Тристам Шендидің өмірі мен ойлары

Кіріспе

1759–1767 жылдар аралығындағы Лоуренс Стерннің романы

«Тристрам Шэндидің өмірі мен пікірлері», сондай-ақ «Тристрам Шэнди» – Лоуренс Стерннің «Дон Кихоттан» шабыттанған романы. Ол тоғыз томдық болып жарық көрді, алғашқы екеуі 1759 жылы, ал келесі жеті жыл ішінде тағы жеті том (3- және 4-том, 1761; 5- және 6-том, 1762; 7- және 8-том, 1765; 9-том, 1767) жарыққа шықты. Бұл роман аттас кейіпкердің өмірбаяны екенін көрсетеді. Оның стилі шегіністермен, қос мағыналылықпен және көркемдік тәсілдермен ерекшеленеді. Бірінші басылымын Энн Уорд Йорк қаласындағы Кони-стритте орналасқан баспаханасында шығарды. Стерн көп оқыған, бұл «Тристрам Шэндиде» көрініс тапқан. Мысалы, оның көптеген теңеулері 17 ғасырдың метафизикалық ақындарының туындыларын еске түсіреді, ал романның тұтастай алғанда тіл мәселелеріне ден қоюы Джон Локктың «Адам ақылы туралы тәжірибе» атты теорияларымен байланысты. Артур Шопенгауэр «Тристрам Шэндиді» «төрт мәңгілік романның» бірі деп атады. Аң-сезім ағынының баяндау тәсілі көбінесе модернист жазушылармен байланысты болғанымен, «Тристрам Шэнди» оның алға басушысы ретінде қарастырылады.

Қысқаша мазмұны мен стилі

Атауынан көрініп тұрғандай, кітап Тристремнің өмірбаянын баяндайтын сияқты. Бірақ романның басты әзілдерінің бірі – ол ештеңені түсіндіруге тырыспайды, әңгімесіне мән беру үшін тоқталып, түсіндірмелер береді, сондықтан Тристремнің өзінің тууы туралы мәліметтер үшін үшінші томға дейін күту керек. Осылайша, Тристремнен басқа, кітаптағы ең таныс және маңызды кейіпкерлер – оның әкесі Уолтер, анасы, ағасы Тоби, Тобидің қызметшісі Трим, сондай-ақ Сусанна қызметші, доктор Слоп және пастор Йориктен құралған екінші дәрежелі кейіпкерлер тобы. Йорикт Стерннің екінші туындысы – «Франция мен Италия арқылы сезімтал саяхат» романының басты кейіпкері болады, ал бұл кейіпкер Стерннің сүйікті псевдонимдерінің біріне және табысты жарнамалық трюкқа айналады. Оқиғаның көп бөлігі Уолтердің – ызалы, рационалды және саркастик – және Тобидің – мейірімді, қарапайым және адамдарды жақсы көретін – мінездерінің қарама-қайшылығынан туындаған үй ішіндегі жанжалдар мен түсініксіздіктерге байланысты. Мұндай оқиғалар арасында Тристрем баяндаушы ретінде жыныстық қатынастар, қорлау, есімнің және мұрынның адамға тигізетін әсері, сондай-ақ акушерлік, қоршау соғысы және философия туралы ұзақ әңгімелерге белсенді қатысады, өмірбаянының мазмұнын жинақтап, аяқтауға тырысады. Тристрем әрқашан баяндаушы және түсіндіруші ретінде қатысса да, кітапта оның өмірінен аз ғана мәлімет бар, тек Францияға жасаған саяхаты мен өмірін ерте жасынан қалыптастырған төрт күлкілі оқиға туралы айтылады. Біріншіден, ол әлі гомункул болған кезде, Тристремнің анасының жатырына енуі бұзылды. Бала көбейген сәтте анасы әкесінен сағатты қысқанын ұмытпағанын сұрады. Бұл алаңдаушылық және ыза келісімді бұзып, сау баланың дүниеге келуіне қажетті дене сұйықтықтарының дұрыс тепе-теңдігіне нұқсан келтірді. Екіншіден, әкесінің сүйікті теорияларының бірі – үлкен және әдемі мұрынның өмірде табысқа жету үшін маңызды екендігі. Туу кезінде Тристремнің мұрыны доктор Слоптың қысқышымен сынып қалды. Үшіншіден, әкесінің тағы бір теориясы – адамның есімі оның мінезі мен тағдырына үлкен әсер етеді, ал ең жаман есім – Тристрем. Бұрынғы оқиғаларды ескере отырып, Тристремнің әкесі балаға Трисмегист деген есім қоюға шешім қабылдады. Сусанна есімді дін қызметкеріне жеткізгенде қате жіберіп, бала Тристорам деп шомылдырылды. Әкесінің теориясына сәйкес, оның есімі – эзотерикалық мистик Гермес Трисмегист есімінен алынған «Трисмегист» және «Тристан» (халық этимологиясы бойынша латын тіліндегі «tristis» – «қасіретті» сөзімен байланысты) сөздерінің қосындысы, оны өмір бойы қасірет пен бақытсыздыққа бекітті және бақытсыздығының себептерін түсінуге қабілетсіз қылды. Соңында, Тристрем шала жаста Сусанна терезенің жақтауынан құлап түскенде, дәретханасы болмағандықтан терезеден зәр шығарып тұрғанда кездейсоқ сүндеттелді.

