Маркионизм: Ерте христиандық дуализм және теологиясы

Кіріспе

Ерте христиандық дуалистік теология

Маркионизм – шамамен 144 жылы Римде Синопалық Маркионның үйретілерінен пайда болған ерте христиандық дуалистік сенім жүйесі. Маркион – ерте христиандық теолог, жақтаушы, Понттың Синопа епископының ұлы. II ғасырдың ортасында (140–155) ол Римге сапар шегіп, сириялық гностик Сердоға қосылды. Маркион Иса Мәсіхті әлемге құтқарушы ретінде жіберген, мейірімді Құдай – шын Жоғарғы Құдай екенін, ол Ескі өсиеттегі еврейлердің Құдайымен теңестірілетін зұлым Демиург немесе жаратушы құдайдан өзгеше және оған қарсы екенін уағыздады. Ол өзін Иса Мәсіхтің жалғыз нағыз елшісі деп есептеген апостол Пауылдың ізбасары санайтын. Маркионның каноны Ескі өсиеттің барлығын, сондай-ақ оның өмірінде әлі жинақталмаған 27 кітабтан тұратын Жаңа өсиеттің басқа да хаттары мен жақсы хабарларын қабылдамады. Пауылдық хаттар Маркионның канонында ерекше орынға ие, себебі Маркион Пауылды Мәсіхтің жалғыз нағыз елшісі деп санады.

Тарих

Тертуллиан мен ерте православие христиандығының басқа жазушыларының сөзіне сүйенсек, Маркионизм деп аталатын қозғалыс шамамен 144 жылы Маркионның үйретіп, шіркеуден қуылған сәтінен бастау алды. Маркион – Понт, Кіші Азиядағы Синопа қаласының епискобының ұлы, бай кеме иесі болған деген хабар бар. Ол Бар-Кохба көтерілісінен кейін шамамен 140 жылы Римге келді. Бұл ұйым кейінгі ғасырлар бойы Шығыста, әсіресе Византия империясының шегінен тыс, кейін Манихейшілік басымдыққа ие болған аймақтарда сақталды.

Маркионизмдегі шикістік

Император Коммодтың (180–192) билігі тұсында маркионизм әртүрлі көзқарастарға және әртүрлі басшыларға бөлінді; олардың арасында Апелл болды, оны Родо былай сипаттайды: "Өз өмір салтымен және жасымен мақтанады, бір принципті мойындайды, бірақ пайғамбарлықтар қарсы принциптен келгенін айтады, бұл пікірге Филумена есімді, демонмен иеленген қыздың жауаптары себеп болды. Дегенмен, Потитус және Базиликус сияқты басқалары, сондай-ақ Маркионның өзі, екі принципті ұстанды. Тағы басқалары екі емес, үш табиғат бар деп санайды. Олардың арасында Синерс жетекші және бастысы болды."

3 ғасырдың басында, Препон ассириялық жақсы және жаман құдайлар арасындағы орталық рухани тұлғаның бар екенін мәлімдеп, маркиониттердің жаңа тобын құрды.

Ұстазы

Маркионизмнің негізінде, Мәсіхтің көптеген үйретістері Ескі Ұстаздық кітаптағы Құдайдың іс-әрекеттерімен үйлеспейді. Маркион Пауылдың Жақсы Жаңалықтағы дәстүрлеріне ден қойғандықтан, Жақсы Жаңалықтағы басқа барлық түсініктер, әсіресе Ескі Ұстаздық кітаптағы дінмен байланысты барлық нәрсе, шындыққа қарсы және одан бұрылып кету деп есептеді. Ол Пауылдың заң мен Жақсы Жаңалық, ашу мен кеңшілік, істер мен иман, дене мен рух, күнә мен туралық, өлім мен өмір туралы аргументтерін діни шындықтың мәні деп санады. Ол осы екі аспектіні және сипаттамаларды екі принцип ретінде қарастырды: Ескі Ұстаздық кітаптағы әділ және ашулы Құдай, ол әлемді жаратқанмен бірдей, және Жақсы Жаңалықтың Құдайы, ол тек сүйіспеншілік пен мейірімділік. Маркионистер еврейлердің Киелі кітабындағы Құдайды тұрақсыз, қызғанышпен, ашулы және геноцидті деп есептеді, ал Ол жаратқан материалдық әлем кемшіліктерімен толы, азапқа толы орын. Мұндай әлемді жасаған Құдай – бұзық немесе зұлым демиург. Маркионистердің сенуіне сәйкес, Мәсіх еврейлердің Мәсіхі емес, Моноданың өмір туралы шындықты ашу үшін жіберген рухани бірлік еді, осылайша адамзат демиургтың жер бетіндегі тұзағынан құтылуға мүмкіндік алды. Маркион Құдайды «Шетелдік Құдай» немесе кейбір аудармаларда «Бөгде Құдай» деп атады, өйткені бұл құдай бұрын әлеммен байланысқа түспеген және толығымен беймәлім болған. Сондай-ақ, Гелленизмнің Белгісіз Құдайы және Ареопаг уағызын қараңыз. Көптеген танымал көздер Маркионды гностиктердің қатарына жатқызады, бірақ Оксфордтың Христиан шіркеуінің сөздігінде (3-басылым) «Олардың мифологиялық болжамдарына оның ешқандай қызығушылығы болмағаны анық» (1034-бет) делінген. 1911 жылы Генри Уэйс былай мәлімдеді:

