Кіріспе
Нидерланды мен Германияда дамыған сол қанатты коммунизмнің бір түрі – Кеңес коммунизмі немесе Кеңесшілдік – 1920 жылдары пайда болған коммунистік ой ағыны. Қараша революциясынан шабыттанған Кеңес коммунизмі мемлекеттік социализмге қарсы болды және жұмысшылар кеңестерін, кеңес демократиясын қолдады. Ол 1920 жылдары Германия мен Нидерландыда ең күшті болған деп есептеледі.
Council communism or Councilism is a current of communist thought that emerged in the 1920s. Inspired by the November Revolution, council communism was opposed to state socialism and advocated workers' councils and council democracy. It is regarded as being strongest in Germany and the Netherlands during the 1920s.
Шығу
Кеңес коммунизмі 1918 жылдан кейінгі жылдары пайда болды, өйткені Германия мен Нидерландыдағы кейбір коммунистер Ресей революциясы билікті жаңа саяси элитаның қолына шоғырландырғанын тұжырымдады. Оның ең көрнекті ертедегі жақтастары – неміс педагогы Отто Рюле, голланд астрономы Антон Паннекук және голланд ақыны Герман Гортер. Олар бастапқыда большевиктер мен Ресей революциясының ынталы қолдаушылары болды. 1918 жылы Гортер большевиктердің жетекшісі Владимир Лениннің «пролетариаттың барлық басқа басшыларынан жоғары тұрғанын» және Карл Маркс Лениннің жалғыз теңдесі екенін айтты. 1919 жылы Паннекук «Ресейде коммунизм екі жылдан бері іске асырылып келеді» деп жазды. 1918 жылдың желтоқсанында Германия Коммунистік партиясы (КПД) құрылғанда, партияның көпшілігі сайлау саясатына және кәсіподақтарға қарсы болды. Бұл позиция оларды большевиктердің ортодоксалдығынан солға қарай жылжытты. 1919 жылы большевиктердің саясатын халықаралық деңгейде ілгерілету үшін Коммунистік Интернационал (Коминтерн) құрылды. 1919 жылдың қазан айында КПД басшылығының басшысы Пол Леви Коминтерннің саясатын ұстанатын жаңа партиялық бағытты қабылдады. Бұл бағыт парламенттік сайлауға қатысуды және белгілі жұмысшы одақтарының бақылауы үшін күресуді талап етті. Бұл сол жақ көпшілігін партиядан шығарып, оның 100 мың мүшесінің шамамен жартысы партияны тастап кетті. 1920 жылдың сәуірінде солшылдар 38 мың мүшеден тұратын Германияның Коммунистік жұмысшылар партиясын (КАПД) құрды. Бұл қадамның себебі солшылдардың КПД-ның Капп төңкерісіне деген реакциясын әлсіз деп санауы болды. Сол жылы Германияның Жалпы жұмысшылар одағы (AAUD) революциялық жұмысшылар одағы ретінде құрылды, ол ішінара Американың Өнеркәсіптік жұмысшылар одағының (IWW) үлгісінде салынған. Кейбіреулер оны КАПД-ның кәсіподақ федерациясының бөлігі деп қарады. 1918 жылы Гортер Ресей мен Батыс Еуропадағы жағдайлардың айырмашылықтарына назар аударатын «Дүниежүзілік революция» атты памфлет жазды. Паннекук 1920 жылы жарық көрген «Дүниежүзілік революция және коммунистік тактика» атты памфлетінде Батыс Еуропадағы коммунистік тактика Ресейдегіден өзгеше болуы керек екенін мәлімдеді. Ол Батыс Еуропадағы буржуазияның нығайып, тәжірибелірек болғанын және осының салдарынан сыныптық күрес парламенттер мен кәсіподақтар сияқты буржуазиялық институттарға қарсы күресуі керектігін айтты. Ол бұқаралық сананың маңыздылығын атап өтті және большевиктер ұсынған авангардтық партия моделін революцияға кедергі деп санады. КАПД құрылғаннан кейін бірден Коминтернге қабылдануға тырысты. 