Кіріспе

Чатем аралдарының түпкі полинезиялық халқы – мориори тайпасы.

Ертедегі мориорилер шығыс полинезиялық әлеуметтік дәстүрлер мен ұйымдасқан құрылымға негізделген тайпалық топтар құрды. Кейіннен, көрнекті бейбітшілдік мәдениеті қалыптасты, ол 16 ғасырдағы мориори көшбасшысы Нунуку Уэнуаның үйретіктеріне негізделген нунуку заңы деп аталды. Осы мәдениет 1830 жылдары мылтық соғысы кезінде Таранаки маори шабуылшыларына оларды қырғынға салуды жеңілдетті. Бұл мориори геноциді болды, онда Нгати Мутунга және Нгати Тама івилерінің мүшелері мориорилерді өлтірді немесе құлдыққа салды, нәтижесінде мориори халқының шамамен 95% қаза тапты немесе қоныс аударды. Алайда, мориори тайпасы жойылған жоқ, келесі ғасырда Жаңа Зеландияның екінші түпкі халқы ретінде құрмет пен танылуға ие болды. Олардың мәдениеті мен тілі қайта жаңғырды және аралдарға мориори аттары берілді. 2020 жылдың ақпанында Жаңа Зеландия үкіметі тайпа басшыларымен келісімге қол қойып, оларға заңмен бекітілген құқықтар берді, сондай-ақ мориори халқынан кешірім сұрады, геноцидте қаза тапқандардың ұрланған денелерін қайтарып берді және 18 миллион жаңазеландиялық доллар көлемінде өтемақы төледі. 2021 жылдың 23 қарашасында Жаңа Зеландия үкіметі мориори мен тәж арасындағы келісімді заңмен бекітті. Заң "Мориори талаптарын реттеу туралы" заң деп аталады. Онда «Мориори карапуна (ата-бабалары) – Рекоху, Рангихауте, Хокоререоро (Оңтүстік-Шығыс аралы) және басқа да жақын аралдардың (Чатэм аралдарын құрайтын) вайна поно (түпкі тұрғындары) болды» деген сөздермен басталатын келісілген тарихи шолу бар. Олар біздің заманымыздың 1000 және 1400 жылдары аралығында келді.

Шығу тегі

Мориорилер полинезиялық этностық топқа жатады. Олар жергілікті жағдайларға бейімделіп, Чатем аралдарында ерекше Мориори мәдениетін дамытты. Бұрын олар Чатем аралдарына тропикалық Полинезия аралдарынан тікелей көшіп келген деген болжам болған, бірақ қазіргі зерттеулер Мориоридің ата-бабаларының шамамен 1500 жылға дейін Жаңа Зеландиядан Чатем аралдарына көшіп келген маори полинезиялықтары екенін көрсетеді. Бұл теорияны Мориори тілінің Оңтүстік аралдағы Нгаи Таху тайпасының маори диалектісімен ортақ ерекшеліктері және Мориори ("хокопапа") мен маори ("вакапапа") генеалогияларын салыстыру арқылы растауға болады. Тынық мұхитының оңтүстігіндегі бағытты желдер Чатем аралдарының Полинезия ашылуы және отарлау кезеңіндегі соңғы қоныстанған аймақ болғаны туралы болжамды күшейтеді. Сондай-ақ, "ертегі" сөзі "(қарапайым) адамдар" деген мағынаны да білдірген болуы мүмкін.

Жергілікті жағдайға бейімделу

Чатэм аралдары бастапқы қоныс жайлағандар тастап кеткен жерлерге қарағанда суық және қолайсыз болды, және ресурстар мол болғанымен, олар келген жерлерден мүлдем өзгеше еді. Чатэм аралдары полинезиялықтарға белгілі көптеген егістерді өсіруге жарамсыз болып шықты, сондықтан мориорилер аңшы-жинақшы өмір салтын қабылдады. Тамақ көзі негізінен теңізден алынды – балық, теңіз түлендері және теңіз құстарының майлы балапандарынан алынған ақуыз және май. Аралдар шамамен 2000 адамды қамтитын. Мәдени маңызы бар жасыл тас және көптеген ағаштар сияқты ресурстардың жетіспеуіне байланысты, олар өздерінің рухани қажеттіліктерін дендроглифтер (ағаш діңдеріне ойылған белгілер, rakau momori деп аталады) арқылы қанағаттандырды. Көбінесе мориори дендроглифтері адам бейнесін көрсетеді, бірақ балықтар мен құстарды бейнелейтін басқа да суреттер де кездеседі. Осы мүсіндердің кейбіреулері Хапупупу / Дж.М. Баркер тарихи қорығында қорғалады.

