Кіріспе
Саңырауқұлақтың түрі Speciesbox.
| image = Frühjahrslorchel. JPG
| image alt =
| image caption =
| status =
| status system =
| status ref =
| genus = Gyromitra
| species = esculenta
| authority = (Pers. ex Pers.) Fr. (1849)
| synonyms =
Helvella esculenta Pers. (1800)
Physomitra esculenta (Pers.) Boud. (1907)
| synonyms ref = және оның қазіргі қабылданған биномдық атауын швед микологы Элиас Магнус Фрис 1849 жылы оны Gyromitra туысына жатқызғанда алды. Туыс атауы грек тіліндегі gyros/γυρος "дөңгелек" және mitra/μιτρα "бас киім" сөздерінен шыққан. Оның түрлік епітеті латын тіліндегі esculentus, "жеуге жарамды" сөзінен алынған. Ол "ми саңырауқұлағы", "тұрбан саңырауқұлағы" немесе "ет саңырауқұлағы/морель" сияқты әртүрлі жалпы сипаттамалық атаулармен белгілі, бірақ "ет саңырауқұлағы" атауы Fistulina hepatica базидиомицетіне де қатысты болуы мүмкін. 19 ғасырдан бастап қолданылатын неміс тіліндегі "лорхел" термині, бұрынғы "лорхен" сөзінен пайда болған, ол 18 ғасырдың төменгі неміс тіліндегі "Lorken" сөзімен байланысты, және дыбысталуы мен сыртқы түрі жағынан ұқсас "морель" сөзімен де үйлеседі. Gyromitra esculenta – "жалған морельдер" деп аталатын саңырауқұлақтар тобының мүшесі, олар Morchella туысына жататын құнды нағыз морельдерге ұқсас болғандықтан осылай аталған. Бұл топқа Gyromitra туысына жататын басқа да түрлер кіреді, мысалы G. infula (эльфтің жалаты), G. caroliniana және G. gigas (қар морелі). Бұл түрлердің кейбіреулерінде гиромитрин мөлшері аз немесе мүлдем болмаса да, көптеген анықтамалықтар оларды барлығын уытты деп қарастыруды ұсынады, себебі олардың ұқсас сыртқы түрі және түр ішіндегі айқын айырмашылықтары дұрыс анықтауды қиындатады. G. esculenta-ның уытты қасиеттерін пісіру арқылы азайтуға болады, бірақ одан кейін де қайталап тұтынудан уланудың алдын алу жеткіліксіз болуы мүмкін. Verpa туысына жататын, V. bohemica және V. conica сияқты, алыс туысқан аскомицет саңырауқұлақтары да "жалған морельдер", "ерте морельдер" немесе "бармақ морельдер" деп аталады; Gyromitra сияқты, оларды кейбіреулер жейді, ал басқалары уытты деп санайды. Gyromitra туысы бұрын Helvellaceae тұқымдасының бір бөлігі болып саналды, оған сыртқы түрі ұқсас эльфтің жалатысы (Helvella) да кіретін. Пезизальдардың (Pezizales) көптеген түрлерінің рибосомалық ДНК-сын талдау нәтижесінде G. esculenta және басқа жалған морельдер Helvellaceae тұқымдасының басқа мүшелерімен тек қана алыс байланысты екені және олардың ең жақын туысы Discina тұқымдасы екені анықталды, бұл кладқа Pseudorhizina және Hydnotrya да кіреді. Осылайша, төрт туыс қазір Discinaceae тұқымдасына кіреді.
Speciesbox
| image = Frühjahrslorchel. JPG
| image alt =
| image caption =
| status =
| status system =
| status ref =
| genus = Gyromitra
| species = esculenta
| authority = (Pers. ex Pers.) Fr. (1849)
| synonyms =
Helvella esculenta Pers. (1800)
Physomitra esculenta (Pers.) Boud. (1907)
| synonyms ref = and gained its current accepted binomial name when the Swedish mycologist Elias Magnus Fries placed it in the genus Gyromitra in 1849. The genus name is derived from the Greek terms gyros/γυρος "round" and mitra/μιτρα "headband". Its specific epithet is derived from the Latin esculentus, "edible". It is known by a variety of common descriptive names such as "brain mushroom", "turban fungus", or "beefsteak mushroom/morel", although beefsteak mushroom can also refer to the much choice edible basidiomycete Fistulina hepatica. Dating from the 19th century, the German term lorchel is a result of the older lorche, itself from the 18th century Low German Lorken, aligning with the similar sounding (and similar looking) morchel. Gyromitra esculenta is a member of a group of fungi known as "false morels", so named for their resemblance to the highly regarded true morels of the genus Morchella. The grouping includes other species of the genus Gyromitra, such as G. infula (elfin saddle), G. caroliniana and G. gigas (snow morel). While some of these species contain little to no gyromitrin, many guidebooks recommend treating them all as poisonous, since their similar appearance and significant intraspecific variation can make reliable identification difficult. The toxic qualities of G. esculenta may be reduced by cooking, but possibly not enough to prevent poisoning from repeated consumption. The more distantly related ascomycete mushrooms of the genus Verpa, such as V. bohemica and V. conica, are also known as false morels, early morels or thimble morels; like the Gyromitra, they are eaten by some and considered poisonous by others. The genus Gyromitra had been classically considered part of the family Helvellaceae, along with the similar looking elfin saddles of the genus Helvella. Analysis of the ribosomal DNA of many of the Pezizales showed G. esculenta and the other false morels to be only distantly related to the other members of the Helvellaceae and instead most closely related to the genus Discina, forming a clade which also contains Pseudorhizina and Hydnotrya. Thus the four genera are now included in the family Discinaceae.