As its title suggests, the book is ostensibly Tristram's narration of his life story. But it is one of the central jokes of the novel that he cannot explain anything simply, that he must make explanatory diversions to add context and colour to his tale, to the extent that Tristram's own birth is not even reached until Volume III. Consequently, apart from Tristram as narrator, the most familiar and important characters in the book are his father Walter, his mother, his Uncle Toby, Toby's servant Trim, and a supporting cast of popular minor characters, including the chambermaid Susannah, Doctor Slop and the parson Yorick, who later became Sterne's favourite nom de plume and a very successful publicity stunt. Yorick is also the protagonist of Sterne's second work of fiction, A Sentimental Journey Through France and Italy. Most of the action is concerned with domestic upsets or misunderstandings, which find humour in the opposing temperaments of Walter—splenetic, rational, and somewhat sarcastic—and Uncle Toby, who is gentle, uncomplicated, and a lover of his fellow man. In between such events, Tristram as narrator finds himself discoursing at length on sexual practices, insults, the influence of one's name and noses, as well as explorations of obstetrics, siege warfare and philosophy, as he struggles to marshal his material and finish the story of his life. Though Tristram is always present as narrator and commentator, the book contains little of his life, only the story of a trip through France and accounts of the four comical mishaps which shaped the course of his life from an early age. Firstly, while he was still only an homunculus, Tristram's implantation within his mother's uterus was disturbed. At the very moment of procreation, his mother asked his father if he had remembered to wind the clock. The distraction and annoyance led to the disruption of the proper balance of humours necessary to conceive a well favoured child. Secondly, one of his father's pet theories was that a large and attractive nose was important to a man making his way in life. In a difficult birth, Tristram's nose was crushed by Dr. Slop's forceps. Thirdly, another of his father's theories was that a person's name exerted enormous influence over that person's nature and fortunes, with the worst possible name being Tristram. In view of the previous accidents, Tristram's father decreed that the boy would receive an especially auspicious name, Trismegistus. Susannah mangled the name in conveying it to the curate, and the child was christened Tristram. According to his father's theory, his name, being a conflation of "Trismegistus" (after the esoteric mystic Hermes Trismegistus) and "Tristan" (whose connotation bore the influence through folk etymology of Latin tristis, "sorrowful"), doomed him to a life of woe and cursed him with the inability to comprehend the causes of his misfortune. Finally, as a toddler, Tristram suffered an accidental circumcision when Susannah let a window sash fall as he urinated out of the window because his chamberpot was missing.

Басты кейіпкерлер

Тристом Шэнди, баяндаушы, бірақ оқиғаның өзінде көбінесе болмайды. Уолтер Шэнди, Тристремнің пікірлі әкесі. Шэнди ханым, оның әйелі. Тоби Шэнди, Тристремтің қарындасының күйеуі және Уолтердің інісі, соғыс ардагері. Трим, оның сарбазы және қызметшісі. Юрик, бойы ұзын, арық пастор; Тристрем оның Шекспирдің Юригінен тарағанын жорамалдайды. Доктор Слоп, дәрігер, немесе Уолтер айтқандай "еркек акушер".

