Кіріспе
Католик шіркеуінің канондық заңдарында дін қызметкерінің мәртебесін жоғалту (әдетте лайықтандыру, қызметтен шеттету, киімшесінен айыру және төмендету деп аталады) – епископты, дін қызметкерін немесе дьяконды дін қызметкерінің мәртебесінен айыру. "Дефрокинг" термині дін қызметкерлеріне жаза ретінде киім-кешектерді алып тастау рәсімінен туындаған, ол кейіннен Рим Папасының құрамында заңдастырылды. Қазіргі латын католик канондық заңында мұндай рәсім болмайды, сондықтан кейбіреулер оны лайықтандырудың дұрыс емес сипаттамасы деп санайды. Дегенмен, басқалары "дефрокингті" лайықтандырудың, әсіресе ағылшын тілінде жиі қолданылатын синонимі деп есептейді. Киім-кешектерді алып тастау рәсімі енді қолданылмайтын болса да, канондық заң лайықтандырылған дін қызметкерлерінің діни жағасын киюіне тыйым салады. Католик шіркеуінде епископ, дін қызметкері немесе дьякон ауыр қылмыстар жасағаны үшін жаза ретінде немесе Папаның жарлығымен маңызды себептермен дін қызметкерінің мәртебесінен шеттетуге жаратылады. Бұл ауыр қылмыс жасауы, ересіге ұшырауы немесе осыған ұқсас жағдайларға байланысты болуы мүмкін. Дін қызметкерін дін қызметінен шеттету кейде жаза ретінде (ad poenam) немесе дін қызметкерінің өтініші бойынша (pro gratia) жақсылық ретінде тағайындалуы мүмкін. Католик дін қызметкері жеке себептерге байланысты дін қызметкерінің мәртебесінен өз еркімен шеттетуді сұрай алады. 2019 жылдың наурыз айындағы канондық заңға енгізілген өзгерістер діни қауымдастыққа мүше болып, одан бас тартқан діндарларды қауымнан шеттетуге мүмкіндік береді, бірақ дін қызметкерінің мәртебесінен шеттетуге жол бермейді. Бұл ереже 2019 жылдың 10 сәуірінен бастап күшіне енді.
In the canon law of the Catholic Church, the loss of clerical state (commonly referred to as laicization, dismissal, defrocking, and degradation) is the removal of a bishop, priest, or deacon from the status of being a member of the clergy. The term defrocking originated in the ritual removal of vestments as a penalty against clergy that was eventually codified within the Roman Pontifical. Contemporary Latin Catholic canon law does not contain such a ritual, leading some to consider it an inaccurate description of laicization. However, others consider "defrocking" a synonym to laicization that is especially popular in English. While the ritual removal of the vestments no longer exists, canon law still prohibits the wear of a clerical collar by laicized priests. In the Catholic Church, a bishop, priest, or deacon may be dismissed from the clerical state as a penalty for certain grave offences, or by a papal decree granted for grave reasons. This may be because of a serious criminal conviction, heresy, or similar matter. Removal from the clerical state is sometimes imposed as a punishment (ad poenam), or it may be granted as a favour (pro gratia) at the cleric's own request. A Catholic cleric may voluntarily request to be removed from the clerical state for a grave, personal reason. Canon law was amended in March 2019 to allow dismissal from their community, though not dismissal from the clerical state, for religious who are members of, and desert, a religious community. This policy has been in force since 10 April 2019.
Салдарлар
Лайықтану – дін қызметкерінің барлық құқықтарын тоқтатуды білдіреді. Ол сонымен қатар дін қызметкерінің барлық міндеттерін де тоқтатады, тек бойдақ болу міндетінен басқа. Бойдақ болу міндетінен босатуды тек Папа ғана бере алады, бірақ тағайындалу жарамсыз деп танылған жағдайларда босату қажет емес. Өйткені тағайындалудың қасиетті сипаты оны өшпес етеді, дін қызметкері құлшылық ету билігін сақтайды. Дегенмен, ол оны қолдануға тыйым салынады, тек өлім қатері бар адамға діни кешірім беру үшін ғана рұқсат етіледі. Ол сондай-ақ өз лауазымдарынан, рөлдерінен және өкілеттіктерінен айырылады. Әдетте, бір рескриптпен лайықтану және бойдақ болу міндетінен босату бірге беріледі. Бұл екі жағдайды бөліп қарастыруға болмайды, яғни, босатуды қабылдап, лайықтанудан бас тартуға немесе лайықтануды қабылдап, босатудан бас тартуға рұқсат жоқ. Әйелі қайтыс болған үйленген дьякондарға кейде қайтадан үйленуге рұқсат беріледі, ал католик емес дін өкілдері католик болған жағдайда Католик шіркеуінде қызмет етуге рұқсат ала алады. Бірақ, лайықтанусыз бойдақ болу міндетінен босату сирек кездеседі. Лаицизацияланған дін қызметкері дін қызметкерінің киім-кешегі мен атақтарынан (мысалы, "Әке") айырылады. Ол Сағат Литургиясын оқу міндетінен босатылады, бірақ әрбір мирян сияқты оны оқуға шақырылады, бірақ міндетті емес. Диаконды лайықтануға арналған рескрипт әдетте ерекше шектеулерді қамтымайды, ал дін қызметкері үшін рескрипт хомилия айтуға (Евангелия оқылғаннан кейін айтылатын уағыз, жалпы уағыздау емес), Қасиетті Тағамды таратуға арнайы тағайындалған адам ретінде әрекет етуге, пастырлық жұмыста басшылық лауазымды атқаруға немесе семинарияда немесе осыған ұқсас мекемеде қызмет етуге тыйым салады. Сондай-ақ, мектептер мен университеттерде оқытушылық немесе әкімшілік лауазымдарды атқаруға қатысты шектеулер қойылады. Жергілікті епископтың шешімімен осы шектеулердің кейбіреулері жеңілдетілуі мүмкін, соның ішінде мектептерде немесе университеттерде (католик және католик емес) теологияны оқыту, дін қызметкері бұрын қызмет еткен приходпен байланыс орнату және Евхаристияны жүргізу. Діни лауазымнан босатылған дін қызметкері Папаның келісімінсіз қасиетті қызметке қайта орналастырыла алмайды. 2011 және 2012 жылдары екі жыл ішінде 400-ге жуық католик дін қызметкері діни лауазымнан шеттетілді, олардың ең жоғарғы саны 2011 жылы 260-қа жетті, және олардың жартысына жуығы жаза ретінде тағайындалды.