1920 жылы Коминтерннің екінші дүниежүзілік съезінде Коминтерн басшылары Ленин, Леон Троцкий және Григорий Зиновьев КАПД-ның позицияларын бірауыздан қабылдамады. Коминтерннің атқару комитетінің ашық хатында КАПД-ға Коминтерннің солшылдармен даулы мәселеде КПД-ны толық қолдайтыны туралы хабарланды. Кейбір КАПД делегаттары наразылық білдіру үшін конгресспен ертерек кетті. Ленин КАПД, Паннекук және басқа да солшыл топтарды 1920 жылғы «Солшыл коммунизм: Балалық ауру» атты памфлетінде сынады, олардың жаңсақтық таратуға тырысқанын айтты. Ол парламенттерде және кәсіподақтарда жұмыс істеуден бас тарту жұмысшыларды реакциялық көшбасшылардың ықпалына қалдырады деп мәлімдеді. Ол Ресей мен Батыс Еуропаның дамыған елдері арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар екенін мойындады, бірақ «барлық елдерге жақын және болмай қалмайтын болашақта бір нәрсені және өте маңызды нәрсені ашатын орыс моделі» және Ресей революциясының кейбір ерекшеліктері жалпыға бірдей жарамды екенін айтты. Гортер Ленинге жауап беру міндетін өз мойнына алды. Ленин жолдасқа жазған ашық хатында Шығыс пен Батыс арасындағы таптық құрылымдағы айырмашылықтар коммунистік тактикадағы айырмашылықтарды қажет етеді деген пікірді қайталады. Осы дауға қарамастан, КАПД және басқа да ұқсас топтар бастапқыда халықаралық коммунистік қозғалысты іштен өзгертуге тырысты. 1921 жылы Коминтерннің үшінші дүниежүзілік съезінде КАПД солшыл оппозицияны жинауға үлгермеді, сондықтан Интернационалдан шықты. Кеңес коммунистерінің большевизмге деген сын-пікірлері түбегейлі болды. Кеңес коммунистері большевиктердің шын мәнінде социализмді құрмағанын айтты. 1921 жылы Паннекук Ресей революциясы француз революциясы сияқты буржуазиялық революция болды деп мәлімдеді. Гортер оны бастапқыда қос революция, капитализмге қарсы жұмысшы класының революциясы және феодализмге қарсы капиталистік революция деп сипаттады, бірақ бұл дуализм 1921 жылғы Жаңа экономикалық саясатпен шешілді және Кеңес Ресейі анық капиталистік мемлекетке айналды. 1921 жылға қарай кеңес коммунизмі ресми коммунистік қозғалыстан үзіліп, ерекше ағымға айналды, тарихшы Марсель ван дер Линденнің сөзіне сәйкес. Көптеген авторлар ван дер Линденмен келіседі және кеңес коммунизмінің пайда болуын 1920-жылдардың басына жатқызады, бірақ Филипп Буррине және Джон Гербер сияқты басқалар осы кезеңдегі тенденцияны голланд-неміс формасының солшыл коммунизмі деп атайды және кеңес коммунизмінің пайда болуын 1930-жылдарға жатқызады. Фритс Кулдың сөзіне сәйкес, кеңес коммунизмі терминін алғаш рет 1921 жылы Франц Пфемферт қолданған. Ван дер Линденнің сөзіне сәйкес, кеңес коммунизмі бес негізгі принциппен сипатталады:
Капитализм төмендеп барады және дереу жойылды. Оны жұмысшылардың кеңес демократиясы арқылы экономиканы бақылауымен алмастыру қажет. Буржуазия капитализмді сақтау үшін өздерінің социал-демократиялық одақтастарын пайдаланды. Бұл манипуляцияға сайлау саясатын бойкоттап және дәстүрлі кәсіподақтармен күресу арқылы қарсы тұру қажет. Кеңес Одағы капитализмге балама емес, капитализмнің жаңа түрі. Германия және Голландияның солшылдары Батыс Еуропаға большевиктік үлгіні таңуға қарсы күрескен кең солшыл коммунистік қозғалыстың бөлігі болды. Венада Георг Лукач жұмысшы класының спонтандығының маңыздылығын атап өтті. Италияда Амадео Бордига парламенттік саясатқа қарсы болды, бірақ кеңестерді қоғамды қайта ұйымдастырудың негізі деп санамады және Ленин сияқты авангардтық партияларды жақтады. Ресейде Жұмысшылар оппозициясы жұмысшылар ұйымдарының бюрократиялануын сынады және КАПД-ға көңіл білдірді. Ганс Манфред Бокке сәйкес, Германия кеңес коммунистік қозғалысының басшылығы көбінесе Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы SPD-нің сол қанатында болған интеллектуалдардан және жас интеллектуалдардан, богемдік өмір салтынан және соғыспен радикалданған ғалымдардан тұрды. Оның мүшелері көбінесе соғыстан бұрын саяси белсенді болмаған жас жұмысшылар мен соғыстың қатыгездігінен ашуланған бұрынғы әскерлерден құралды. 