Аңыз құрылымы мен оқырманның қатысуы

Стерннің повесть ішіндегі болуы дәстүрлі романдық түсіндірулер бағытын өзгертті, себебі оның повестік құрылымы көптеген шатасқан және үзіліссіз оқиғалар арқылы дәстүрлі емес, екі қабаттасқан сюжетке ұласады. Осы шағылыстыру әдістері оның әрбір оқиғаны тікелей түсіндіре алмайтынын көрсетеді, өйткені ол осы оқиғаларды оқырманның әр оқиғаны қалай түсінуі және оны қалай қабылдауы керек екені туралы пікірлермен үзеді. Ол оқырманның мәтінге жақын қатысуына және дәстүрлі емес сюжетті түсіндіруіне көп жүктеледі. Тристомның повесть ішінде баяндаушы ретінде болуы қиялды оятып, оның мраморлы және бос беттер сияқты көрнекі стратегияларды қолдануы, оқырманның романға қатысуының маңыздылығын көрсетеді.

Көркемдік инкорпорация және плагиат айыбы

Стерн «Тристрам Шэнди» романына Роберт Бертонның «Меланхолия анатомиясы», Фрэнсис Бэконның «Өлім туралы», Рабле және тағы да көптеген еңбектерден дерлік сөз соз алынған көптеген үзінділерді қосты және оларды «Тристрам Шэндиде» көзделген жаңа мағынаға сай келтіру үшін қайта құрастырды. «Тристрам Шэнди» өзінің ерекшелігі үшін жоғары бағаланды, ал Стерн қайтыс болғаннан кейін көп жылдар өткен соң ғана осы қарыздарды біреу байқады. Оларды алғаш рет дәрігер, ақын және Портико кітапханасының төрағасы Джон Ферриар атап өтті, ол оны жағымсыз қабылдамады және былай деді: «Егер [оқырманның] Стерннің білімі мен ерекшелігі туралы пікірі оны оқығаннан кейін төмендесе, ол кем дегенде, оның еңбегіне осыншама көп үзінділерді, авторлары әртүрлі көзқараспен жазған, шеберлікпен және талғаммен енгізгеніне таңданысын білдірсін». Ферриар Стерннің Бертонның «Меланхолия анатомиясы» романын сынайтынын, оның салтанатты үні мен салмақты цитаталармен даусыз фактілерді дәлелдеу әрекеттерін мазақтайтынын сендірді. 19 ғасырдың Виктория дәуіріндегі сыншылар, Стерннің прозасындағы ыңғайсыздықтарға наразылық білдірген, Ферриардың зерттеулерін Стернді жамандау үшін пайдаланды және оны көркемдік жағынан адал емес деп айыптады, тіпті ол ойсыз плагиат жасады деп бір ауыздан айыптады. Рабле Стерннің ең сүйікті авторы болды және ол хаттарында өзін Рабленің юмористикалық жазудағы жалғасы ретінде қарастыратынын нақты айтты. Стерн енгізген бір үзінді «мұрынның ұзындығы мен қадір-қасиетіне» қатысты. Стерн бұрын «Раблелік фрагмент» деп аталатын туынды жазған, ол француз монахы мен дәрігерінің еңбегімен таныс екенін көрсетеді.

Салтанаттылықты мазақтау

Стерн қадір-қасиетке құрмет көрсетуші емес, тіпті одан жиреніп қарады. «Тристрам Шэнди» сыйлы авторлардың қадірлі үзінділерін күлкілі түрде өңдейді, сондай-ақ «консолация» әдеби жанрына өзгеріс енгізеді. Сервантестің рухы Стерннің романының бойымен жүреді. «Росинантеге» жиі сілтеме жасау, Тоби ағаның кейіпкері (көп жағынан Дон Кихотқа ұқсайтын), Стерннің кейіпкерлерінің «сервантестік юморы» туралы сипаттамасы, және «Тристрам Шэндидің» жанрлық шектеулерді бұзушы құрылымы – Сервантестің романының екінші бөлігіне үлкен қарыз болып табылады, бәрі де Сервантестің ықпалын көрсетеді. Роман Джон Локктың эмпиризм теориясын да пайдаланады, яғни біз өзіміз бен әлем туралы білгенімізді бес сезімімізден келетін «идеялардың қауымдастығы» арқылы қалай жинақтаймыз. Стерн Локктың теориясын сыйлап, сонымен бірге сатиралайды, идеялардың қауымдастығын кейіпкерлердің «әуесқойлықтарын» немесе олардың өмірін әртүрлі жолмен реттейтін, бірақ сонымен бірге бұзатын ерекше құштарлықтарын құру үшін қолданады. Стерн Локктың тіл теориясынан (сөздер мен олардың қолданылуының дәлдігі мен кездейсоқтығы туралы) қарыз алады және оған қарсы пікір білдіреді, сондықтан ол өзінің повестінде қолданатын сөздерді талқылауға көп уақыт жұмсайды – «жайылып кеткен ойлар, ишаралар, шындыққа жету үшін көзге түсетін ұсақ-түйектерді жинақтау».