Еуропалық байланыс (17911835)

Мориорилермен алғашқы байланысқа шыққан еуропалықтар 1791 жылғы 29 қарашада Англиядан Тынық мұхитына, Дуски шығанағы арқылы сапарлаған кезде болды. «Чатэм» кемесінің капитаны Уильям Р. Броутон аралдарға кемесінің атын беріп, оларды Ұлыбританияның иелігіне алды. Құрметті делегация Каингароа портында, Чатем аралының солтүстік-шығыс жағалауына түсті. Мориорилер еуропалықтар келген соң орманға шегінді. Жетпіс жыл өткен соң, мориори ауыз әдебиетінде еуропалықтар от құдайының рухын алып келгендей еске түсіріледі, себебі олар темекі шегетін құбырларды ұстаған және киімдерінен әйелдер сияқты көрінген. Осы түсінік ер адамдардың орманнан қайтып, құрметті делегациямен кездесуіне себеп болды. Ұзаққа соқпаған қақтығыс кеме экипажының мориорилердің сүйректеріне сыйлықтар қоюымен тез тынышталды, бірақ саудаға әрекет жасау сәтсіз аяқталды. Су іздегеннен кейін экипаж мориорилердің агрессиясынан қайта қорқыныш сезінді. Кейбір түсініспеушіліктер зорлық-зомбылыққа әкелді және бір мориори атып өлтірді. «Чатэм» кемесі барлық экипажымен аралдан кетіп қалды. Броутонның күнделігі мен жергілікті ауыз әдебиеті екі тараптың да оқиғаға өкініш білдіргенін және белгілі бір дәрежеде өздерін тым қиындыққа салғаны үшін кінәлағанын көрсетеді. Осы өкініш ішінара 1804-1807 жылдар аралығында аралдарға келген келесі кемелермен жақсы қарым-қатынасқа әкелді. Олар Сиднейден келген терішілер еді және олардың жылы қарсы алынуы туралы хабар мориорилерге достық бедел берді. Осы кезеңде кем дегенде бір мориори Жаңа Зеландияның құрлығына сапарлап, маори туралы біліммен үйіне оралды. Кемелердің саны артқан сайын, терішілердің топтары аралдарда бірнеше айға қалды. Теришілер мен кит аулаушылар аралдарды өздерінің қызметтерінің орталығына айналдырып, жергілікті халықпен ресурстар үшін бәсекелесті. Аралдарға шошқа мен картоп әкелінді. Алайда, мориорилерге діни маңызы бар, азық-түлік пен киім-кешекпен қамтамасыз еткен мөрлердің көп бөлігі жойылды. Еуропалық еркектер мориори әйелдерімен некелесті. Маорилер Уарекауриде өздерінің ауылын құрды, ол Чатем аралдарының маори атауы болды. 1830 жылдардың ортасында жергілікті халықтың саны 1600 адамға жуық деп есептелді, олардың шамамен 10-20 пайызы тұмау сияқты жұқпалы аурулардан қайтыс болды.

Таранаки маорилерінің шапқыншылығы (18351868)

1835 жылы Тарнакиден шыққан Нгати Мутунга және Нгати Тама тайпаларының бір бөлігі, бірақ Веллингтонда тұратын, Чатем аралдарына шабуыл жасады. 1835 жылдың 19 қарашасында, қашқындар басып алған «Лорд Родни» бригі…

Мориори тайпасының аман қалған өкілі еске алады: «Таранаки басқыншылары бізді қой сияқты өлтіре бастады. Біз үрейлендік, орманға қаштық, жер астындағы ойықтарға тығылдық, жауларымыздан құтылу үшін барлық мүмкін жерге жасырдық. Бірақ бұл көмектеспеді, бізді тауып, еркек, әйел, бала деген айырма жасамай өлтірді». Таранаки маорилерінің бірі: «Біз өз салтымыз бойынша жерді иелендік және барлық адамдарды тұтқынға алдық. Ешкім қашқан жоқ» деді. Басқыншылар халықтың шамамен 10 пайызын ритуалдық түрде өлтірді, оған әйелдер мен балаларды жағажайда тізгіндей тігіп, бірнеше күн бойы қатты азаптап өлтіру де кірді. Мориорилерге Мориорилермен немесе Таранаки маорилерімен некелесуге, бала тудыруға тыйым салынды. Бұл материктік Жаңа Зеландиядағы жалпы құлдықтан өзгеше еді. Дегенмен, көптеген Мориори әйелдерінің маори қожайындарынан балалары болды. Кейбір Мориори әйелдері ақырында маори немесе еуропалық ер адамдарға үйленді. Бірқатары Чатем аралдарынан алынып, қайтып оралмады. 1842 жылы маорилер мен олардың Мориори құлдары субантарктикалық Окленд аралдарына көшіп, 20 жылдай теңіз түлеулерін аулау және зығыр өсіру арқылы күнекөрді. 1862 жылға қарай 2000-ға жуық халықтың ішінде 101 Мориори ғана тірі қалды, бұл Мориори геноцидін құрбандықтар санының пайыздық көрсеткіші бойынша тарихтағы ең қорқынышты геноцидтердің біріне айналдырды.

