Кіріспе

Киттер түрі Мик киті немесе кіші балық киті – балық китілер тобына жататын киттердің бір түрі. Мик китінің екі түрі бар: жалпы (немесе солтүстік) мик киті және Антарктика (немесе оңтүстік) мик киті. Мик китін алғаш рет 1780 жылы даниялық натуралист Отто Фабрициус сипаттаған, ол оның бұрыннан белгілі түр болуы керек деп ойлап, өз үлгісін 1776 жылы Отто Фридрих Мюллердің солтүстік бөтелке мүңкіліне берген Balaena rostrata атауына жатқызды. 1804 жылы Бернар Жермен де Ласепед Balaenoptera acuto rostrata түрінің жас үлгісін сипаттады. Бұл атау норвегиялық "minkehval" сөзінің жартылай аудармасы, мүмкін норвегиялық кит аулаушы Майнке есімді адам солтүстік мик китін көк кит деп жаңылысқаннан кейін пайда болған.

Сипаттама

Минк киті – тіссіз киттердің екінші кішкентай түрі, тек қана пигмейлік кит одан кіші. Жыныстық жағынан жетілгенде (7–8 жасқа келгенде) аталықтарының орташа ұзындығы және дене массасы, ал аналықтарының орташа ұзындығы және дене массасы болады; аналықтарының ең жоғары шамамен өлшемдері олардың ұзындығы мен салмағы дене массасынан асып түсуі мүмкін екенін көрсетеді. Минк китінің түсі қара, сұр, күлгін түсті болуы мүмкін. Жалпы минк киті (Солтүстік жарты шар нұсқасы) басқа киттерден әрбір қанатындағы ақ жолақпен ерекшеленеді. Денесі әдетте жоғары жағынан қара немесе қою сұр, ал төменгі жағы ақ болады. Минк китінің әр жақ аузында 240-ден 360-қа дейін тіссіз тақташалары болады. Кит тыныс алу үшін бетіне шыққанда, оның арқасының көп бөлігі, соның ішінде арқалық қанаты мен үскіргіш тесіктері бірден көрінеді. Минк киті әдетте 30–50 жыл өмір сүреді, бірақ кейбір жағдайларда 60 жылға дейін де өмір сүруі мүмкін. Олардың жүктілік және туу мерзімі шамамен 10–11 ай және 2 жылды құрайды. Минк китінің ас қорыту жүйесі төрт бөлімнен тұрады және олардың ішінде анаэробты бактериялардың жоғары концентрациясы байқалады. Бактериялардың болуы минк китінің тамағынан алынған қоректік заттарды сіңіру үшін микробиологиялық қорытуға сүйенетінін көрсетеді. Басқа мистицеттер сияқты, минк китінің есту жүйесі де толыққанды зерттелмеген. Дегенмен, магниттік-резонанстық томография минк китінің жақтарында дыбысты қабылдауға арналған май жинақтары бар екенін көрсетеді, бұл Одонтоцеттерге ұқсас. Минк китінің миында шамамен 12,8 миллиард неокортикальді нейрон және 98,2 миллиард неокортикальді глия бар. Сонымен қатар, өте үлкен өлшемдеріне қарамастан, минк киті өте жылдам, сағатына дейін жүзе алады, ал олардың бетіне шығуы жиі кездейсоқ және оны қадағалау қиын болуы мүмкін.

Мінез-құлық

Минке китіне қатысты мультимедиалық материалдар. Киттің дыбысталуы бастапқы жылдамдығынан он есеге дейін үдетілгенін ескеріңіз. Кит 2-ден 20 минутқа дейін "тереңге суға түсу" алдында қысқа интервалдармен үш-бес рет дем алады. Тереңге суға түсуге дейін арқасы айқын иіледі. Минке китінің ең жоғары жүзу жылдамдығы шамамен .

Көші-қон

Екі түр де көктемде полюстерге, ал күз және қыс айларында тропиктерге қарай маусымдық көші-қон жолдарымен жүзеге асырады. Маусымдардың басталу уақытындағы айырмашылық осы екі жақын түрдің араласуына тосқауыл қоюы мүмкін. Британдық Колумбия және Вашингтон жағалауларындағы ұзақ мерзімді фото идентификациялық зерттеулер көрсеткендей, кейбір жекелеген өкілдер көктемде солтүстікке 424 км, ал күзде жылы суларға қарай оңтүстікке 398 км дейін барады. Бұл түрдің көші-қонына қатысты көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер әлі де толыққанды анықталған жоқ.