1921 жылдың қыркүйегінде Нидерландының Коммунистік жұмысшылар партиясы (КАПН) КАПД-ға ұқсас голланд аналогы ретінде құрылды. Гортер бұл шешімді қолдады және оның бас сөйлеушісі болды, бірақ Паннекук Нидерландыда жаңа ұйым құру үшін жағдай жетілмегендіктен күмәнданды. КАПН КАПД-ға ұқсас болды және оның бағдарламасы неміс партиясының бағдарламасына жақын болды. Алайда, ол КАПД-ның көпшілік базасын көбейтіп, ешқашан 200-ден аспады. Болгарияда да Коммунистік партияда солшыл коммунистік қанат болды. Иван Ганчев басшылығында және КАПД-ның ықпалында болған солшылдар 1922 жылдың қаңтарында Болгария Коммунистік жұмысшылар партиясын (БРКП) құрды. Онда шамамен мыңнан астам мүше болды, көбінесе жұмысшылар және аз ғана интеллектуалдар. Ұлыбританияда бұрынғы суфражист Сильвия Пэнкхерст, парламенттік саясатқа да қарсы болды және 1921 жылдың қыркүйегінде Ұлыбритания Коммунистік партиясынан (CPGB) шығарылды. Ол 1922 жылдың ақпанында Коммунистік жұмысшылар партиясын (CWP) құрды. Ол 500 мүшесі бар екенін мәлімдеді, бірақ бұл сан одан да аз болды.
Capitalism was in decline and had to be abolished immediately. It had to be replaced by workers' control over the economy through council democracy. The bourgeoisie manipulated the working class with its social democratic allies in order to maintain capitalism. This manipulation must be resisted by boycotting electoral politics and fighting traditional labor unions. The Soviet Union was not an alternative to capitalism, but a new type of capitalism. The German and Dutch left was part of a broader left communist movement that pushed back against the imposition of the Bolshevik model on Western Europe. In Vienna, Georg Lukács emphasized the importance of the spontaneity of the working class. In Italy, Amadeo Bordiga was opposed to electoral politics, but had little regard for councils as the basis for a reorganization of society and advocated vanguard parties as Lenin did. In Russia, the Workers' Opposition criticized the bureaucratization of working class organizations and sympathized with the KAPD. According to Hans Manfred Bock, the leadership of the German council communist movement consisted mostly of intellectuals who had already been part of the left wing of the SPD before World War I as well as younger intellectuals, people with a Bohemian background and academics, who were radicalized by the war. Its membership consisted mostly of younger workers who had not been politically active before the war and former soldiers embittered by the brutality of the war. In September 1921, the Communist Workers' Party of the Netherlands (KAPN) was formed as a Dutch analog to the KAPD. Gorter was supportive of this decision and became its chief spokesman, but Pannekoek was skeptical because he felt conditions for a new organization were not ripe in the Netherlands. The KAPN was modeled on the KAPD and its program was nearly identical to the German party's. It did not, however, manage to replicate the KAPD's mass base and never had more than 200 members. In Bulgaria, too, there was a left communist wing in the Communist Party. Led by Ivan Ganchev and influenced by the KAPD, the left formed the Bulgarian Communist Workers' Party (BRKP) in January 1922. It had just over a thousand members, mostly workers and few intellectuals. In the United Kingdom, the former suffragist Sylvia Pankhurst, also opposed to parliamentary politics, was excluded from the Communist Party of Great Britain (CPGB) in September 1921. She formed the Communist Workers' Party (CWP) in February 1922. It claimed to have 500 members, but likely had far fewer.