Қабылдау және ықпал

Стерннің кейбір замандастары романды жоғары бағаламады, бірақ оның әдепсіз әзіл-сықағы Лондон қоғамында танымал болды. Уақыт өте келе ол ағылшын тіліндегі ең ұлы комедиялық романдардың бірі ретінде танылды. Артур Шопенгауэр «Тристрам Шэндиді» «төрт мәңгілік романның» бірі деп атады. Шопенгауэр жеке Самуэль Джонсонды сынға алып, былай деді: «Стерн деген адам 1000 педант пен доктор Ж. сияқты қарапайым адамдардан артық». Джордж Вашингтон кітаптан ләззат алды. Жас Карл Маркс «Тристрам Шэндидің» жанкүйері болды және әлі жарық көрмеген «Скорпион мен Феликс» атты қысқа юмористикалық роман жазды, оған Стерннің шығармалары айқын әсер еткен. Гёте «Вильгельм Мейстердің саяхатшы жылдарында» Стернді мақтады, бұл өз кезегінде Ницшеге әсер етті. 2021 жылдың қаңтар айында «Таймс» газетінде жазған сыншы Майкл Хендерсон романды «Джон Колтрейн сияқты құбылып тұрады, бірақ ол соншалықты күлкілі емес» деп бағалады. «Тристрам Шэндиді» формалистер мен басқа да әдеби сыншылар Джеймс Джойс, Вирджиния Вульф, Карлос Фуэнтес, Милан Кундера және Салман Рушди сияқты модернист және постмодернист авторлар қолданған көптеген повестік тәсілдер мен стильдердің алға басушысы деп қарастырды. Сыншы Джеймс Вуд романды Рашди мен Томас Пиншон сияқты авторлардың «гистериялық реализміне» бастау берген туынды деп атады. Романшы Хавьер Мариас 25 жасында оны испан тіліне аударғанда өмірін өзгерткен кітап ретінде «Тристрам Шэндиді» еске алады, ол одан «роман жазу туралы барлық нәрсені үйрендім және романның ішінде кез келген нәрсе болуы мүмкін, тіпті ол әлі де роман болып қала береді» деп мәлімдеді. Стерннің романының сәттілігі оған Лорд Фауконбергтен Йоркширдегі Коксвольд қаласындағы Сент-Майкл шіркеуінің пасторы қызметіне тағайындалуға мүмкіндік берді, сонымен қатар Шэнди Холлдың прототипінде тұруға да рұхсат берді. Орта ғасырлық құрылым бүгінге дейін сақталған және 1960 жылдары сатып алынғаннан бері Лоренс Стерн қорының қамқорлығында. Стерн сол жерде болған кезде күтіммен ұстаған бақтар күнделікті келушілерге ашық. Романның табысы ағылшын лексикасына тұрақты қосымшалар әкелді; «Тристрам Шэнди» мәтінінде Стерн романды «Шандеан» деп сипаттайды, бұл термин әлі де Стерннің бастапқы мағынасын сақтайды, ол «Мен абайсызда, азаматтық, мағынасыз, жақсы көңіл-күйлі Шандеан кітабын жазып отырмын» деп жазғанда берген. Сервантестің «Дон Кихоты» әсерінен Стерннің «Тристрам Шэндисі» «сервантик» терминінің пайда болуына себеп болды (Стерн сол кезде оны «сервантик» деп жазды).

