Кіріспе

Фредерик Форсайттың 1984 жылғы романы «Төртінші хаттама» – британдық жазушы Фредерик Форсайттың 1984 жылғы тамызда жарық көрген триллер романы.

Этимология

Атауы 1968 жылғы ядролық қаруды таратпау шартына сілтеме жасайды, онда (кем дегенде роман әлемінде) төрт құпия хаттама болған. Оның төртіншісі ядролық қаруды конвенциялық емес тәсілдермен, яғни ұшақтан тастау немесе баллистикалық зымырандармен жеткізуден өзгеше жолдармен жеткізуге тыйым салуды көздеген. Бұған пошта арқылы жеткізу немесе нысанаға жақын жерде құрастырып, жасырын түрде жару кіретін.

Сюжет

1986 жылғы Жаңа жыл қарсаңында кәсіби ұры Джеймс Роулингс жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкердің пәтеріне еніп, жасырын ұрланған құпия құжаттарды кездейсоқ табады. Ол белгілі қылмыскер болғанымен, патриоттық сезімге ие болып, құжаттарды анонимді түрде MI5-ке жіберіп, сатқынды анықтауға көмектеседі. Мәскеуде британдық дезертир Ким Филби Кеңес Одағының Бас хатшысына меморандум жазып, егер Лейбористік партия Ұлыбританиядағы келесі жалпы сайлауда (келесі он сегіз айдың ішінде жоспарланған) жеңіске жетсе, партияның «радикалды солшылдары» орташа популист Нил Киннокты ығыстырып, нағыз марксистік-лениндік манифесті қабылдайтын жаңа көшбасшыны тағайындайды. Манифестке Ұлыбританиядан американдық әскерлерді шығару және елдің НАТО-дан шығуы (және одан бас тартуы) кіреді. ГРУ генералы, Крылов есімді ғалым, шахмат шебері және тәжірибелі стратегиямен бірлесіп, партияның біржақты қарусыздануды қолдауын пайдаланып, Лейбористік партияның жеңісіне жету үшін «Аврора жоспарын» құрастырады. Джон Престон, бұрынғы Парашют полкінің сарбазы, кейін MI5 офицері болған, Лейборист партиясына солшылдардың енуін зерттеген. Оған ұрланған құжаттарды тексеру тапсырылады және олардың Джордж Беренсон, антикоммунист және Оңтүстік Африкадағы апартеидтің жақтаушысы тарапынан жасырын берілгенін анықтайды. Беренсон құжаттарды Жан Мареске тапсырды, ол оны Оңтүстік Африканың дипломаты деп ойлады, бірақ шындығында ол советтік арнайы операцияның адамы болды. SIS басшысы сэр Найджел Ирвин ақыры Беренсонды шындықпен кездестіріп, оны «өзгертеді», оны КГБ-ға дезинформация тарату үшін пайдаланады. «Аврора» жоспарының бөлігі ретінде советтік агент Валерий Петровский Ұлыбританияға жасырын түрде келіп, Ипсвичтегі үйді база ретінде пайдаланады. Одан ол елді аралап, түрлі курьерлерден пакеттерді жинап алады, олар оларды елге жасырып немесе зиянсыз заттардың арасында жамылып әкелген. Теңізші кейпіндегі курьерлердің бірі Глазгода «недтер» тарапынан шабуылға ұшырап, ауруханаға түседі, онда ол тергеуге түсуден гөрі өз-өзіне қол жұмсайды. Престон тергеу жүргізіп, оның қапшығындағы темекі салынған қорапта орналасқан үш металл дискіні табады. Ол дискілерді металлургке көрсетеді, ол сыртқы екеуін алюминий, ал үшіншісін полоний деп анықтайды, ол атом бомбасының іске қосылуына қажетті элемент. Престон өзінің жаңалығын MI5-тің бас директорының міндетін атқарушы Брайан Харкорт Смиткке хабарлайды, ол оған назар аудармайды, Престонды істен алып, кадрлар бөлімінен оның демалысқа шығуына рұқсат сұрайды. Алайда Ирвин үлкен барлау операциясы жүріп жатыр деп күдіктенеді және Престонды оған ресми түрде емес жұмыс істеуге мәжбүрлейді, советтік курьерлерді іздеуге (оның кеңседен кеткені