Кіріспе

Білімдер алшақтығы гипотезасы – қоғам мүшесінің білім деңгейі мен әлеуметтік-экономикалық жағдайына (ӘЭЖ) байланысты бұқаралық ақпарат құралдарынан алатын ақпаратты әртүрлі қабылдауына негізделген коммуникация теориясы. Білімдердегі алшақтық, әлеуметтік-экономикалық жағдайы жоғары қоғам мүшесінің жақсы білім мен технологияға қолжетімділігіне, ал жағдайы төмен қоғам мүшесінің оған қолжетімділігінің шектеулі немесе толыққанды болмауына байланысты туындайды. Қоғамдағы топтар арасында білімнің алшақтығы болғандықтан, бұқаралық ақпарат құралдары осы алшақтықты одан әрі тереңдетеді. Мысалы, телеарналардың жаңалықтар бағдарламалары көбінесе саяси және ғылыми жаңалықтарға қызығушылық танытатын әулетті топқа бағытталған. Мәртебесі жоғары көрермендер маңызды жаңалықтарға көбірек назар аударады және бағдарламадан тыс, одан да терең ақпарат іздейді. Осы мақалада Білімдер алшақтығы гипотезасының толық шолуы берілген, сондай-ақ теориялық ұғымдар, тарихи контекст, операционализация, наративтік шолу, мета-анализдік қолдау, жаңа коммуникациялық технологиялар және қарсы гипотезалар қарастырылған.

Жаңа байланыс технологиялары

Интернет адамдардың медиамен қарым-қатынасын өзгертті. Интернетке негізделген медианы цифрлық құрылғылар арқылы және интернетке қосылу арқылы қол жеткізуге болады. АҚШ-та цифрлық теңсіздік туралы алаңдаушылық бар, себебі барлық американдықтардың интернетке және құрылғыларға қолжетімділігі жоқ. Интернет білім алшақтығын жояды деген үмітпен, ол келесі теңсіздіктерді көрсетті: қолжетімділік, мотивация және танымдық қабілет. Төмендегі зерттеу интернетке қолжетімділік пен әлеуметтік-экономикалық жағдай арасындағы байланысты көрсетеді. Pew Research Center зерттеу орталығының 2021 жылғы 25 қаңтар – 8 ақпан аралығында АҚШ ересектері арасында жүргізген сауалнамасына сәйкес, интернет және технология саласын зерттейтін зерттеуші Эмили Фогельс: «World Wide Web пайда болғаннан бері 30 жылдан астам уақыт өткен соң, интернет қолдану, кеңжолақты қолдану және смартфон иеленуі барлық американдықтар үшін, тіпті қаржылық жағдайы нашарлар үшін де жылдам өсті. Дегенмен, табысы төмен және жоғары американдықтардың цифрлық өмірі едәуір өзгеше болып қала береді». «Табысы жоғары американдықтарда интернетке шығуға мүмкіндік беретін бірнеше құрылғы болуы ықтимал. Жылдық табысы 100 000 АҚШ долларынан жоғары отбасыларда тұратын әрбір алты ересектің шамамен бесеуі (63%) үйде кеңжолақты интернет-сервис, смартфон, үстел немесе ноутбук және планшетке ие екенін хабарлайды, ал табысы төмен отбасыларда бұл көрсеткіш 23% құрайды». Эмили Фогельс былай деді: «Цифрлық теңсіздік ондаған жылдар бойы технологиялық ортадағы басты тақырып болып келді, зерттеушілер, жақтаушылар және саясаткерлер бұл мәселені зерттеп келді. Алайда, коронавирус пандемиясы кезінде бұл тақырыпқа ерекше назар аударылды, өйткені күнделікті өмірдің көп бөлігі (мысалы, жұмыс және оқу) онлайн форматқа көшті, нәтижесінде табысы төмен отбасылар осы кеңейіп келе жатқан цифрлық ортада кедергілерге жиі тап болып жатыр. Мысалы, 2020 жылдың сәуір айында пандемияға байланысты балалары қашықтан оқыған табысы төмен ата-аналардың 59% балаларының оқуына үш цифрлық кедергінің кем дегенде біреуі келуі мүмкін екенін айтты, мысалы, үйде сенімді интернет болмауы, үйде компьютердің жоқтығы немесе оқу жұмыстарын орындау үшін смартфонды пайдалану қажеттігі».