Some of Sterne's contemporaries did not hold the novel in high esteem, but its bawdy humour was popular with London society. Through time, it has come to be seen as one of the greatest comic novels in English. Arthur Schopenhauer called Tristram Shandy one of "the four immortal romances." Schopenhauer privately rebutted Samuel Johnson, saying: "The man Sterne is worth 1,000 Pedants and commonplace fellows like Dr. J." George Washington enjoyed the book. The young Karl Marx was a devotee of Tristram Shandy, and wrote a still unpublished short humorous novel, Scorpion and Felix, that was obviously influenced by Sterne's work. Goethe praised Sterne in Wilhelm Meister's Journeyman Years, which in turn influenced Nietzsche. Writing in The Times in January 2021, critic Michael Henderson disparaged the novel, stating that it "honks like John Coltrane, and is not nearly so funny." Tristram Shandy has also been seen by formalists and other literary critics as a forerunner of many narrative devices and styles used by modernist and postmodernist authors such as James Joyce, Virginia Woolf, Carlos Fuentes, Milan Kundera and Salman Rushdie. The critic James Wood identified the novel as a precursor to the "hysterical realism" of authors such as Rushdie and Thomas Pynchon. Novelist Javier Marías cites Tristram Shandy as the book that changed his life when he translated it into Spanish at 25, claiming that from it he "learned almost everything about novel writing, and that a novel may contain anything and still be a novel." The success of Sterne's novel got him an appointment by Lord Fauconberg as curate of St Michael's Church in Coxwold, Yorkshire, which included living at Sterne's model for Shandy Hall. The medieval structure still stands today, and is under the care of the Laurence Sterne Trust since its acquisition in the 1960s. The gardens, which Sterne tended during his time there, are daily open to visitors. The novel's success has resulted in permanent additions to the English lexicon; within the text of Tristram Shandy Sterne describes the novel as "Shandean", coining a term which still carries the meaning that Sterne originally attached to it when he wrote, "I write a careless kind of a civil, nonsensical, good humoured Shandean book " Strongly influenced by Cervantes' Don Quixote, Sterne's Tristram Shandy also gave rise to the term "cervantic" (which Sterne at the time spelled "cervantick").

Аболиционистер

1766 жылы құлдық туралы тартыстардың қызу шағында Игнатий Санчо Стернге хат жазып, оны құл саудасын жою үшін қаламын жұмсауға шақырды. "Егер сіздің керемет суреттемеңізбен бұл мәселені қозғасаңыз, көптеген адамдардың мойындығын жеңілдетесіз, ал егер бір ғана адамның болса... Әй, құдай-ау! Мұндай мейірімді жүрекке қандай қуаныш!" деп жазды. 1766 жылдың шілдесінде Санчоның хатын Стерн өзінің ойдан шығарған кейіпкерлері – капрал Трим мен оның інісі Том арасындағы әңгімесін аяқтағаннан кейін алды. Бұл «жағымды әңгіме» «Тристрам Шэнди» романының төртінші томының 65-тарауында жарияланды. Стерннің 1766 жылдың 27 шілдесінде Санчоның хатына берген жауабы 18 ғасырдың аболиционистік әдебиетінің маңызды бөлігіне айналды. «Санчо, осы дүниедегі кішкентай оқиғаларда да (үлкен оқиғаларда да) қызық кездейсоқтықтар болады: Мен досы жоқ кедей қара қыздың қасіреті туралы әңгіме жазып жатқан едім, көзімде әлі де жас тұрғанда, сіздің оның көптеген бауырлары мен қарындастарының атынан жазған ұсыныс хатыңыз келді, бірақ неге оның бауырлары? Немесе сіздің, Санчо? Менің бауырларымнан артық па? Табиғаттың ең әдемі бетінен (Сент-Джеймс маңында) Африканың ең қара терісіне дейін өтуі үшін ең нәзік түстер мен сезімтал градиенттер қажет. Осы түстердің қайсысынан қан байланысы тоқтатылады? Ал одан да төмен қанша көлеңке түсуі керек, одан кейін мейірім жоғалып кетеді? Бірақ, жақсы Санчо, әлемнің бір жартысы екінші жартысын жануарлар сияқты пайдаланып, содан кейін оларды солай етуге тырысуы – ешқандай ерекшелік емес». «Тристрам Шэнди» романы суретші Мартин Роусонның графикалық романы ретінде бейімделді. Майкл Найман 1981 жылдан бері «Тристрам Шэнди» операсын жасап келеді. Операның кем дегенде бес бөлігі көпшілік алдында орындалды, ал біреуі – «Nose List Song» 1985 жылы «The Kiss and Other Movements» альбомына жазылды. 2006 жылы Майкл Винтерботтом режиссерлік еткен «Ат пен бұқаның оқиғасы» фильмінде Франк Коттрелл Бойс (күрделі метафикциялық бұрылыста Мартин Харди ретінде жазылған) және Стив Куган, Роб Брайдон, Кили Хоуз, Келли Макдональд, Наоми Харрис және Джиллиан Андерсон түсті. Фильм метатексттік деңгейлермен ойнайды, романнан көріністерді де, адаптация процесінің артындағы ойдан шығарылған көріністерді де көрсетеді, тіпті кейбір актерлерді өздерін ойнатуға шақырады. 2014 жылдың ақпанында Каллум Хейлдің театрлық қойылымы Чисуиктегі Табард театрында көрсетілді. «Тристрам Шэнди» көптеген тілдерге аударылды, соның ішінде неміс (бірнеше рет, 1769 жылдан бастап), голланд (бірнеше рет, Мунникюзен, 1779; Линдо, 1852 және Ян мен Гертруда Старинк, 1990), француз (бірнеше рет, 1785 жылдан бастап; Гай Жуве, 2004), орыс (бірнеше рет, 1804–1807 жылдардан бастап; Адриан Антонович Франковский, 1949), венгр (Гёзьо Хатар, 1956), итальян (Антонио Мео, 1958), чех (Алойс Скоумал, 1963), словен (Янез Градишник, 1968), испан (Хосе Антонио Лопес де Летона, 1975; Ана Мария Азнар, 1976 және Хавьер Мариас, 1978), португал (Хосе Пауло Паес, 1984), каталон (Жоаким Маллафре, 1993), норвег (Бьорн Херрман, 1995–96), фин (Керсти Юва, 1998). 2018 жылы Мартин Перлман «Тристрам Шэндидің өмірі мен пікірлері» комикалық камералық операсын жасады.