The premise of Marcionism is that many of the teachings of Christ are incompatible with the actions of the God of the Old Testament. Focusing on the Pauline traditions of the Gospel, Marcion felt that all other conceptions of the Gospel, and especially any association with the Old Testament religion, was opposed to, and a backsliding from, the truth. He further regarded the arguments of Paul regarding law and gospel, wrath and grace, works and faith, flesh and spirit, sin and righteousness, death and life, as the essence of religious truth. He ascribed these aspects and characteristics as two principles, the righteous and wrathful God of the Old Testament, who is at the same time identical with the creator of the world, and a second God of the Gospel who is only love and mercy. Marcionites held that the God of the Hebrew Bible was inconsistent, jealous, wrathful and genocidal, and that the material world he created was defective, a place of suffering; the God who made such a world is a bungling or malicious demiurge. In Marcionite belief, Christ was not a Jewish Messiah, but a spiritual entity that was sent by the Monad to reveal the truth about existence, thus allowing humanity to escape the earthly trap of the demiurge. Marcion called God 'the Stranger God', or 'the Alien God' in some translations, as this deity had not had any previous interactions with the world, and was wholly unknown. See also the Unknown God of Hellenism and the Areopagus sermon. Various popular sources count Marcion among the Gnostics, but as the Oxford Dictionary of the Christian Church (3rd ed.) puts it, "it is clear that he would have had little sympathy with their mythological speculations" (p. 1034). In 1911 Henry Wace stated:

A primary difference between Marcionites and Gnostics was that the Gnostics based their theology on secret wisdom (as, for example, Valentinius who claimed to receive the secret wisdom from Theudas who received it direct from Paul) of which they claimed to be in possession, whereas Marcion based his theology on the contents of the Letters of Paul and the recorded sayings of Jesus — in other words, an argument from scripture, with Marcion defining what was and was not scripture. Also, the Christology of the Marcionites is thought to have been primarily Docetic, denying the human nature of Christ. This may have been due to the unwillingness of Marcionites to believe that Jesus was the son of both God the Father and the demiurge. Scholars of Early Christianity disagree on whether to classify Marcion as a Gnostic: Adolf von Harnack does not classify Marcion as a Gnostic, whereas G. R. S. Mead does. Harnack argued that Marcion was not a Gnostic in the strict sense because Marcion rejected elaborate creation myths, and did not claim to have special revelation or secret knowledge. Mead claimed Marcionism makes certain points of contact with Gnosticism in its view that the creator of the material world is not the true deity, rejection of materialism and affirmation of a transcendent, purely good spiritual realm in opposition to the evil physical realm, the belief Jesus was sent by the "True" God to save humanity, the central role of Jesus in revealing the requirements of salvation, the belief Paul had a special place in the transmission of this "wisdom", and its docetism. According to the 1911 Encyclopædia Britannica article on Marcion:

It was no mere school for the learned, disclosed no mysteries for the privileged, but sought to lay the foundation of the Christian community on the pure gospel, the authentic institutes of Christ. The pure gospel, however, Marcion found to be everywhere more or less corrupted and mutilated in the Christian circles of his time. His undertaking thus resolved itself into a reformation of Christendom. This reformation was to deliver Christendom from [[Judaizers

Marcionism shows the influence of Hellenistic philosophy on Christianity, and presents a moral critique of the Old Testament from the standpoint of Platonism. According to Harnack, the sect may have led other Christians to introduce a formal statement of beliefs into their liturgy (see Creed) and to formulate a canon of authoritative Scripture of their own, thus eventually producing the current canon of the New Testament. Marcion is believed to have imposed a severe morality on his followers, some of whom suffered in the persecutions. In particular, he refused to re admit those who recanted their faith under Roman persecution; see also Lapsi (Christian).