Таралу және сіңіру

Мориорилер 1860 жылдардың соңында құлдықтан азат болды, бұл оларға өзін-өзі анықтау мүмкіндігін берді, бірақ олардың аз саны мәдениетінің бірте-бірте ыдырауына алып келді. Шапқышылықтан бұрынғы мориори тілін және мәдениетін небары бірқатар адам ғана түсінді. Жас ұрпақ маори тілінде сөйлесе де, өзін мориори деп санады. Мориори мәдениетін кейінгі ұрпақтарға сақтап қалуға әрекеттер жасалғанмен, ол ешқашан қайтадан тірі өмір салты болмайды деп есептелді. 1900 жылы Чатем аралдарында өзін мориори деп жариялаған бар болғаны 12 адам болды. Соңғы таза канды мориори, Томми Соломон 1933 жылы қайтыс болса да, бүгінде мыңдаған араласқан мориорилер тірі. 2001 жылғы Жаңа Зеландия халық санағында 585 адам өзін мориори деп атады. 2006 жылғы санақта халық саны 942-ге дейін өсті, ал 2013 жылғы санақта 738-ге дейін азайды. 2018 жылғы санақ бойынша мориори халқының саны 996 адамды құрады.

Уайтханги Трибуналының талаптары

1980 жылдардың соңында Мориори ұрпақтарының бір бөлігі Уайтанги трибуналы арқылы Жаңа Зеландия үкіметіне шағымданулар жасады. Трибунал 1840 жылдан бергі уақытта Ваитангі шартындағы уәделерді бұзатын, Корольдің әрекеттеріне немесе әрекетсіздігіне байланысты маорилер ұсынған шағымдар бойынша ұсыныстар беруге міндетті. Бұл шағымдар трибуналға екі түпкілікті халықтың өзара қарама-қарсы талаптарын қарауға алғашқы мүмкіндік берді. Шағымның негізгі мәселесі 1842 жылы аралдардың Ұлыбританияға қосылуы, Мориори халқының құлдыққа салынғаны туралы хабарларға үкіметтің немқұрайлылығы және 1870 жылы Туған жер сотының шешімімен аралдардың 97 пайызын Нгати Мутунгаға беруі болды. 1992 жылы, Мориори шағымдары қаралып жатқанда, Sealords балық шаруашылығы келісімі маорилерге Жаңа Зеландияның балық шаруашылығының үштен бірін берді, бірақ одан әрі шарттық балық шаруашылығы талаптарын тоқтатты. Бұл оқиға маорилер, Мориори және Пакеха Чатем аралдарының барлығы балық аулау құқықтары үшін бәсекелесіп, халықаралық және құрлықтағы мүдделерді жою үшін бірлесіп жұмыс істеген кезде болды. Сондықтан, Трибуналдың Чатем аралдарының меншігіне қатысты шешімі Мориори халқының Sealords келісімінен бөлінген балық аулау құқықтарының бір бөлігін алу мүмкіндігін арттыруы мүмкін деп есептелді. Мориори шағымдары 1994 жылдың мамыр айынан 1996 жылдың наурыз айына дейін тыңдалды және шешім Мориори тарапына күшті жақталды. Бұл өз кезегінде 2017 жылы Корольдік пен Мориори арасында 18 миллион NZ$ келісімге қол жеткізуге әкелді. Корольдік пен Мориори 2019 жылдың 13 тамызында Келісім шартына қол қойды. 2021 жылдың қарашасында Жаңа Зеландия Парламенті Мориори шағымдарын реттеу туралы заң жобасын қабылдады, бұл Мориоридің Ваитангі шарты бойынша процесін аяқтады. Заңнамаға сәйкес, келісім-шарт пакетіне ресми түрде Корольдіктің кешірімі, мәдени және рухани маңызы бар жерлерді Мориориге мәдени өтемақы ретінде беру, 18 миллион NZ$ қаржылық өтемақы және Те Уханга лагунасының 50 пайызын қоса алғанда, бірлескен өтемақы кіреді.

