аймақтарында осыған ұқсас металл ақшалар да шығарылған, бірақ олар темірдің көп мөлшері бар тазартылмаған aes grave металлынан жасалған. Aes signatum-мен қатар, рим мемлекеті грек қалаларындағы монеталар үлгісімен жасалған қола және күміс монеталардың сериясын да шығарды. Грек Неаполісінде қолданылған өндіріс тәсілімен жасалған бұл монеталардың дизайны грек дизайнының күшті ықпалында болды. Республикалық кезеңдегі монеталардың дизайны «берік консерватизмді» көрсетті, көбінесе мифтік көріністерді немесе әртүрлі құдайлар мен құдайшалардың бейнелерін бейнелейтін.

Иконография

Ақшаның бейнесі Юлий Цезарь өзінің суреті салынған монеталарды шығарғаннан кейін маңызды өзгеріске ұшырады. Бұрынғы монета шығарушылар өздерінің ата-бабаларының суреттерін салған болса, Цезарьдің монеталары Рим тарихында тірі адамның суреті салынған үшінші мысал болды. Бұл жаңа тәсіл сол кездегі монеталардың үгіт-насихат және жеке тұлғаны көрсету құралы ретінде маңыздылығын арттырды. Клэр Роуэннің (2019) сөзімен айтқанда, "б.з.б. 44 жылы Рим динарында Цезарьдің портретінің пайда болуы Рим тарихындағы революциялық сәт ретінде қарастырылады". Юлий Цезарьдің пайда болуы жаңа стандартты енгізді және бұл дәстүр Цезарь өлтірілгеннен кейін де жалғасты, бірақ Рим императорлары кейде бұрынғы монеталарда кездесетін дәстүрлі құдайлар мен бейнелерді де бейнелейтін монеталар шығарды. Императордың суреті келесі ғасырларда ерекше маңызға ие болды, себебі Империя кезінде император мемлекеттің және оның саясатының өкілі болды. Август билік құрған ортаға дейін монетагерлердің есімдері монеталарда жазылып тұрды. Империя кезінде монетагерлердің міндеттері белгісіз болғанымен, лауазым жойылмағандықтан, олар монеталардың бейнесіне әсер еткен деп есептеледі. Империя кезінде бейнелеудің басты назарында императордың портреті болды. Монеталар осы бейнені Империяның барлық аймақтарына таратудың маңызды құралы болды. Монеталар императорды құдайлар сияқты көрсетуге тырысты, императорды құдайларға тән атрибуттармен байланыстыру арқылы немесе император мен белгілі бір құдай арасындағы ерекше қарым-қатынасты көрсететін монеталардың көптігін жасау арқылы. Помпейге қарсы жорығы кезінде Цезарь өзінің құдайлық ата-бабаларымен байланыстыруға тырысып, Венераның немесе Энейдің суреттерін бейнелеген түрлі монеталарды шығарды. Комод өзінің бейнесін көрсетуде шектен тыс болды, бірақ бұл жағдай көптеген императорлардың портреттерін пайдаланудағы мақсатын көрсетеді. Монеталардың бетінде императордың суреті жиі кездесетін болса, мұрагерлер, ата-бабалар және императорлардың отбасы мүшелері де бейнеленді. Мұрагердің заңдылығын растау үшін оған арналған монеталар шығарылды. Бұл Август билік құрғаннан бастап Империяның соңына дейін жалғасты. 44 жылы монетада жеке тұлғаның суретін бейнелеу заңды деп қабылданды, бұл монетаның бейнеленген адамның қасиеттерін бейнелейтінін білдірді. Кассиус Дио Калигула қайтыс болғаннан кейін Сенаттың оның монеталарын жоюға және оларды ерітуге бұйрық бергенін жазды. Бұл оқиғаның орын алғанына немесе алмағанына қарамастан, бұл монетадағы бейнеге берілген маңыздылықты көрсетеді. Философ Эпиктет әзілмен: "Бұл сестерций кімнің суретін бейнелейді? Траянның? Маған беріңіз. Неронның? Оны лақтырып таста, ол жарамсыз, шіріген" деп айтқан. Жазушы адамдардың монеталарын тастап кететінін күтпесе де, бұл римдіктердің монеталардағы бейнелерге моральдық мән бергенін көрсетеді. Императорлық кезеңдегі портретпен ерекшеленген беттен айырмашылығы, кері жағындағы бейнелер әлдеқайда көп түрленді. Республиканың соңғы кезеңінде, әсіресе азаматтық соғыс кезеңдерінде, бейнелерге жиі саяси хабарлар жіберілетін. Алайда, Империяның ортасында маңызды мәлімдемелер жасаған типтер болса да, кейбіреулері ашық саяси немесе үгіт-насихаттық сипатта болса да, типтердің көпшілігі тұлғалардың немесе құдайлардың бейнелері болды. Кейбір бейнелер белгілі бір императордың саясаты немесе іс-әрекеттерімен байланысты болса да, көптеген таңдаулар ерікті болып көрінеді, ал тұлғалар мен құдайлар соншалықты қарапайым болғандықтан, олардың есімдері жиі алынып тасталды, өйткені оларды сыртқы келбеті мен қасиеттері бойынша оңай тануға болатын. Осылайша, ерекшеленбейтін типтердегі ерекшеліктер айқын болады. Атипиялық кері жақтар әдетте соғыс кезінде және одан кейін байқалады, сол кезде императорлар бостандық, бағындыру және бейбітшілік туралы мәлімдемелер жасайды. Кейбір кері бейнелерді үгіт-насихат ретінде қарастыруға болады. 244 жылы император Филипп Арабтың монетасында Персиямен бейбітшілік орнағаны туралы жазу бар; шын мәнінде Рим парсыларға үлкен сомада алым-салық төлеуге мәжбүр болды. Кері бейнелер туралы нақты қорытынды жасау қиын болғанымен, императорларға қарай өзгерістер бар. Мысалы, үшінші ғасырдың екінші жартысындағы әскери императорлардың кері жағындағы типтерде барлық типтер де дәстүрлі тұлғалар мен құдайлар болды. Бұл императорлар өздерінің заңдылығын орнату үшін консервативті бейнелерді көрсетуге тырысқан болуы мүмкін. Бұл императорлар дәстүрлі кері типтерге сүйенсе де, олардың портреттері көбінесе олардың билігін көрсету үшін қатал қарастармен және тіпті императордың кейпін зәрлі киіммен бейнелеу арқылы көрсетілді.