Сипаттама
Миға ұқсайтын, қалыпсыз пішінді қалпағының биіктігі мен ені жоғары болуы мүмкін. Бастапқыда тегіс, бірақ өсе келе, қартайған сайын әжімдеп кетеді. Қалпақтың түсі әр түрлі қызғылт, кестен, күлгін, құлпынай, қара немесе кейде алтын қоңыр болуы мүмкін; ол қартайған сайын қараңғыланып, қара түске айналады. Калифорниядан алынған үлгілерде қызғылт қоңыр қалпақтар жиі кездеседі. G. esculenta тұтас сағаққа ие, ал нағыз моррелдердің (Morchella spp.) сағақтары қуыс.
Ұқсас түрлер
G. esculenta шынайы морельдің әртүрлі түрлеріне ұқсайды, бірақ соңғылары көбірек симметриялық және сұр, қоңыр немесе құмдық түсті, тесіктелген губкаларға ұқсайды. Оның қалпағы әдетте қараңғырақ және ірі болады. G. gigas, G. infula және G. ambigua ерекше ұқсас. Аңшылық мерзімі сәуірден шілдеге дейін, басқа түрлерге қарағанда ертерек, тіпті саңырауқұлақ қар еріген кезде де өсіп шығуы мүмкін. Финляндиядағы әуесқойлар саңырауқұлақпен зарарланған газетті күзде жерге көміп, келесі көктемде саңырауқұлақтарды жинау үшін қайта оралатындары хабарланды. Солтүстік Американың солтүстік-батысындағы Сьерра-Невада және Каскад таулары сияқты таулы және солтүстік шыршалы орманды жерлерде көптеп таралған болса да, Gyromitra esculenta континент бойынша кеңінен кездеседі. Ол Орталық Еуропада да көптеп ұшырасады, шығысында азырақ, ал жазықтарға қарағанда таулы аймақтарда көбірек. Бұл саңырауқұлақ Солтүстік Ирландияда, Батыс Түркиядағы Ушак провинциясында және Түркияның оңтүстік жағалауындағы Анталия провинциясындағы Каш маңында тіркелген.
Уыттылық
Токсикалық реакциялар кем дегенде жүз жыл бұрын белгілі болды. Сарапшылар реакцияның тұтынушыға тән аллергиялық реакция болуы мүмкін, немесе саңырауқұлақтың туа біткен уыттылығынан гөрі, дұрыс танылмауынан немесе әсерлерінің кең ауқымынан туындағанын болжады. Кейбіреулері ауыр зардап шегеді немесе қайтыс болады, ал басқалары бір тағамнан бірдей мөлшерде саңырауқұлақ жегеннен кейін ешқандай белгілер көрсетпейді. Дегенмен, кейбіреулері G. esculenta-ны көп жылдар бойы жегеніне қарамастан, уланбаған. Алайда, бұл саңырауқұлақ қазір кеңінен өлімге әкелуі мүмкін деп танылған. Gyromitra esculenta құрамындағы гиромитрин улы затының мөлшері әртүрлі аймақтарда әрқалай болады; бұл саңырауқұлақтар Солтүстік Америкада немесе Батыс Еуропада сирек кездеседі, бірақ Шығыс Еуропа мен Скандинавияда жиі улану жағдайлары тіркеледі. 1971 жылы Польшада жүргізілген зерттеуде бұл түрдің жыл сайынғы саңырауқұлақтан болатын өлім-жітімнің 23%-ын құрағаны хабарланды. Бірақ өлім-жітім көрсеткіші шамамен 25% құрайды. Гиромитриннің өлімге әкелетін дозасы балалар үшін 10–30 мг/кг, ал ересектер үшін 20–50 мг/кг деп есептелген. Бұл дозалар сәйкесінше жаңа саңырауқұлақтың және мөлшері шамамен құрайды. Сонымен қатар, Солтүстік Америкадағы Роки тауларының батысындағы саңырауқұлақтардың құрамындағы у токсині шығыстағыларға қарағанда аз екендігіне дәлелдер бар. Алайда, АҚШ-та улану жағдайлары тіркелген. Саңырауқұлақтар туралы кітаптар мен басылымдардың авторы Майкл Вишневский Батыс Еуропада өсетін строчкалардың химиялық құрамы, Чехия мен Польшаның шығысында өсетін строчкалардан ерекшеленеді деп санайды, оның пікірінше, олар жеуге қауіпсіз деңгейде уытты емес. Сондай-ақ, Шығыс Еуропада өсетін строчкалар, Батыс Еуропадағы строчкалардан айырмашылығы, уытты емес деген мәліметтер бар. Мысалы, саңырауқұлақтар туралы кітаптар мен басылымдардың белгілі орыс авторы Михаил Вишневский Батыс Еуропада өсетін строчкалардың химиялық құрамы, Чехия мен Польшаның шығысында өсетін строчкалардан ерекшеленеді деп санайды, оның пікірінше, олар жеуге қауіпсіз деңгейде уытты емес, сондықтан оларды жеуге болады.