In 1766, at the height of the debate about slavery, Ignatius Sancho wrote a letter to Sterne encouraging the writer to use his pen to lobby for the abolition of the slave trade. "That subject, handled in your striking manner, would ease the yoke (perhaps) of many—but if only one—Gracious God!—what a feast to a benevolent heart!" he wrote. In July 1766 Sancho's letter was received by Sterne shortly after he had just finished writing a conversation between his fictional characters Corporal Trim and his brother Tom in Tristram Shandy, in which Tom described the oppression of a black servant in a sausage shop in Lisbon, which he had visited. This "tender tale" was published in Chapter 65 (Vol. IV) of Tristram Shandy. Sterne's widely publicised 27 July 1766 response to Sancho's letter became an integral part of 18th century abolitionist literature. blockquote|There is a strange coincidence, Sancho, in the little events (as well as in the great ones) of this world: for I had been writing a tender tale of the sorrows of a friendless poor negro girl, and my eyes had scarce done smarting with it, when your letter of recommendation in behalf of so many of her brethren and sisters, came to me—but why her brethren?—or yours, Sancho! any more than mine? It is by the finest tints, and most insensible gradations, that nature descends from the fairest face about St James's, to the sootiest complexion in Africa: at which tint of these, is it, that the ties of blood are to cease? and how many shades must we descend lower still in the scale, ere mercy is to vanish with them?—but 'tis no uncommon thing, my good Sancho, for one half of the world to use the other half of it like brutes, & then endeavor to make 'em so. Tristram Shandy has been adapted as a graphic novel by cartoonist Martin Rowson. Michael Nyman has worked sporadically on Tristram Shandy as an opera since 1981. At least five portions of the opera have been publicly performed and one, "Nose List Song", was recorded in 1985 on the album The Kiss and Other Movements. The book was adapted on film in 2006 as A Cock and Bull Story, directed by Michael Winterbottom, written by Frank Cottrell Boyce (credited as Martin Hardy, in a complicated metafictional twist), and starring Steve Coogan, Rob Brydon, Keeley Hawes, Kelly Macdonald, Naomie Harris, and Gillian Anderson. The movie plays with metatextual levels, showing both scenes from the novel itself and fictionalised behind the scenes footage of the adaptation process, even employing some of the actors to play themselves. In February 2014, a theatrical adaptation by Callum Hale was presented at the Tabard Theatre in Chiswick. Tristram Shandy has been translated into many languages, including German (repeatedly, beginning in 1769), Dutch (repeatedly, by Munnikhuisen, 1779; Lindo, 1852 and Jan & Gertrude Starink, 1990), French (repeatedly, beginning in 1785; by Guy Jouvet, 2004), Russian (repeatedly, beginning 1804–1807; by Adrian Antonovich Frankovsky, 1949), Hungarian (by Győző Határ, 1956), Italian (by Antonio Meo, 1958), Czech (by Aloys Skoumal, 1963), Slovene (by Janez Gradišnik, 1968), Spanish (by José Antonio López de Letona, 1975; Ana María Aznar, 1976 and Javier Marías, 1978), Portuguese (by José Paulo Paes, 1984), Catalan (by Joaquim Mallafré, 1993), Norwegian (by Bjørn Herrman, 1995–96), Finnish (by Kersti Juva, 1998). Tristram Shandy was adapted by Martin Pearlman in 2018 as a comic chamber opera, The Life and Opinions of Tristram Shandy.