Құны мен құрамы

Қазіргі заманғы монеталардан өзгеше, римдік монеталардың (кем дегенде алғашқы ғасырларда) маңызды ішкі құны болды. Дегенмен, алтын мен күміс монеталар құрамында қымбат металдар болғанымен, монетаның құны оның құрамындағы бағалы металлдан сәл жоғары болуы мүмкін, сондықтан олар қатаң айтқанда, металл құймасына тең емес еді. Сонымен қатар, уақыт өте келе күміс монеталардың тазалығы мен салмағы азайды. Динарийдің құны оның металл құрамынан 1,6-ден 2,85 есеге дейін деп бағаланады, бұл Рим империясының басында қазіргі 10 британ фунт стерлингінің сатып алу қабілетіне, ал соңында шамамен 18 фунт стерлингке тең болатын (наның, шарап және ет бағаларын салыстыра отырып), сондай-ақ сол кезеңде легионердің бір-үш күндік жалақысына сай келеді. Диоклетианның ақша реформасына дейін Мысырда қолданылған монета жүйесі, қатты құлдыраған тетрадрахмаға негізделген жабық жүйе болды. Бұл тетрадрахмалардың құны динарийге тең болғанымен, олардың құрамындағы бағалы металл әрқашан әлдеқайда аз болды. Басқа жерлерде де айналысқа түскен барлық монеталар қымбат металлдан жасалмаған, себебі олардың құны күнделікті сатып алулар үшін тым жоғары болды. Ішкі құндылығы бар монеталар мен тек номиналды құндылығы бар монеталар арасында қарама-қайшылық болды. Бұл Республика кезінде қола монеталардың сирек және жеткіліксіз өндірісінде көрінеді, Сулладан Августқа дейін қола монеталар мүлде соғылмады; тіпті қола монеталар шығарылған кезеңдерде де олардың өңделуі кейде өте шикі және сапасыз болды.