Michael Vishnevsky, author of books and publications on mushrooms, believes that strokas growing in Western Europe differ in chemical composition from strokas growing east of the Czech Republic and Poland, which, in his opinion, are not poisonous enough, hence can be eaten[4]. There is also information that stitching growing in Eastern Europe, unlike in Western Europe, is not poisonous. For example, Mikhail Vishnevsky, a well known Russian author of books and publications on mushrooms, believes that stitching growing in Western Europe differs in chemical composition from stitching growing east of the Czech Republic and Poland, which, in his opinion, are not poisonous enough and therefore can be eaten.
Биохимия
Зерттеушілер 1968 жылға дейін уытты құрауыштардың қандай екенін анықтай алмады, сонда ацетальдегид N-метил N-формальгидразон, көбінесе гиромитрин деп аталатын, бөліп алынды. Гиромитрин – бұл ұшқыш, суда еритін гидразин қосылысы, ол денеде N-метил N-формальгидразинге (MFH) гидролизденеді, содан кейін монометилгидразинге (MMH) айналады. Келесі зерттеулерде басқа N-метил N-формальгидразон туындылары да бөліп алынды, бірақ олардың мөлшері аз болды. Бұл басқа қосылыстар да гидролизденген кезде монометилгидразин шығарады, бірақ олардың әрқайсысы жалған түймешкенің уыттылығына қаншалықты үлес қосатыны әлі анық емес. Уыттар пиридоксал-5-фосфатпен – пиридоксиннің (В6 витаминінің) белсенді түрімен – реакцияласып, гидразонды құрайды. Бұл, глютамин қышқылы декарбоксилазасының активтілігінің төмендеуі арқылы, GABA нейротрансмиттерінің өндірісін азайтады, соның салдарынан неврологиялық симптомдар пайда болады. MMH сонымен қатар метемоглобинемияға алып келетін окислик стресс тудырады. MFH, саңырауқұлақтың құрамында болатындықтан, өзінің уытты әсерлеріне де ие. MFH цитохром P450 жүйесімен реттелетін тотығу метаболизмінен өтеді, ол реактивті нитрозамид аралықтары арқылы метил радикалдарының түзілуіне және бауырдың некрозына әкеледі.
Симптомдары
Уланудың белгілері әдетте асқазан-ішек және неврологиялық болады. Симптомдар тұтынудан кейін 6–12 сағат ішінде пайда болады, бірақ ауыр улану жағдайларында 2 сағаттан ертерек – тіпті 2 сағаттан кейін де көрініс беруі мүмкін. Алғашқы симптомдар асқазан-ішек жолынан басталады, кенеттен құлайтын құсу, жүрек ауруы және қан аралас сулы іш өту пайда болады. Құсу немесе іш өту ауыр болса, дегидратация дамуы мүмкін. Одан кейін бас қызылу, әлсіздік, есілділік, діріл, координацияның бұзылуы, көздің қимылының бұзылуы (нистагмус) және бас ауруы пайда болады. Көптеген улану жағдайларында симптомдар осы бастапқы белгілерден әрі дамымайды және науқастар 2–6 күннен кейін жазылып кетеді. Бірақ кейде бауыр зақымдануы және неврологиялық бұзылыстар, соның ішінде ұстамалар мен кома дамуы мүмкін. Бұл белгілер ауыр жағдайларда 1–3 күн ішінде пайда болады. Ауыр улану жағдайларында неврологиялық фазаға өтуі мүмкін, бұл сананың шатыруы, бұлшықеттердің тартқылауы, ұстамалар, көздің қарашығының кеңеюі (мидриаз) және одан кейін кома, қан айналымының тоқтауы мен тыныс алудың тоқтауына әкелуі мүмкін. Өлім тұтынудан кейін 5–7 күн ішінде болуы мүмкін.
