Кіріспе
Ватикан төбесі (Vatican Hill; Mons Vaticanus) – Римдегі Тибр өзенінің оң жағалауында, Римнің дәстүрлі жеті төбесіне қарама-қарсы орналасқан төбе. Осы төбе Ватикан қаласына есім берген. Әйет Петр базиликасы осы төбеде орналасқан.
Vatican Hill ('/v//æ//t//ɪ//k//ən/; Mons Vaticanus; ) is a hill in Rome, located on the right bank of Tiber river, opposite to the traditional seven hills of Rome. The hill also gave the name to Vatican City. It is the location of St. Peter's Basilica.
Этимология
Ежелгі римдіктер латынша Vaticanus сөзінің шығу тегі туралы бірнеше пікір білдірген. Варо (б.з.д. 1-ғасыр) оны Deus Vaticanus немесе Vagitanus құдайымен байланыстырды, бұл құдай нәрестелерді алғашқы жылауларымен (vagitus, оның бірінші буыны классикалық латын тілінде айтылады) куә болатын сөйлеу қабілетімен сыйлаған делінеді. Вароның бірқатар күрделі түсіндірмесі бұл функцияны осы жердің қамқоршы құдайымен және пайғамбардың (vates) жоғары дамыған сөз өнерімен байланыстырады, бұл туралы кейінірек антиквар Аул Геллий айтқан: «Бізге Ватикан сөзі төбеге және оны басқаратын құдайға қатысты қолданылатыны жеткізілді, себебі сол жерде vaticinia, яғни құдайдың күші мен шабытымен болған пайғамбарлықтар орын алған. Бірақ Марк Варо өзінің «Құдайлар туралы» кітабында бұл атауға басқаша себеп келтіреді. Оның айтуынша, «Айус» құдайына сияқты, жаңа жолдың ең төменгі бөлігінде оның құрметіне арнап алтарь салынған, себебі сол жерде көктен дауыс естілген. Сондықтан бұл құдай Ватикан деп аталған, өйткені ол адам дауысының бастауларына қадағалаушы болған. Себебі нәрестелер дүниеге келген бойда Ватикан сөзінің бірінші буынын құрайтын дыбысты шығарады, сондықтан олардың жылауын vagire деп атайды, бұл сөз нәресте алғаш шығаратын дыбысты білдіреді». Вароның ежелгі римдік теология туралы еңбектерін жақсы білген Августин әулиесі «Құдай қаласы» атты еңбегінде осы құдайды үш рет еске алады. Дегенмен, Vaticanus сөзінің шығуы этрускілік қоныс атауынан, мүмкін Vatica немесе Vaticum деген аттан туындаған болуы ықтимал, ол римдіктер vaticanus ager деп атаған «Ватикан аймағында» орналасқан. Егер мұндай қоныс болған болса да, оның іздері табылмаған. Консулдық жылнамалары б.з.д. 5 ғасырдың ортасында Vaticanus деген жеке есімді сақтап қалған, бірақ оның жер атына қатысы белгісіз. Классикалық латын тілінде Яникулум деп аталатын бұл аймақты Калигула мен Нерон арба жарысулары үшін пайдаланған, ал жаңартуға Нерон циркінің салынуы, сондай-ақ Circus Vaticanus немесе жай ғана Vaticanum циркінің құрылысы көмектескен. Circus Vaticanus циркіне жақын орналасқан қабірлер туралы бірнеше кейінгі дереккөздерде айтылған. Осы құрылыстың қалдықтары XVII ғасырда Санкт-Петер алаңын қайта құру кезінде табылған. Vaticanus Mons атауы бүкіл аймақты «Ватикан» (Vaticanum) деп атау нәтижесінде қазіргі Ватикан төбесін білдіретін болған. Осы атауды христиандар Петірдің сонда шейіт болғандығына байланысты қолдана бастады, ол қазіргі Санкт-Петер қабірінің орналасқан жері саналады. Осы кезеңде Vaticanus Mons атауы қазіргі қолданыстағы мағынасын алды, ал Яникулум төбесі одан Яникуленс Монс деп ажыратылды. 2006 жылдың 10 қазанында Ватикан мұражайларының 500 жылдығын тойлауға арналған тағы бір зират ашылды.
We have been told that the word Vatican is applied to the hill, and the deity who presides over it, from the vaticinia, or prophecies, which took place there by the power and inspiration of the god; but Marcus Varro, in his book on Divine Things, gives another reason for this name. "As Aius," says he, "was called a deity, and an altar was built to his honour in the lowest part of the new road, because in that place a voice from heaven was heard, so this deity was called Vaticanus, because he presided over the principles of the human voice; for infants, as soon as they are born, make the sound which forms the first syllable in Vaticanus, and are therefore said vagire (to cry) which word expresses the noise which an infant first makes". St. Augustine, who was familiar with Varro's works on ancient Roman theology, mentions this deity three times in The City of God. Vaticanus is more likely to derive in fact from the name of an Etruscan settlement, possibly called Vatica or Vaticum, located in the general area the Romans called vaticanus ager, "Vatican territory". If such a settlement existed, however, no trace of it has been discovered. The consular fasti preserve a personal name Vaticanus in the mid 5th century BC, of unknown relation to the place name.) was most often a name in Classical Latin for the Janiculum. Caligula and Nero used the area for chariot exercises, as at the Gaianum, and renewal was encouraged by the building of the Circus of Nero, also known as the Circus Vaticanus or simply the Vaticanum. The location of tombs near the Circus Vaticanus is mentioned in a few late sources. Remnants of this structure were encountered in the Seventeenth Century reconstruction of St. Peter's Square. Vaticanus Mons came to refer to the modern Vatican Hill as a result of calling the whole area the "Vatican" (Vaticanum). Christian usage of the name was spurred by the martyrdom of St. Peter there. over a cemetery that is the traditional site of St. Peter's tomb. Around this time, the name Vaticanus Mons was established in its modern usage, and the Janiculum hill was distinguished from it as the Ianiculensis Mons. Another cemetery nearby was opened to the public on 10 October 2006 to commemorate the 500th anniversary of the Vatican Museums.
Христиандық тарихы
Ватикан төбесі Рим қаласының шегіне Папа Лео IV билік еткен кезде қосылды. 848-852 жылдары ол Әулие Петр базиликасын және Ватиканды қорғау үшін қала қабырғаларын кеңейтті. Осылайша Ватикан төбесі 1100 жылдан бері Рим қабырғаларының және қала шегінің ішінде қалды. 1929 жылғы Латеран келісімдеріне дейін ол Борго ауданының бір бөлігі болды. Авиньон папалығынан (1305–1378) бұрын, Киелі Тақтың бас кеңсесі Латеран сарайында орналасқан. Авиньон папалығынан кейін шіркеу басқармасы Ватикан төбесіне көшті, ал папа сарайы (1871 жылға дейін) Квиринал төбесіндегі Квиринал сарайы болды. 1929 жылдың маусымынан бастап Ватикан төбесінің бір бөлігі Ватикан қаласы мемлекетінің орналасқан жері болып табылады. Дегенмен, Рим епискобының, Папаның кафедралық соборы Ватикандағы Әулие Петр емес, Латерандағы Сан-Джованни базиликасы болып табылады, ол 1929 жылдың ақпанында Италия мемлекетімен жасалған Латеран келісімдерінде көрсетілгендей, Киелі Тақпен аумақтық байланыста.