Тристрам Шандиге сілтемелер

Философия мен математикада жақсы танымал, Тристрам Шандидің парадоксы деп аталатын нәрсе, Бертранд Рассел өзінің «Математика қағидалары» кітабында шексіз жиынтықтардың бірдей қуаты болуынан туындайтын ішкі қайшылықтарды көрсету үшін енгізді. Мысалы, егер біреу шексіз уақыт бойы жаза алса, өмірінің бір күнін сипаттауға бір жыл жұмсаған адам сияқты. Парадокс «барлық уақыттағы күндер саны жылдар санынан көп емес» деген фактіге негізделген. Карл Поппер, керісінше, Тристрам Шанди өмір тарихын жазып, осы әңгімені ешқашан аяқтамайды деген қорытындыға келді, себебі оның соңғы жазу амалы – өмір тарихын жазып жатқаны туралы мәлімдеме, оның нақты жазбасына ешқашан енгізілмейді. Генрих Хайне (1796–1856) өзінің жазбаларында осы кітапты атап өткен. «Тристрам Шандидің авторы бізге адам жанының ең терең құпиясын ашады; ол, айтқандай, жанның бір жарығын ашады, оның түбіне, жұмағына және ең лас орындарына бір көз тастауға мүмкіндік береді; содан кейін перде жылдам түсіріледі. Біз сол керемет театрдың, жанның, алдыңғы көрінісін көрдік; жарықтардың орналасуы мен перспективасы өз әсерін тигізбеді, және біз шексіздікке қарап тұрмыз деп ойлағанда, біздің жүрегіміз шексіздік пен поэзия сезімімен көтерілді». Оноре де Бальзак «Жасқындықтың ұрығы» романының басында Тристрам Шандиден алынған бір бейне қосады: «адам еркін болғанда» сезімін білдіруге тырысатын кейіпкердің ауада салған қисық сызығы. Бальзак осы символды қолдану мақсатын ешқашан түсіндірмеді, және оның «Жасқындықтың ұрығына» қатысы талқылауда. Огайо штатының Женева қаласындағы Шанди Холл деп аталатын тарихи орын Батыс резервтік тарихи қоғамының бөлігі болып табылады. Үйге «Тристрам Шандиде» сипатталған үйдің аты берілген. Энтони Троллоптың «Барчестер Тауэрс» романында баяндаушы, мылжың дін қызметкері мистер Слоптың Тристрам Шандидегі доктор Слоптың ұрпағы болуы мүмкін деп болжайды (қосымша әріп сыртқы түрі үшін қосылған). Слопты «Обадия» деп те атайды, бұл Стерн романындағы тағы бір кейіпкерге сілтеме. Орыс жазушысы Александр Житинский өзінің «Ұшқыш үй» романында Тристрам Шандиге бірнеше рет сілтеме жасайды, немесе Милордпен әңгімелер (тақырыптағы «милорд» Стернге қатысты). «Қуанышқа таң қалды» кітабында К.С.Льюис өзінің әкесімен қарым-қатынасын сипаттауға тырысқанда Тристрам Шандиге сілтеме жасайды: «Менің әкем» деген сөздер абзацтың басында оқырманды міндетті түрде Тристрам Шандиге жетелейді. Екінші оймен, олар солай болуы керек деп ойлаймын. Менің мәселеме тек Шанди рухымен қарауға болады. Мен Стерннің миына кіргендей бір нәрсені сипаттауға тиіспін, және егер мүмкін болса, сіздерді Тристрамға дегендей, менің әкемді де жақсы көруге шақырар едім. (Тристрам Шанди мәтінінде «әке» деген тіркес бір абзацтың басында елу бір рет қолданылады.) «The Saturday Review of Literature» журналының редакторы Кристофер Морли Стерннің классикалық туындысының Limited Editions Club басылымына алғы сөз жазды. Бұл алғы сөз Морлидің 1932 жылы Doubleday, Doran баспасында жарық көрген Streamlines кітабында келтірілген және «Тристрам Шанди» деп аталады. Герман Гессенің «Шығысқа саяхат» романында Тристрам Шанди Лиганың негізін қалаушыларының бірі ретінде тізілген. Х.С. Доннеллидің «О, ең қарғыс атқан қосу машинасы» атты қысқа әңгімесі Канаданың On Spec #86 ғылыми-фантастикалық журналында жарияланды. Онда Уолтер Шанди қосу машинасы құрастыруға тырысады, ал Тоби мен капрал Трим Веллингтонның Виториядағы ұлы жеңісін миниатюрада қайта жасайды.