Қадірін түсіру

Диоклетианның монета реформасы кезінде шығарылған монеталардың түрі өзгерді, ауыр құны төмендетілген антониниан (қос динарий) жаңа түрлі номиналды монеталармен алмастырылды және түрлі идеяларды жеткізуге бағытталған жаңа бейнелер енгізілді. Диоклетиан құрған жаңа үкімет – тетрархия, яғни төрттік билік, әр императорға билік ету үшін жеке аумақ берілді. Жаңа бейнелерге императордың ірі, қатал портреті кірді. Бұл портрет нақты императордың суреті емес, императордың билігін бейнелейтін кейіпкер болды. Монетаның екінші жағында римдіктердің рухы (немесе дарыны) бейнеленді. Жаңа үкімет пен жаңа монета жүйесін енгізу Диоклетианның бұрынғы ғасырдағы үздірілмейтін соғыстар мен белгісіздіктен кейін Римге бейбітшілік пен қауіпсіздікті қайтаруға жасаған әрекеті болды. Диоклетиан императорды жалпыланған бейнемен бейнелеу арқылы оны алмастырылатын билік иесі ретінде көрсетеді. Ол римдіктердің рухын бейнелеу арқылы римдіктер арасындағы бірлікті нығайтуға тырысады (Саттерленд 254). Кейінгі империя монеталарының артқы жағындағы бейнелер жалпы тақырыптарға баса назар аударды және бұрынғыдағы нақты тұлғалардың бейнелерін тоқтатты. Монеталардың екінші жағында Римнің даңқы, рим әскерінің даңқы, "варварларға" қарсы жеңіс, жақсы күннің қайта оралуы және императордың ұлылығы туралы жазбалар болды. Бұл жалпы бейнелер Рим империясы христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдағаннан кейін де сақталды. Христиандық элементтер, мысалы, Иса Мәсіхтің есімін грек тілінде білдіретін Chi Rho монограммасы бар тулар енгізілді, бірақ сирек ерекшеліктерден басқа, нақты христиандық тақырыптар жоқ еді. Константин Ұлының тұсынан Рим империясының "соңына" дейін монеталарда бейнеленген идеалды портреттер мен ұлылық туралы жалпы жарияланымдар болды. Динарий б.з.д. 211 жылға дейін Рим экономикасының негізі болды, бірақ III ғасырдың ортасында оны қалыпты түрде соғу тоқтатылды. Алайда, монетаның тазалығы мен салмағы баяу, бірақ тұрақты түрде төмендеді. Рим экономикасындағы құнсыздану мәселесі кең таралған сияқты, бірақ құнсызданудың ауырлығы империяның күшіне немесе әлсіздігіне байланысты болды. Римдіктер үшін құнсызданудың неліктен жиі кездесетіні белгісіз, бірақ оның себептеріне бағалы металдардың жетіспеушілігі және мемлекеттік қаржының нашарлығы жатқан деп есептеледі. Бастапқыда динарий құрамында шамамен 4,5 грамм таза күміс болған, бірақ Нерон тұсынан бастап оның тазалығы азаюға бейімді болды. Теориялық стандарт, әдетте тәжірибеде орындалмаса да, соғыс уақытын қоспағанда, бүкіл республика бойынша тұрақты болды. Әскерді жинап, жабдықтауға қажетті үлкен сандағы монеталар көбінесе монеталардың құнын төмендетуді қажет етті. Мысалы, Марк Антоний Октавианға қарсы соғыста әскеріне төлеу үшін соққан динарийлерді келтіруге болады. Бұл монеталар қалыпты динарийден сәл кішірек диаметрлі және күмістен жасалған. Монетаның алдыңғы жағында галерея мен Антонийдің есімі, артқы жағында әр шығарылымға арналған нақты легионның аты көрсетілген (археологиялық зерттеулер осы монеталар күміс мазмұнының төмендігіне байланысты шығарылғаннан кейін 200 жылдан астам уақыт бойы айналыста болғанын көрсетеді). Юлий Клавдийдің монеталары 4 грамм күміс салмағында тұрақты болды, 64 жылы Неронның құнсыздануына дейін күміс мазмұны 3,8 граммға дейін төмендетілді, мүмкін, Римнің көп бөлігін өртеп жібергеннен кейін қаланы қайта құруға кеткен шығындарға байланысты. Динарийдің тазалығы баяу төмендеді, Септимий Севердің белгілеген елеулі төмендеуімен. Содан кейін императордың киетін сәулелі тәжбен ерекшеленетін екі динарийлік монеталар енгізілді. Бұл монетаны 215 жылдың басында монетаны енгізген император Каракалланың есімімен нумизматистер антониниан деп атайды. Антонинианның номиналды құны екі динарий болғанымен, оның құрамында динарийден 1,6 есе көп күміс болған жоқ. Екі динарийға тең, бірақ салмағы бір жарым есе ауыр монетаны соғудың пайдасы анық; бұл монеталарға жұртшылықтың реакциясы белгісіз. Антониниандардың саны өскен сайын, динарийлердің саны азайды, содан кейін динарий III ғасырдың ортасына қарай едәуір мөлшерде соғылмай қалды. Тағы да, монетаның құнсыздануы соғыс пен белгісіздік кезеңінде болды. III ғасырдың екінші жартысы осы соғыс пен белгісіздікке толы болды, ал антонинианның күміс мазмұны 2% -ға дейін төмендеді, ол күміс болудың кез келген белгісін жоғалтты. Осы уақытта...