Маркионистер мен гностиктердің арасындағы басты айырмашылық – гностиктер өз теологияларын құпия білімге негіздеген (мысалы, Валентиний құпия білімді Теудастан алғанын мәлімдеді, ол оны тікелей Пауылдан алған), ал Маркион өз теологиясын Пауылдың хаттарының мазмұнына және Исаның жазылған сөздеріне негіздеді – яғни, жазбалардан дәлелдеу, Маркион жазбалардың не екенін және не емес екенін анықтады. Сонымен қатар, Маркионистердің Христиандық ілімі негізінен докетикалық болып саналады, Мәсіхтің адамдық табиғатын жоққа шығарады. Бұл Маркионистердің Исаны Құдай Әке мен демиургтың ұлы деп сенуден бас тартуына байланысты болуы мүмкін. Ерте Христиандықты зерттеушілер Маркионды гностик деп санау керек пе, жоқ па деген мәселеде келіспейді: Адольф фон Харнак Маркионды гностик деп санамайды, ал Г. Р. С. Мид оны жасайды. Харнак Маркионның нақты мағынада гностик емес екенін дәлелдеді, өйткені Маркион күрделі жаратылыс мифтерін қабылдамады және арнайы аян немесе құпия білімге ие екенін мәлімдемеді. Мид Маркионизмнің гностицизммен байланысты кейбір тұстарын атап көрсетеді: материалдық әлемнің жаратушысы нағыз Құдай емес, материализмді қабылдамау және жамандық физикалық әлемге қарсы тұратын трансценденттік, таза жақсы рухани әлемді растау, Исаның «Нағыз» Құдай тарапынан адамзатты құтқару үшін жіберілгеніне сену, Исаның құтқарылу талаптарын ашудағы орталық рөлі, Пауылдың осы «білімді» беруде ерекше орынға ие екені және оның докетизмі. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясындағы» Маркион туралы мақала былай делінген:

Бұл тек білімділерге арналған мектеп емес, ерекше құпияларды ашқан жоқ, бірақ христиан қауымының негізін таза Жақсы Жаңалыққа, Мәсіхтің шынайы ережелеріне салуға тырысты. Алайда Маркион шынайы Жақсы Жаңалық сол кездегі христиандық айналымдарда аз-кем бұрмаланғанын және қиындатылғанын анықтады. Осылайша оның бастамасы христиан әлемін реформалауға бағытталды. Бұл реформа христиан дінін иудаизмнен босатуға бағытталған. Маркионизм эллиндік философияның христиан дініне тигізген әсерін көрсетеді және Платондық көзқарас тұрғысынан Ескі Ұстаздық кітапқа моральдық сынды ұсынады. Харнактың айтуынша, бұл секта басқа христиандарды өздерінің литургиясына сенімдерін ресми түрде жариялауға (Кредоны қараңыз) және өздерінің авторитетті Киелі кітаптарының канонын жасауға итермелеген болуы мүмкін, осылайша ақырында Жаңа Ұстаздық кітаптың қазіргі канонын жасады. Маркион өзінің ізбасарларына қатаң моральдық нормаларды таңуды талап еткен деп саналады, олардың кейбіреулері қуғын-сүргін кезінде зардап шекті. Ол әсіресе Римнің қуғын-сүргіні кезінде сенімінен бас тартқандарды қайта қабылдаудан бас тартты; сондай-ақ, Лапси (христиан) дегенге қараңыз.