Құлдырау
ҚХАП-ның құрылуынан бастап даулар мен ішкі тартыстар болды. Партия әртүрлі саяси бағыттардан тұрды және тұрақты ұйымдар құра алмады, себебі оның жақтастары бюрократиялық жүйеге айналып, жұмысшы табының революциялық күшін тежеп тастаудан қорқыды. 1920 жылдардың басында Веймар Германиясы тұрақтанғаннан кейін және неміс революциясының кеңес қозғалысы әлсірегенде, даулар күшейді. KAPD-ның құрылтай съезінде-ақ Рюле мен Die Aktion журналының редакторы Франц Пфемферт кез келген орталықтандырылған партиялық құрылымға және жұмысшы қозғалысының дәстүрлі саяси партиялар мен экономикалық жұмысшы кәсіподақтарына бөлінуіне қарсы болды. 1920 жылы жарық көрген «Революция партия мәселесі емес» атты брошурасында Рюле революциялық қозғалыстың мақсаты – өндірісті иелену екенін, демек партияның қажеті жоқ екенін, себебі ол сөзсіз оппортунистікке ұшырайтынын айтты. Осыған сәйкес, Рюле және оның жақтастары 1920 жылдың қарашасында KAPD-дан шығып, 1921 жылдың маусым айында KAPD жақтасы фракцияның ААУД-ны басқарып отырғаны белгілі болған кезде, ААУД-дың Біртұтас Ұйымын (ААУД–E) құрды. ААУД–E KAPD-ны тек парламентаризмді қабылдамауымен ғана КПД-дан ерекшеленетіндігі үшін сынады. 1920 жылдың тамызында өткен KAPD-ның екінші съезінде партияның ұлттық большевик қанаты партиядан шығарылды. Бұл қанатты Генрих Лауфенберг пен Фриц Вольфхайм басқарды. Олар пролетариат революциясынан кейін Батыс капиталдары мен милитаризмге қарсы күресте Кеңес Одағымен одақтасатын күшті неміс ұлтын қолдады. Олар сонымен қатар Пауль Левиді сынағанда антисемит стереотиптерін пайдаланып, «Леви еврей болғандықтан, еврей қаржы капиталының картасын ойнайды» деп мәлімдеді. KAPD-дегі келесі үлкен дау Коминтернге қарсы жаңа Интернационал құру, ААУД-ның жалақы күресіне қатысуы және партия басшылығының Карл Шрёдер айналасындағы рөліне қатысты. Шрёдердің KAPD-дегі басшылығы күшейе келе дау тудырды және оны кейбір адамдар диктаторлық билікке ұмтылу деп қабылдады. Саяси тұрғыдан Шрёдер фракциясы капитализмнің соңғы дағдарысқа ұшырағанын, бірақ жұмысшылар капитализмнің аяқталуына әзір емес екенін, себебі олар әлі де реформаторлардың бақылауында екенін айтты. Осыдан олар KAPD-ның рөлі – қатаң революциялық принциптерді ұстану, содан кейін жұмысшыларды басқару деген қорытындыға келді. Шрёдердің қарсыластары капитализмнің құлдырап бара жатқанына келісті, бірақ олар үшін бұл жұмысшыларды жеңу үшін күрес жүргізудің қажеттілігін білдірді және олар жалақы күресіне қатысу сияқты тактикада икемділікке көбірек ашық болды, оны Шрёдер реформаторлық деп қабылдады. 1922 жылдың наурыз айында бұл дау Эссендік бағытқа (Шрёдер басқарады) және Берлиндік бағытқа (әрқайсысының өз ААУД филиалы бар) бөлінуге әкелді. Берлиндік бағыт күшті болды, бірақ KAPD-дағы зиялылардың көпшілігі, соның ішінде Гортер Эссендік бағытқа қосылды. Паннекук қозғалыстағы фракциялықтардан ашуланып, даудан тыс қалды, бірақ ол көбінесе Берлиндік бағытқа жақтас болды. 