Емдеу
Емдеу көбінесе қолдаушы болып табылады; егер затты жұтқаннан кейін бірнеше сағат ішінде медициналық көмекке жүгінсе, белсендірілген көмірмен асқазанды деконтаминациялау пайдалы болуы мүмкін. Дегенмен, симптомдар көбінесе осы уақыттан ұзақ соң пайда болады, ал пациенттер көбінесе жұтқаннан кейін көп сағаттан соң ғана емделуге келеді, бұл оның тиімділігін шектейді. Қатты құсуы немесе диареясы бар пациенттерге тамырға сұйықтық құю арқылы дегидратацияны тоқтатуға болады. Метемоглобин деңгейі, электролиттер, бауыр және бүйрек функциясы, зәр анализі және толық қан санасы сияқты биохимиялық параметрлерді бақылау жүргізіледі және кез келген бұзылыстар түзетіледі. Бүйрек функциясы нашарлаған немесе бүйрек жеткіліксіздігі болған жағдайда диализ қолданылуы мүмкін. Гемолиз жағдайында жоғалған эритроциттерді алмастыру үшін қан құю қажет болуы мүмкін, ал метемоглобинемияны тамырға метилен көк түсі енгізу арқылы емдеу керек. Пиридоксин, сонымен қатар В6 витамині деп те аталады, ГМГ-нің нейротрансмиттер ГАМК синтезіндегі пиридоксинге тәуелді қадамындағы тежелуіне қарсы қолданылуы мүмкін. Осылайша ГАМК синтезі жалғасуы мүмкін және симптомдар жеңілдейді. Неврологиялық симптомдарға ғана тиімді және бауырдың уыттануын азайта алмайтын пиридоксин 25 мг/кг дозасында беріледі; симптомдар жақсармаса, бұл доза күніне 15-30 г дейін қайталанады. Тітіркенуді бақылау үшін бензодиазепиндер беріледі; олар сондай-ақ ГАМК рецепторларын модуляциялайтындықтан, пиридоксиннің әсерін күшейтуі мүмкін. Сонымен қатар, ГМГ фолий қышқылының белсенді түріне, фолин қышқылына химиялық түрленуін тежейді, оны күніне 20-200 мг дозада фолин қышқылымен емдеуге болады. Саңырауқұлақтармен байланысты болуы мүмкін ұқсас АЛС ошақтары Аоста аңғары (Италия), Сардиния және Мичиганда табылған.
Карциногенділігі
Монометилгидразин, гиромитрин, тазаланбаған Gyromitra esculenta және N метил N формальгидразин тәжірибелік жануарларда қатерлі ісік тудыратыны дәлелденген. Gyromitra esculenta адамдарда қатерлі ісікке себеп болғаны байқалмаған, бірақ G. esculenta-дан кем дегенде 11 түрлі гидразон бөлініп алынған, және барлық ықтимал қатерлі заттарды алдын ала қайнату арқылы толық жоюға болатыны белгісіз.