Маркионисттік канон

Тертуллиан Маркионның Жаңа Келісімді Ескі Келісімнен бөліп алғаш жазған адам екенін айтқан. Маркион еврей дәстүрінен кітаптарды жинап, оларды Исаның айтқандары мен үйреткендеріне қарсы қойып, «Антитезис» деп аталатын еңбек жазғаны делінеді. «Антитезис»-тен басқа, Маркиондықтардың өсиеті де Мәсіхтің Ізгі хабарынан тұрды, ол Маркионның Лұқаның нұсқасы болды және Маркиондықтар Пауылға жатқызды, ол қазіргі канондық деп есептелетін нұсқадан бірнеше жағынан өзгеше болды. Онда Мәсіхтің келуі туралы болжамдар, балалық шағының баяны, крещение және жалпы алғанда, өлеңдердің мәтіні қысқа болмады. Сондай-ақ, он Пауылдың хаттары да кірді, олар келесі ретпен келтірілген: Ғалаттықтарға, 1-Қорынттықтарға, 2-Қорынттықтарға, Римдіктерге, 1-Салоникалықтарға, 2-Салоникалықтарға, Лаодикиялықтарға, Қолосалықтарға, Филемонға және Филиппіліктерге. Маркионның «Апостоликон» жинағына Пасторальдық хаттар мен Еврейлерге арналған хат кірмеді. Мұраториандық канонға сәйкес, онда Маркионның «Пауылдың» Александриялықтарға жазған хаты және Лаодикиялықтарға жазған хаты бар. Лаодикиялықтарға жазылған Маркионның хатының мазмұны белгісіз. Кейбір ғалымдар оны Ефестіктерге арналған хатпен теңестіреді, себебі соңғысында бастапқыда «Ефесте» деген сөздер болмаған, және ол Маркиондық каноннан жоғалған жалғыз пасторальдық емес Пауылдың хаты болғандықтан, Лаодикиялықтар басқа атаумен Ефестіктер болған деуге болады. Александриялықтарға арналған хат басқа көздерден белгісіз; Маркионның өзі оны есімдерін атаған жоқ. Осы мәтіндерді біріктіру арқылы Маркион, Жаңа Келісімнің алғашқы канонын жасады, ол оның пікірінше, «Ізгі хабар» және «Апостоликон» деп аталды, ол Исаның және апостол Пауылдың жазбаларына оның сенімін көрсетеді. 2013 жылы Джейсон Дэвид БеДюн Патристикалық көздерде куәландырылған «Ізгі хабар» мен «Апостоликон» мазмұнының ағылшын тіліндегі қайта құрауын жариялады. Пауылдың хаттарына кіріспелер (мәтіннің бөлігі емес, бірақ қазіргі зерттеу Библияларындағыдай қысқа кіріспе сөйлемдер), бірнеше көне латын кодекстерінде табылды, қазір Маркион немесе оның ізбасарларының бірі жазғанына кеңінен сенеді. Харнак келесідей мәлімдейді: Керісінше, бірнеше ерте латын кодекстерінде Ізгі хабарларға қарсы Маркиондық кіріспелер бар.

Tertullian claimed Marcion was the first to separate the New Testament from the Old Testament. Marcion is said to have gathered scriptures from Jewish tradition, and juxtaposed these against the sayings and teachings of Jesus in a work entitled the Antithesis. Besides the Antithesis, the Testament of the Marcionites was also composed of a Gospel of Christ which was Marcion's version of Luke, and that the Marcionites attributed to Paul, that was different in a number of ways from the version that is now regarded as canonical. It seems to have lacked all prophecies of Christ's coming, as well as the Infancy account, the baptism, and the verses were more terse in general. It also included ten of the Pauline epistles, in the following order: Galatians, 1 Corinthians, 2 Corinthians, Romans, 1 Thessalonians, 2 Thessalonians, Laodiceans, Colossians, Philemon, Philippians. Marcion's Apostolikon did not include the Pastoral epistles or the Epistle to the Hebrews. According to the Muratorian canon, it included a Marcionite pseudo Paul's epistle to the Alexandrians and an epistle to the Laodiceans. The contents of this Marcionite Epistle to the Laodiceans are unknown. Some scholars equate it with the Epistle to the Ephesians, because the latter originally did not contain the words 'in Ephesus', and because it is the only non pastoral Pauline epistle missing from the Marcionite canon, suggesting Laodiceans was simply Ephesians under another name. The Epistle to the Alexandrians is not known from any other source; Marcion himself appears to have never mentioned it. In bringing together these texts, Marcion redacted what is perhaps the first New Testament canon on record, which he called the Gospel and the Apostolikon, which reflects his belief in the writings of Jesus and the apostle Paul respectively. An English language reconstruction of the content of the Evangelion and Apostolikon attested in Patristic sources was published by Jason David BeDuhn in 2013. The Prologues to the Pauline Epistles (which are not a part of the text, but short introductory sentences as one might find in modern study Bibles), found in several older Latin codices, are now widely believed to have been written by Marcion or one of his followers. Harnack makes the following claim:

Conversely, several early Latin codices contain Anti Marcionite Prologues to the Gospels.