Мәдениет және маре

Бүгінде мориорилерге туған қиындықтарға қарамастан, олардың мәдениеті Чатем аралдарында да, Жаңа Зеландияның құрлық аймақтарында да қайта жаңғырып келеді. Бұл 2005 жылғы қаңтарда Чатем аралындағы жаңа Копинга марайында Бейбітшілік шартының жаңаруымен бекітілді. 2016 жылға қарай марайда 800-ге жуық мориори ұрпағы тіркелді, олармен байланысты 3000-нан астам бала бар. Копинга жиын орыны және Хокоментай жиын үйі Чатем аралындағы Уайтанги қаласында орналасқан. 2001 жылы мориори халқының сөздік қоры мен әндерін сақтау жұмысы басталды. Сонымен қатар, олар мәдениеті мен тілін сақтау үшін үкіметтен 6 миллион долларлық грант алды. Альбатрос мориори мәдениетінде маңызды рөлде сақталады: ол Копинга марайының дизайнында көрінеді, ал оның қауырсындары кейбір мориорилердің шаштарында бейбітшілік белгісі ретінде тағылады. 2002 жылы Чатем аралының шығыс жағалауындағы жер Корольдікпен (Таия иелігі) сатып алынды. Қазір бұл қорық болып табылады және мориорилер мен Корольдік бірлесіп басқарады. Мориорилер аралдардағы ракау момори (ағашқа ойылған өрнектерді) сақтауға да белсенді түрде қатысады.

Саяси ұйым

2001 жылы мориори тайпасының екі негізгі саяси тобы бірігіп, Хокотехи Мориори Трастін құрды; алайда, кейбір ішкі даулар әлі де сақталып қалды. Жаңа Зеландия үкіметі Хокотехи Мориори Трастін Вайтанги шарты бойынша келіссөздерде мориори халқының өкілі ретінде мойындайды. Бұл ұйым сонымен қатар 2004 жылғы маори балық шаруашылығы заңына сәйкес мандатталған iwi ұйымы және 2004 жылғы маори коммерциялық аквакультура талаптарын реттеу заңында танылған iwi аквакультура ұйымы болып табылады. Траст 1991 жылғы Ресурстарды басқару заңына сәйкес ресурстарға рұқсат алуда мориори халқын "iwi өкілі" ретінде көрсетеді және Tūhono ұйымы болып табылады. Қайырымдылық трастын он сенімді басқарады, олардың өкілдері Чатем аралдарынан, Солтүстік және Оңтүстік аралдардан кіреді. Трасттың кеңсесі Чатем аралындағы Овенгадада орналасқан. Еуропалық қоныс салушылардың көзқарасы бойынша, бұл маори халқын Жаңа Зеландияның түпкілікті халқы екендігі туралы түсінікті жоққа шығаруға, оларды көші-қон және жаулау толқындарының бірі ретіне қарауға бағытталған. Этнолог Роджер Дафф 1940 жылдары, тарихшы және этнограф Артур Томсон 1959 жылы, сондай-ақ Майкл Кинг 2000 жылы жарық көрген «Мориори: қайта ашылған халық» кітабында, Джеймс Белич 2002 жылы және К. Р. Хоу «Те Ара: Жаңа Зеландия энциклопедиясы» еңбегінде бұл мәселені зерттеді. Бұл оқиға 1916 жылғы Жаңа Зеландия мектеп журналында және 1934 жылғы А. У. Ридтің «Маоридің Аотеароаға келуі» оқулығында да жарияланды. Алайда, бұл идея ешқашан толыққанды үстемдік етпеді, ал 20 ғасыр бойы академиялық консенсусқа қоғамның назары бірте-бірте ауды. 2004 жылғы Дэвид Митчеллдің «Ақ бұлттар атласы» романы және 2012 жылғы оның фильмдегі бейімделуі 19-ғасырдың ортасында Чатем аралдарында маорилердің мориори халқын құлдыққа салуын көрсетті. Фильмде Дэвид Гяси «Аутуа» рөлінде мориори құлы ретінде ойнады, Гяси британдық және ганалық тегін ескерсек, ол мориори халқына физикалық жағынан ұқсамайды. Ғалым Габриэль С. Эстрада маори құлдарының бейнесін АҚШ-тағы құлдыққа ұқсас дұрыс емес көрсеткенін сынға алды, онда мориори құлдары Америка Оңтүстігіндегі плантацияларда жұмыс істейді. Тарихшылар бұл екі практиканың араласуын көпшілік мәдениеттегі кең таралған жаңылыс деп атады.