Көбею

Минке киттерінің жүктілік кезеңі он айды құрайды, ал туған кезде бала киттердің өлшемдері тіркеледі. Жаңа туған киттер бес-он айға дейін ана сүтімен қоректенеді. Көбею маусымы жаз айларында шарықталады. Бала киттердің екі жылда бір рет тууы мүмкін деп саналады. Ұрықтандыру мен туу уақыты аймаққа қарай өзгереді. Солтүстік Атлантикада ұрықтандыру желтоқсаннан мамырға дейін, ең жоғары шарықталуы ақпан айында, ал туу қазаннан наурызға дейін, желтоқсан айында ең жоғары шарықталады. Жапонияның Солтүстік Тынық мұхитында ұрықтандырудың екі кезеңі байқалады, олардың көп бөлігі ақпаннан наурызға дейін, сондай-ақ тамыздан қыркүйекке дейін жүзеге асады, ал туу желтоқсаннан қаңтарға дейін және маусымнан шілдеге дейін болады. Сары теңіздегі киттерде бұл екі кезең байқалмайды, ұрықтандыру шілдеден қыркүйекке дейін, ал туу мамырдан маусымға дейін жүзеге асады. Оңтүстік жарты шарда ұрықтандыру маусымнан желтоқсанға дейін, ең жоғары шарықталуы тамыз және қыркүйек айларында болады. Бала туудың ең көп уақыты шілде мен тамыз айларында тіркеледі.

Жауыздық

Қатыгез киттердің минк киттерін аулауы жақсы құжатталған. 1975 жылы жүргізілген зерттеуде 49 қатыгез киттің ішектерінің 84%-ында минк китінің қалдықтары табылды. Шабуылдардан кейін зерттелген минк китінің денелері қатыгез киттердің минк китінің тілі мен төменгі жағына әуес екенін көрсетті. Минк китінің қорғаныш механизмі қашу реакциясына толығымен негізделген, себебі ол сәтсіз аяқталған жағдайда физикалық қарсылық байқалмайды. Қуу көбінесе ашық мұхитқа алып келеді, бірақ минк киттерінің қасаңдықтан тығыз, сайып келгенде суларға жүзіп кеткені туралы жазбалар да бар. Екі рет тіркелген минк киттері кеме корпусының астына жасырынып, жоғары жылдамдықты қууды аяқтауға тырысты; алайда екі жағдайда да бұл сәтті болмады. 1993 жылға дейін Солтүстік Баренц теңізіндегі минк киттері негізінен капелинмен қоректенді, бірақ олардың саны азайғаннан кейін киттер крилге көшті. Норвегия теңізіндегі минк киттерінің популяциясы негізінен ересектердегі шабақпен қоректенеді, ал крил, капелин және құмшабақ та жем түріне жатады. Шотландияда құмшабақ ең көп кездесетін жем болып табылады, одан кейін шабақ және шпрот келеді. Финнмарк жағалауында маусымдық өзгерістер байқалады, жазда крил ең танымал жем, ал күзде – треска.

Солтүстік Тынық мұхиты

Солтүстік Тынық мұхитында минк китінің екі популяциясы байқалады: "J популяциясы" (Жапон теңізі, Сары теңіз, Шығыс Қытай теңізі) және "O популяциясы" (Охотск теңізі, Батыс Тынық мұхиты). Тамақтануда маусымдық өзгерістер бар. J популяциясының киттері мамыр және маусым айларында негіздік түрде жапон анчоусымен, шілде және тамызда Тынық мұхиты саурысымен, ал қыркүйекте крилльмен қоректенеді. O популяциясының киттері шілде және тамыз айларында негізінен крилльмен қоректенеді. 2002 жылы байқалған минк киттерінің 90,4% тек бір түрлі азықпен тамақтанған. Бұл минк китінің популяциясы негізінен Антарктика крилімен (ашық теңізде) және Росс теңізі мен Придз шығанағы сияқты континенттік шельфтегі мұз крилімен қоректенеді. Популяция он түрлі азықпен қоректенгені анықталды: бес балық (Антарктика күміс балығы, Антарктика жонас балығы, Антарктика фонарь балығы, Chionodraco және Notothenia), төрт еуфаузид (Антарктика крилі, мұз крилі, Euphausia frigida, Thysanoessa macrura) және бір амфипод (Themisto gaudichaudii). Антарктикалық минк киті "Жақын қауіпті" санатында тіркелген. COSEWIC екі түрді де "Қауіпсіз" санатына жатқызады. NatureServe оларды G5 санатында тізімдейді, яғни түрлердің жағдайы жаһандық деңгейде тұрақты. Халық санын бағалауды Халықаралық кит аулау комиссиясының ғылыми комитеті жүзеге асырады. 2004 жылғы бағалау бойынша Антарктикалық минк китінің саны 515 000 жеке басты құрады.