Суспензиядан айырмашылығы
Діни лауазымнан шеттеу, уақытша тоқтатудан өзгеше. Соңғысы – дін қызметкерінің белгілі бір іс-әрекеттерін тиым салатын сәуегейлік, бұл іс-әрекеттер оның қасиеттілік дәрежесінен туындайтын діни сипаттағы ("дәреже билігінің іс-әрекеттері") немесе оның басқару билігін немесе атқаратын лауазымына байланысты құқықтар мен міндеттерін іске асыруы болуы мүмкін. Сәуегейлік ретінде, тоқтату сәуегейлікке ұшыраған адам тәубе еткен кезде тоқтауы тиіс. Керісінше, діни лауазымнан шеттеу – бұл тұрақты шара, онда дін қызметкері жеткілікті себеппен одан әрі заңды түрде қарапайым адам ретінде қарастырылады.
Белгілі тарихи мысалдар
Наполеон Бонапарттың талабы бойынша Шарль Морис де Тальеран Перигор 1802 жылы ұзақ жылдар бойы сүйіктісі болған Кэтрин Грандқа (туған есімі Ворлее) үйлену үшін лайықтануды сұрады. Тальеран дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясына қатысқандығы үшін бұрыннан қауымнан шығарылған еді. Папа Пий VII оған қатысты тыйымды алып тастап, дінге жат киім киюге рұқсат берді, француздық Conseil d'État бұл рұқсатты секуляризация деп түсіндірді. Тальеран Ворлееге үйленді, кейін 1815 жылы ажырасып, діннен қол үзген адам ретінде өмір сүрді, бірақ 1838 жылы өлім төсегінде болашақ епископ Феликс Дюпанлуп дайындаған шіркеумен келісу туралы құжатқа қол қойды. Дюпанлуп содан кейін Тальеранға епископтың соңғы қасиеттерін оқыды. Сан-Педро епископы Фернандо Луго 2005 жылы Парагвай президентіне сайлауға қатысуға мүмкіндік беру үшін Парагвайде лайықтануды сұрады. Шіркеу бастапқыда бас тартты, тіпті ол үміткер болып тіркелгенде оны епископтық қызметтен шеттетуге дейін барды, бірақ ақырында 2008 жылы сайланғаннан кейін оған лайықты мәртебе берді. 2018 жылдың қыркүйегінде Папа Франциск 2011 жылы кәмелетке толмағандарды жыныстық зорлыққа ұшыратқандығы үшін сотталған чилилік діни қызметкерді лайықтауға бұйрық берді. Бұрын ол өмір бойы дұға етуге және тәубе етуге міндеттелген еді.
Епископтардың істері
Епископтардың лайықты етілуі сирек кездеседі. 2009 жылы шіркеу үш жыл бұрын шіркеуден шығарылған, бұрын жын-перілерді қуып шығарушы, сенім арқылы емдеуші және Замбияның Лусака қаласының архиепискобы болған Эммануэль Милингоны лайықты етті. Милинго діни қызметкерлердің бойдақ болу талабынсыз жаңа шіркеу құрумен қорқытып, өзіне әйел алған. 2014 жылы польшалық архиепископ Юзеф Весоловский кәмелетке толмағандарды сексуалдық зорлыққа салуы себепті діни лауазымынан алынды. Ватикан Весоловскийге қатысты кәмелетке толмағандарды зорлаумен байланысты қылмыстық айыптар тақты және оны соттауды жоспарлаған, бірақ Весоловский 2015 жылы сот өтуге үлкермей қайтыс болды. Бұрынғы кардинал және Вашингтонның бұрынғы архиепискобы Теодор Эдгар МакКаррик 2019 жылдың ақпан айында діни лауазымынан босатылды. МакКаррик – шіркеудегі сексуалдық зорлыққа қатысты аңғырларға байланысты лауазымынан алынған ең жоғары дәрежелі шіркеу қызметкері. Роджер Вангелуэ, 2010 жылға дейін Брюгге епископы болған, 2024 жылдың 11 наурызында оның немере інісін ұзақ жылдар бойы зорлағаны туралы жаңа мәліметтер пайда болғаннан кейін лайықты етілді. Вангелуэ немере інісін 5 жасынан бастап, кем дегенде 13 жыл бойы зорлаған. Бельгия заңнамасы бойынша, оның ісі 2010 жылы жарияланған кезде сотталу мүмкін болмады.