Кіріспе

Қырысқыштар ұшақтары; бірінші реактивті МиГ. Алдыңғы ұшақ "МиГ 9" деп аталды.

Микоян-Гуревич МиГ-9 (Микоян и Гуревич МиГ 9, USAF/DoD белгілемесі: 1-тип, НАТО есебі бойынша атауы: Fargo) – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Микоян-Гуревич жасаған алғашқы турбореактивті ұшақ. Ол кері инженериялық әдіспен жасалған неміс BMW 003 қозғалтқыштарын пайдаланды. Бірінші буын реактивті ұшақ ретінде жіктелетін бұл ұшақ, жоғары биіктікте оқ ату кезінде қозғалтқыштың өшуіне себеп болатын газдың ішке сіңуі мәселесіне тап болды. Әртүрлі қару-жарақ конфигурациялары сынақтан өтті, бірақ ешқайсысы мәселені шеше алмады. Бірнеше түрлі қозғалтқыштар бағаланды, бірақ МиГ-15 прототипі артық өнімділік көрсетуге уәде бергендіктен, ешқайсысы ұшқан жоқ. Барлығы 610 ұшақ, соның ішінде прототиптер, 1948 жылы Кеңес Әуе Күштерінің құрамына қабылданды. 1950 жылы кем дегенде 372 ұшақ Қытай Халық Азаттық Армиясының Әуе Күштеріне берілді, олардың мақсаты – ұлтшыл қытайлықтардың әуе шабуылынан қытай қалаларын қорғау және қытай ұшқыштарын реактивті ұшақтарды пайдалануға оқыту болды. МиГ-9 ұшағы тез арада МиГ-15 ұшағымен алмастырылды. Қазіргі таңда үш данасы сақталған.