демалысқа шығу туралы бұйрықпен ақталады). Сонымен қатар, ол Беренсонды КГБ-ға дезинформация тарату үшін пайдаланады. Мәскеуде КГБ-ның шетел операцияларының директоры генерал Карпов «Аврораның» бар екенін біледі. Ол бас хатшы кінәлі деп есептейді және Крыловты жоспарды ашуға шантаж жасайды: Төртінші хаттамаға қайшы келетін болсақ, кішкентай атомдық құрылғының бөліктері Ұлыбританияға контрабандалық жолмен әкелінеді, оларды жинап, жалпы сайлауға бір апта қалғанда RAF Bentwaters жанында жарылады. Жарылыс американдық тактикалық ядролық қарудың кездейсоқ жарылуы болды деген дәлелсіз дәлел қалдырылады, бұл жалпы антиамериканизмге, біржақты ядролық қарусыздануды қолдауға және қарусыздануға бағытталған жалғыз ірі партияға, Лейбористік партияға, қолдауға әкеледі. Сайлауда жеңіске жеткеннен кейін солшылдар билікті қолға алып, Еуропадағы Батыс одағын бұза бастайды. Престон операцияға қатысы бар басқа курьерлерді табуға тырысады. Тергеу басталғаннан кейін бір ай өткен соң, бастапқыда австриялық деп саналған, Франц Винклер есімді чехословакиялық агент, Хитроу әуежайына жалған визасы бар паспортымен келіп, оны Честерфилдтегі үйге дейін қадағалайды. Престонның күтімі ақталады, Петровский сол жерде орналасқан радио хабар таратушыны пайдалану үшін келгенде. Ол Петровскийді жалға алған үйіне дейін іздейді, онда бомба жиналған. SAS тобы үйге шабуыл жасауға шақырылады және Петровскийді бомбаны жарылмай жатып жаралайды. Престонның тілегіне қарамастан, командир рейд кезінде Петровскийді өлтіреді. Өлер алдында ол соңғы сөзін айта алады: «Филби». Престон Ирвинге Филби операцияны әдейі бұзған деген теориясын ұсынады; соңғысы Петровскийдің орнын білмеді, бірақ оның орнына Франц Винклерді анық жалған жеке құжатымен радио хабар таратушының орнына және соңында Петровскийге жіберді. Ирвин Беренсон арқылы генерал Карповқа дезинформация жіберіп, операцияны саботаж жасағанын мойындайды, олар күдіктіге жақындап қалғандарын хабарлады. Карпов (және Филби емес) Винклерді жіберіп, «Аврора» жоспарын саботаж жасады. Винклерді жіберу арқылы Карпов Петровскийті тірі ұстамау немесе бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетпеу қажеттігін түсінген Ирвиннің британдық жариялау жеңісіне кедергі келтірді. Алайда Престон Петровскийдің бірден өлтірілгеніне көңіл көшірді, оның тұтқынға алынғанын қалады. Ирвин Филбидің шындығында британ елшілігіне (көгершін арқылы) барлау ақпаратын жіберіп отырғанын, Ұлыбританияға қайта оралуға үміттенеді, бірақ «Аврора» жоспарын ашпағанын, тіпті ашқан болса да, оның пікірінше, «тозақта шіри берсін» дейді. Романның соңында Харкорт Смит осы істегі нашар шешімі үшін MI5 директоры лауазымына үміткерлігінен бас тартылып, MI5-тен толығымен кетіп қалады. Престон да кетіп қалады, бірақ Ирвин арқылы оның ұлының толық күтімін алуға мүмкіндік беретін табысты жеке секторда жұмыс табады. Мареске Оңтүстік Африкалық барлау қызметі ұстайды, ал Беренсонның күш-жігері КГБ үшін пайдасыз болады, өйткені Ирвин оның жеке барлау желісін пайдаланып, Беренсонның қос агент екенін күдіктендіруді жоспарлап отыр, осылайша оның ақпараты күмәнді болады.

Бейімделулер

1985 жылы ZX Spectrum және Commodore 64 үй компьютерлеріне арналған видео ойын шықты. 1987 жылы Майкл Кейн мен Пирс Броснан жұлдыздықтаған фильм көрсетілді.