Тұтыну
Оның уыттылығына қарамастан, Gyromitra esculenta Еуропа мен Солтүстік Американың бірнеше елінде сатылады және тұтынылады. Бұрын ол Польшадан жиналған және экспортталған саңырауқұлақтармен Германияда тұтынылған; алайда, жақында Германия мен Швейцария оны сатуды тыйым салған. Швецияда да, Швецияның Ұлттық азық-түлік басқармасы оны адам тұтынуына жарамсыз деп ескертеді және жаңа саңырауқұлақтарды сатып алуды тек мейрамханаларға ғана шектейді. Бұл саңырауқұлақ әлі күнге дейін Болгарияда жоғары бағаланып, тұтынуға, нарықтарда сатылуға және экспортқа шығарылады. Испания сияқты кейбір елдерде, әсіресе Пиренейдің шығыс бөлігінде, олар дәстүрлі түрде дәмді деп саналады және көптеген адамдар оларды көп жылдар бойы зиянсыз пайдаланғанын айтады. Осыған қарамастан, жалған морель Каталония үкіметі жариялаған ресми саңырауқұлақтар тізімінде қауіпті ретінде саналады. Еуропадан тыс, G. esculenta Ұлы көлдер аймағында және АҚШ-тың кейбір батыс штаттарында тұтынылады. Финляндияда жалған морельдің сатылуы мен сатып алынуы заңды, ол өте жоғары бағаланады. Алайда, заң бойынша саңырауқұлақтарда олардың улы екендігі туралы ескерту және оларды дайындау бойынша заң бойынша нұсқаулар болуы тиіс. Жалған морельдер де дайын және консервіленген күйінде сатылады, олар қолдануға дайын. Финляндияның ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы министрлігінің ресми деректері бойынша 2006 жылы Финляндияда сатылған жалған морельдің жалпы көлемі 21,9 тоннаны, ал 2007 жылы 32,7 тоннаны құрады, бұл көрсеткіш орташадан жоғары. 2002 жылы Финляндияның азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттігі жалған морельдің жылдық тұтынуын мол жылдары жүздеген тонна деп есептеген. Фин тағамдарында жалған морельдер омлетке пісірілуі немесе табада маймен жұмсақ пісірілуі мүмкін, бешамель соусын немесе пирогты толтыру үшін ұн мен сүт қосылады. Балама ретінде, көбірек сұйықтық қосылып, жалған морель сорпасы дайындалуы мүмкін. Дәмдеуіш ретінде қолданылатын әдеттегі дәмдеуіштерге петрушка, пияз, дәнді және қара бұрыш жатады. Саңырауқұлақты пісіру токсиндердің (көбісін) жояды, бірақ пісіру кезінде бөлінетін гидразин булары аспазды уландыруы мүмкін.
Даулар
2015 жылы швед аспазы бір телешоуда Gyromitra esculenta қосылған тағам дайындағанда пікір қақтығысына себеп болды. Грибтер жөніндегі сарапшы Моника Свенссон оны қосуын сынады, себебі монометилгидразин белгілі бір қатерлі ісік тудыратын зат екені мәлім, және тәжірибесіз адамдар рецепті дұрыс түсінбей, удың деңгейін азайтуға арналған қадамдарды жіберіп алуы мүмкін. Ол Пер Морбергті де осыған ұқсас себептермен сынады. Пол Свенссон қатерлі ісік тудыратын әсерлерінен хабары жоқ екенін айтты және кейін кешірім сұрап, Гиромитраны тағамдарынан алып тастауға уәде берді.
Дайындық
Жалған морельдерді жеуге жарамды ету үшін гиромитриннің көп бөлігі алынып тасталуы керек. Ұсынылатын процедура – саңырауқұлақты алдымен кептіріп, содан кейін қайнату, немесе жаңа саңырауқұлақты тікелей қайнату. Жаңа саңырауқұлақты дайындау үшін оны ұсақ-түйек етіп кесіп, көп мөлшерде суға, кем дегенде үш бөлік суға бір бөлік кесілген саңырауқұлаққа, екі рет қайнату ұсынылады, әр қайнатудан кейін кем дегенде бес минуттан соң, саңырауқұлақты таза сумен мұқият шаю керек. Қайнатқаннан кейін де гиромитриннің маңызды мөлшері саңырауқұлақтың ішкі құрылымында сақталады. 5 минуттан 3 рет қайнатып, суын құйғаннан кейін гиромитрин мөлшері бастапқы мөлшердің 6-15%-ына дейін төмендейді. 5 рет қайталағанда бұл көрсеткіш 7%-ға дейін азаяды. Гиромитрин суға өтеді, сондықтан әр қайнатудан кейін қайнатылған суды тастап, жаңа сумен ауыстыру қажет. Дегенмен, кептіргеннен кейін де оны қайнату ұсынылады. Егер саңырауқұлақты үй ішінде қайнатса, жеткілікті желдетуді қамтамасыз ету керек, ал монометилгидразинге улану белгілері пайда болса, дереу барлық терезелерді ашып, таза ауаға шығу керек. Қайнатқаннан кейін де саңырауқұлақта аз мөлшерде гиромитрин және басқа да гидразин туындылары қалады. Токсиндердің жиналу мүмкіндігін ескере отырып, оны қайта-қайта жеу ұсынылмайды.
Өсіру перспективалары
Гиромитриннің концентрациясы өте төмен тұқымдары анықталды, сондай-ақ бұл саңырауқұлақты мәдени ортада жеміс беруге сәтті өсіру мүмкін болды. Осыған байланысты, болашақта қауіпсіз тұқымдарды өсіруді зерттеуге мүмкіндік бар.