Ислам есептері

Маркиунизмнің арабша атауы – маркиуния, бұл исламның алтын ғасырының бірнеше тарихи деректерінде кездеседі және он ғасырда Таяу Шығыста шағын ғана маркиунит қауымының әлі де болғанын көрсетеді. Мысалы, Маргалық Томас деген христиан жазушысы сегізінші ғасырдың соңында Гелан мен Дейлам митрополиті Шувхалишоның өзінің епархиясының шалғай аймақтарына саяхат жасап, "мәжүсілер, маркиониттер және манихейлердің" арасында уағыз айтқанын хабарлайды. Сол сияқты, Х ғасырдың мұсылман библиографы Ибн әл-Надим маркиониттердің "Хурасанда көп" екенін және "манихейлер сияқты ашық түрде дін ұстанатынын" айтады. Хорасан маркиониттері туралы басқа тарихи деректерде мәлімет болмаса да, Ибн әл-Надим "сенімді адамнан" (тхиқа) – "ол маркионит кітаптарын көргенін және олардың жазуы манихейлердікіне ұқсас екенін хабарлағанын" келтіреді. Шет елдік діндерді зерттеумен айналысқан ортағасырлық мұсылман жазушылары маркионит теологиясын көбінесе дұрыс баяндаған. Мысалы, әл-Масуди (956 жылы қайтыс болған) маркиониттердің "екі принципті – жақсылық пен жамандықты, ал әділдік – олардың арасындағы үшінші принципті" үйреткенін айтады. Де Блоис пікірінше, бұл – маркиониттердің "жақсы Құдайға, жаман материяға және әділ Құдайға" сенуіне нақты сілтеме. Эрман Маркионның көптеген идеялары қазіргі кезде "гностицизм" деп аталатын нәрсеге өте жақын екенін мойындайды, әсіресе оның еврей Құдайынан, Ескі Ұстаздан және материалдық әлемнен бас тартуы, сондай-ақ Пауылды басты апостол ретінде жоғары қоюы. Алғашқы христиандық топтардың, мысалы, эбиониттердің, Пауылдың жазбаларын өздерінің қанонына қабылдамағанын да айту керек. Эрман Маркионның "яһудилерді және яһудилікке қатысты барлық нәрсені жек көргенін" мәлімдейді. Роберт М. Прайс Пауыл қанонын хаттардың қалай, қашан жиналғаны, оларды кім жинағаны және шіркеулерге көшірмелерін кім жібергені туралы білімнің жетіспеуіне қарамастан, хаттардың бір жинағы деп есептейді. Прайс бірнеше тарихи сценарийлерді зерттеп, Маркионның Пауылдың жазбаларын жинап, оларды бірге әртүрлі шіркеулерге жіберген алғашқы адам болғанына келеді. Ол былай қорытындылайды:

The Arabic name for Marcionism, marqiyūniyya, is attested to by several historical sources of the Islamic Golden Age which appear to reveal that a meager Marcionite community continued to exist in the Near East into the tenth century. For example, the Christian writer Thomas of Margā states that, at the end of the eighth century, the metropolitan of Gēlān and Daylam, Shuwḥālīshōʿ, travelled into the remote parts of his see, preaching "among the pagans, Marcionites and Manichaeans." In a similar way, the tenth century Muslim bibliographer Ibn al Nadīm goes so far as to claim that the Marcionites are "numerous in Khurāsān" and that there "they practice openly, like the Manichaeans." Although information about the Khorasanite Marcionites is not related in any other historical source, Ibn al Nadīm nevertheless also quotes a "reliable informant" (thiḳa), "whom he says had seen Marcionite books and who reported that their script resembled that of the Manichaeans." Those medieval Muslim writers who specialized in the study of foreign religions often presented Marcionite theology accurately. For example, al Masʿūdī (d. 956) states that the Marcionites taught "two principles, good and evil, and justice is a third (principle) between the two," which, according to de Blois, are clear references to the Marcionite belief in "the good god, evil matter, and the just god." Ehrman acknowledges that many of Marcion's ideas are very close to what is currently known as "Gnosticism", especially his rejection of the Jewish God, his rejection of the Old Testament, and his rejection of the material world, and his elevation of Paul as the primary apostle. There were early Christian groups, such as the Ebionites, which did not accept Paul's writings as a part of their canon. Ehrman asserts that Marcion likely "hated Jews and everything Jewish". Robert M. Price considers the Pauline canon a single collection of epistles despite the problem which is caused by a lack of knowledge as to how they were collected, when they were collected, who collected them and sent copies of them to the various churches. Price has investigated several historical scenarios and reached the conclusion that Marcion was the first person in recorded history who is known to have collected Paul's writings and sent copies of them to various churches together as a canon. He summarizes,

Дэвид Троббиш Пауылдың хаттарының ең көне қолжазбаларын салыстыру нәтижесінде алынған дәлелдер, бірнеше хаттың бұрын Жаңа Ұстаздан бөлек шығарылған антология ретінде жиналғанын және тұтастай алғанда, осы антологияның Жаңа Ұстаздан енгізілгенін көрсетеді. Троббиш сондай-ақ Пауылдың өзінің хаттарын жариялану үшін жинағанын айтады.