Киттер аулау

Норвегиялық жазбаларда кит аулау 800 жылы еске алынған, ал 11 ғасырда гарпундармен киік киттерді аулау кең таралған. 19 ғасырда олар аулауға тым кішкентай деп есептелді және оларға Свенд Фойн кемесіндегі жас норвегиялық китші, олардың біреуін көк кит деп жаңылыстырып, оны ұстағаннан кейін олардың есімін берді, содан кейін оны күлдірді. 1930 жылдардың соңына қарай Бразилия, Канада, Қытай, Гренландия, Жапония, Корея, Норвегия және Оңтүстік Африка жағалауларында кит аулау нысаны болды. Сол кезде минке киттері Оңтүстік мұхиттағы ірі кит аулау операцияларында жиі ауланбады, өйткені олардың мөлшері салыстырмалы түрде кішкентай болды. Алайда, 1970 жылдардың басында сей, фин және көк киттердің көп аулануынан кейін, минке киттері кит аулаушылар үшін тартымды нысанаға айналды. 1979 жылы Оңтүстік мұхит флоты ұстаған жалғыз кит – минке киті болды. 1986 жылы кит аулауға жалпы мораторий енгізілгенге дейін аулау қарқынды түрде жалғасты. Мораторийден кейін минке киттерін аулау көбінесе тоқтатылды. Жапония Халықаралық китшілер комиссиясы конвенциясындағы арнайы зерттеу рұқсаты бойынша, бірақ әлдеқайда аз мөлшерде кит аулауды жалғастырды. Зерттеудің мақсаты – коммерциялық кит аулауды қайта жандандыру үшін деректер жинау. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдары мен бірнеше үкіметтер зерттеу мақсатындағы кит аулаудың коммерциялық кит аулаудың жамылғысы екенін мәлімдеді. 2006 жылы жапондық кит аулаушылар Антарктиданың 505 минке китін аулады. 2017 жылдың қарашасынан 2018 жылдың наурызына дейін Жапония барлығы 333 минке киті ауланғанын хабарлады, оның ішінде 122 жүкті аналар болды. Норвегия бастапқыда мораторийді ұстанса да, оған қарсылық білдіріп, 1993 жылы жалпы минке китін коммерциялық түрде аулауды қайта бастады. 2006 жылға белгіленген квота 1052 басқа тең болды, бірақ олардың 546-сы ғана ауланды. 2011 жылға белгіленген квота 1286 басқа тең болды. 2003 жылдың тамызында Исландия арал маңындағы популяцияның аулауға төзімділігін бағалау үшін зерттеу аулауын бастайтынын жариялады. Үш жылдан кейін, 2006 жылы Исландия коммерциялық кит аулауды қайта бастады. 2007 жылы кит етінің ДНК саусақ іздерін талдау нәтижесінде Оңтүстік Корея балықшылары 1999 мен 2003 жылдар аралығында 827 минке китін аулағаны анықталды, бұл ресми хабарланған көрсеткіштен екі есе көп. Бұл кейбір киттердің қасақана ауланып жатқаны туралы алаңдаушылықты тудырды. 2019 жылдың шілдесінде Жапония коммерциялық кит аулауын қайта бастады. Бастапқы маусымда (1 шілде – 31 желтоқсан, 2019) рұқсат етілген аулау көлемі 227 кит, оның ішінде 52 минке киті болуы мүмкін.

Киттерді бақылау

Олардың салыстырмалы көптігіне байланысты, минк киттері көбінесе Шотландиядағы Мулл аралынан, Ирландиядағы Корк округінен, Исландиядағы Хусавик қаласынан шығатын және Канаданың шығыс жағалауында ұйымдастырылатын киттерді қадағалау круиздерінің және турлардың назарында болады. Олар сондай-ақ Жаңа Англия мен Шығыс Канададағы киттерді қадағалау кезінде ең көп көрілетін киттердің бірі. Дөңгелекті киттерден айырмашылығы, минк киттері суға батқанда құйрықтарын шығармайды және теңіз бетінен толығымен секіруге (бет көрсетуге) аздап бейім. Солтүстік Ұлы Барьерлік рифінде (Австралия) маусым мен шілде айларындағы ергежейлі минк киттерінің көші-қонына негізделген киттермен жүзу туризмі индустриясы дамыған. Ұлы Барьерлік риф теңіз паркі басқармасы Порт Дуглас және Кэрнс қалаларында орналасқан шектеулі туристік операторларға осы жүзулерді жүргізуге рұқсат берді, бұл рұқсат тәжірибе кодексіне қатаң сәйкес келу және операторлардың бақылау бағдарламасының бөлігі ретінде барлық байқаулар туралы толық мәлімет беру шарттарымен байланысты. Джеймс Кук университетінің және Тропикалық Квинсленд мұражайының ғалымдары қатысушы операторлармен және басқармамен тығыз жұмыс істеді, туризмнің әсерін зерттеді және осы өзара әрекеттесулердің экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін басқару протоколдарын енгізді. Минк киттері кейде Тынық мұхитының суларында, Британдық Колумбияның Харо боғазында және Вашингтон штатында да кездеседі.