Well known in philosophy and mathematics, the so called paradox of Tristram Shandy was introduced by Bertrand Russell in his book The Principles of Mathematics to evidentiate the inner contradictions that arise from the assumption that infinite sets can have the same cardinality—as would be the case with a gentleman who spends one year to write the story of one day of his life, if he were able to write for an infinite length of time. The paradox depends upon the fact that "the number of days in all time is no greater than the number of years". Karl Popper, in contrast, came to the conclusion that Tristram Shandy—by writing his history of life—would never be able to finish this story, because his last act of writing: that he is writing his history of life could never be included in his actual writing. Heinrich Heine (1796–1856) mentioned the book in his writings. "The author of Tristram Shandy reveals to us the profoundest depths of the human soul; he opens, as it were, a crevice of the soul; permits us to take one glance into its abysses, into its paradise and into its filthiest recesses; then quickly lets the curtain fall over it. We have had a front view of that marvellous theatre, the soul; the arrangements of lights and the perspective have not failed in their effects, and while we imagined that we were gazing upon the infinite, our own hearts have been exalted with a sense of infinity and poetry." At the start of his novel La Peau de chagrin, Honoré de Balzac includes an image from Tristram Shandy: a curvy line drawn in the air by a character seeking to express the freedom enjoyed "whilst a man is free". Balzac never explained his purpose behind the use of the symbol, and its significance to La Peau de chagrin is the subject of debate. A historic site in Geneva, Ohio, called Shandy Hall, is part of the Western Reserve Historical Society. The home was named after the house described in Tristram Shandy. In Anthony Trollope's novel Barchester Towers, the narrator speculates that the scheming clergyman, Mr Slope, is descended from Dr Slop in Tristram Shandy (the extra letter having been added for the sake of appearances). Slope is also called "Obadiah", a reference to another character in Sterne's novel. Russian writer Alexander Zhitinsky made multiple references to Tristram Shandy in his novel The Flying House, or Conversations with Milord (the "milord" of the title being Sterne). In Surprised by Joy, C. S. Lewis refers to Tristram Shandy in the context of trying to describe his interactions with his own father:

My father—but these words, at the head of a paragraph, will carry the reader's mind inevitably to Tristram Shandy. On second thoughts I am content that they should. It is only in a Shandean spirit that my matter can be approached. I have to describe something as odd and whimsical as ever entered the brain of Sterne; and if I could, I would gladly lead you to the same affection for my father as you have for Tristram's. (The text of Tristram Shandy uses the phrase "my father" at the head of a paragraph fifty one times.) Christopher Morley, editor of The Saturday Review of Literature, wrote a preface to the Limited Editions Club issue of Sterne's classic. That preface appears in Morley's book Streamlines published by Doubleday, Doran, in 1932, and is titled "Tristram Shandy". In the Hermann Hesse novel Journey to the East, Tristram Shandy is listed as one of the co founders of The League. A short story, Oh Most Cursed Addition Engine, by H. S. Donnelly, was published in the Canadian science fiction magazine On Spec #86. In it, Walter Shandy attempts to build an addition engine, while Toby and Corporal Trim re enact in miniature Wellington's great victory at Vitoria.