1921 жылы KAPD Коминтерннен шыққаннан кейін оның басшылығы жаңа Интернационал құруға жоспар жасауды шешті. Шрёдер мен Гортер мұны қолдады, бірақ ұйымдағы көптеген адамдар бұл қадамға уақыт келмегеніне күмәнмен қарады. 1922 жылы сәуірде партия бөлініп, Эссендік KAPD және KAPN Коммунистік жұмысшы Интернационалын (KAI) құрды. Кейіннен BRKP және CWP қосылды. KAI-де де ресейлік филиал бар деп мәлімделді, бірақ шын мәнінде ол Берлинде тұратын екі ресейлік адамнан ғана тұрды. Гортер KAI бағдарламасын жазды. Оның ұйымдық құрылымы Коминтернге ұқсас болды, бірақ ол ешқашан маңызды ықпалға немесе белсенділікке қол жеткізбеді. KAPD-дегі бөліну болгар және голланд ұйымдарында қайталанды, өйткені әр партияның топтары Эссендік KAPD-ны, ал басқалары Берлиндік KAPD-ны қолдады. 1922 жылдан кейін кеңестік коммунистік ұйымдар құлдырап, ыдырады. Неміс ұйымдарының 1923 жылы 20 000 қолдаушысы болды, ал 1933 жылы бірнеше жүздеген. Эссендік KAPD ең тез төмендеді. 1923 жылы бір фракция Кеңес коммунистер лигасы құру үшін кетіп қалды, оның мүшелерінің көпшілігі ААУД–E-ге қосылды. 1925 жылы Эссендік KAPD-ның негізгі басшылары, соның ішінде Шрёдер, революциялық кезеңдегі кеңес қозғалысының қайта жандануы мүмкін емес деп ойлағандықтан, СДПК-ға қайта қосылды. 1927 жылы Гортер қайтыс болды, ал 1929 жылы топ өз газетін шығаруға мүмкіндік бере алмады. Берлиндік KAPD-сы өзінің басшылығы мен теоретиктерін Эссендік KAPD-ға жоғалтып алғаннан кейін, келесі жылдары қайта-қайта көтеріліс шақыруларын шығарды, бірақ олар кеңінен назарсыз қалды. 1927 жылы ол өз ААУД филиалын жоғалтты, ол өз алдына партия деп жариялады. ААУД–E тез арада біртұтас ұйым емес, жеке топтар мен бағыттар жиынтығына айналды. Ол 1925 жылы саяси жағдай революциялық саясат үшін тым реакциялық екенін түсінгеннен кейін өзінің жетекші теоретігі Рюлені жоғалтты. 1927 жылы ол КPD-дан шығарылған топпен және кәсіподақ ұйымымен бірігіп, Солшыл коммунистік ұйымдардың Спартак лигасын құрды, ол 1931 жылы Берлиндік ААУД-мен бірігіп, Германияның Коммунистік жұмысшы одағын құрды, бірақ бұл ұйымдың мүше саны 343 ғана болды. 1930 жылдардың басында кеңестік коммунизм ірі масштабты қозғалыс ретінде аяқталды. Джон Гербердің сөзіне қарағанда, кеңестік коммунизм соғыстан кейінгі дүрбелеңнің өнімі болды және кеңес қозғалысының аяқталуының нәтижесінде кеңестік коммунистердің саясаты абстрактілі болды. Гербер кеңестік коммунизмнің массалық қозғалыс ретінде құлдырауын оның жақтастарының сәтсіздіктеріне де жатқызады. Олар тұрақталған капитализмде сақталып қала алатын саясатты әзірлемеді. Кеңестік коммунистер кеңес қозғалысының құрамын, оның құлдырауының себептерін және Ленинизм мен демократияның жұмысшыларға тигізген әсерін түсіне алмады. Бұлардың бәрі Гербердің сөзіне қарағанда, кеңестік коммунистердің догматизмімен және төменгі деңгейдегі басшылықтың жетіспеуімен күшейді.
Кішігірім топтарда оқуды жалғастыру
1933 жылы Германияда нацистер билікті басып алғаннан кейін, ұйымдастырылған кеңес коммунизмі жойылды, бірақ бірнеше топтар режимге қарсы күресті жалғастырды. Ол Нидерландыдағы бірнеше шағын топтарда сақталды. Халықаралық коммунистер тобы (ХКТ) 1930 жылдардың соңына дейін халықаралық пікірталастарды үйлестіретін орталыққа айналды. Ол қозғалыстың маңызды мәтіндерін жариялады, оның ішінде Хенк Канне Мейердің «Жаңа еңбек қозғалысының қалыптасуы» және Гельмут Вагнердің «Большевизм туралы тезистері» ең танымалдары болды. Кеңес коммунистері тағы да бірнеше елде пайда болды. Неміс эмигрант Пол Матик оны АҚШ-қа әкелді, онда ол «Халықаралық кеңес хаттарын» жариялады. Дж. А. Доусон Австралияда «Жұмысшы кеңестерінің оңтүстік жақтасы» журналын, ал Лайн Диес Чилиде кеңес коммунистік мәтіндерді жариялады. 1960 жылдардағы студенттік қозғалыс кеңес коммунизмінің қысқа мерзімді қайта жандануына себеп болды, әсіресе Франция, Италия және Германияда. 1968 жылғы қозғалыстың күйреуінен кейін, ол көбінесе жойылды, бірақ Еуропа мен Солтүстік Америкадағы бірнеше шағын топтардан басқа.
Теория
Жалпы бағытты ортақ ұстанумен қатар, кеңес коммунистері көптеген мәселелер бойынша әртүрлі көзқарастарға ие болды. Реформашыл социал-демократия мен ленинизмге қарама-қарсы, кеңестік коммунизмнің басты аргументі – зауыттар мен муниципалитеттерде туындайтын демократиялық жұмысшылар кеңестері жұмысшы табының ұйымдасуының және мемлекеттік биліктің табиғи нысаны болып табылады, жұмысшы табы социализмді орнату үшін лениндік авангардтық партияларға не капиталистік жүйенің реформаларына сүйенбеуі керек. Партия оның орнына үгіт-насихаттық және "азшылықтық" рөлде қалуы тиіс. Кеңес коммунистері жаппай ереуілдерді және жаңа, әлі пайда болатын жаппай әрекет түрлерін коммунистік қоғамға жетудің революциялық құралы деп қарастырады. Жұмысшылар кеңестерінің желісі революцияның басты құралы болып табылады, ол пролетариат диктатурасын құру және іске асыру аппараты ретінде қызмет етеді. Үкімет пен экономика жұмыс орындарында сайланатын және кез келген сәтте қайтарылып алынатын делегаттардан құралған жұмысшылар кеңестерімен басқарылуы керек. Осылайша, кеңес коммунистері авторитарлық социализмге қарсы. Олар революциялық партия идеясына да қарсы, себебі кеңес коммунистері партия басқаратын революцияның міндетті түрде партиялық диктатураға әкелетініне сенеді. Кеңес коммунизмі және автономизм сияқты басқа да либертариандық марксизм түрлері, лениндік идеологиялардың авторитарлығын сынауы және авангардтық партия идеясын қабылдамауы себепті, көбінесе анархизмге ұқсас деп есептеледі. Сондықтан оны антиавторитарлық және антилениндік марксизм деп атайды.