Шығу тегі

1945 жылдың ақпан айында Халық Комиссарлары Кеңесі Микоян-Гуревич (МиГ) ОКБ-ға екі неміс BMW 003 қозғалтқыштарымен жабдықталатын бір орындық реактивтік истребительді әзірлеуді тапсырды. Истребитель бомбалаушыларды жоюға арналған, бір немесе екі пулеметпен жабдықталған. 9 сәуірде жаңа нұсқаулық шығарылды, онда ұшақтың теңіз деңгейінде және белгілі бір биіктікте ең жоғары жылдамдығы көрсетілді. Ол сол биіктікке төрт минут немесе одан аз уақыт ішінде көтерілуі керек және оның ең жоғары қашықтығы белгіленді. ОКБ жаңа истребитель үшін "под және бум" схемасын таңдады, I 300 (ОКБ-ның izdeliye F (үлгі немесе F өнімі) деп те аталады), өйткені ол қону қасиеттерін жақсарту және қону кезінде пилот кабинасынан жақсы көрінуді қамтамасыз ету артықшылықтарын ұсынды, бірақ оның кемшіліктері де болды, мысалы, үш дөңгелекті шассидің бұрынғыдан өзгешелігі, артқы фюзеляжды реактивті газ ағынынан қорғау және истребительдің қару-жарағын қайда орналастыру мәселесі. Барлық металдан жасалған истребительдің ортада орналасқан қанаттарында екі үлкен ауа түсіріліс тесігі болды. Оның екі қанаты фриздік флаперлермен жабдықталған. Оның қозғалтқыш құрамына екі РД-20 турбожеті кірді, олар BMW 003 советтік өндірісінің нұсқалары болды. Екі қозғалтқыш ұшқыш кабинасының артында, төменгі фюзеляжда орналасқан, ал газ шығарылымы құйрық бөлігінің астынан жүзеге асырылды. Артқы фюзеляжды газдың ыстығынан қорғау үшін түбіне ламинатталған темірден жасалған жылу қалқаны орнатылды. Фюзеляжда төрт қаптық жанар май багі және әр қанатта үш-үш, жалпы ішкі жанар май сыйымдылығы 1625 литр болды. Пилот кабинасы герметикаланбаған. Жоспарланған қарулану 57 мм NL 57 зеңбірегінен (қозғалтқыш бөлімінің орталық бөлігіне орнатылған) және екі 23 мм Nudelman-Suranov NS 23 автозеңбірегінен (ауа түсіріліс тесігінің төменгі жағына орнатылған) тұрды. N 57/OKB 16 57 зеңбірегіне 28 оқ, ал NS 23 екі зеңбірегіне әрқайсысына 80 оқ берілді. Үш прототиптің құрылысы 1945 жылдың соңында басталды және алғашқы прототип 30 желтоқсанда зауыттық сынақтарды бастады. Жердегі сынақтарда қозғалтқыштан шығатын газ ағынының артқы фюзеляж астында төмен қысымды аймақ тудыратыны және истребительдің қозғалтқыш сынақтары кезінде құйрығын төмен қарай иілуіне себеп болатыны анықталды. Қатты бекітілген жылу қалқаны болат пен фюзеляждың дуралюминий қабығының қызған кезде әртүрлі кеңею коэффициенттеріне байланысты артқы фюзеляждың төменгі бөлігінің деформациясына әкелді. Артқы фюзеляж бен жылу қалқаны осы мәселелерді жою үшін қайта жобаланды. 23 наурызда прототипті ұшу сынақтарына дайындық үшін Раменскоедегі Ұшу ғылыми-зерттеу институтының (LII) әуежайына жеткізілді. Авиация тарихшысы Билл Ганстонның айтуынша, 1946 жылдың 24 сәуірінде Микоян-Гуревич және Яковлев ОКБ өкілдері бірінші советтік реактивтік истребителінің кім болатынын анықтау үшін монета лақтырды. (МиГ I 300-ді, ал Яковлев Як (3) 15-ті әкелді.) МиГ жеңіп, I 300-дің алғашқы ұшуы алты минутқа созылды. Бұл алғашқы ұшуларда истребительдің тұрақсыздығы және жаңа жылу қалқанымен байланысты тербеліс мәселелері анықталды. Он екінші ұшу алдында ол нығайтылды, бірақ бұл мәселені толық шешпеді. Бірінші истребитель апатқа ұшырап, ұшқыш қаза тапты. 11 шілдеде жоғары лауазымды шенеуніктердің алдында өткен демонстрация кезінде қанаттың алдыңғы жиегінің бекіткіштері бұзылып, көлденең тұрақтандырғыштарға соқтығысты. Қалған екі прототип келесі айда ұшу сынақтарын бастады, бірақ 7 қарашадағы Қазан төңкерісін еске алу парадына дайындық мемлекеттік қабылдау сынақтарының басталуын 17 желтоқсанға дейін кейінге қалдырды. Осы уақытта екінші прототиптің көлденең тұрақтандырғышы ұшу кезінде ыдырап кетті, бірақ ұшқыш истребительді қауіпсіз жерге түсіре алды. 1947 жылдың ақпанында үшінші прототипте де осындай оқиға болды, ол құйрықты нығайтуға мәжбүр етті. Истребительге МиГ-9 (ОКБ-ның I 301 және izdeliye FS ішкі белгілері) қызметтік тағайындамасы берілді және 1946 жылы No. 1 зауытынан 10 истребительдік партия, түпнұсқа неміс қозғалтқыштарымен жабдықталған, ұшу сынақтары аяқталғанға дейін тапсырылды. Олар парадта пайдаланылмақ еді, бірақ нашар ауа райы олардың ұшуын тоқтатуға мәжбүр етті. Олардың екеуі мемлекеттік қабылдау сынақтарына қатысуға тағайындалды, ал қалғандары әртүрлі бағдарламаларға сынақ платформалары ретінде пайдаланылды. Сынақтар маусым айында аяқталды және МиГ-9 Халық Комиссарлары Кеңесі белгілеген өнімділік мақсаттарына толыққанды жауап берді. Сынақ жүргізушілер истребительді ұшуға оңай және қарапайым деп тапты. Сынақтар кезінде анықталған кемшіліктер: зеңбіректерді жоғары биіктікте ату кезінде қозғалтқыштардың газ сорудан өшуі, оқталған орындықтардың болмауы, сондай-ақ тежегіштер мен өрт сөндіру жүйесінің болмауы. Жанармай бактерілері герметикаланбаған және ұшқыш үшін қорғаныс болмаған. Бұл кемшіліктерге қарамастан, МиГ-9 қабылдау сынақтары аяқталмас бұрын No. 1 зауытта өндіріске тапсырылды, өйткені советтік басшылық оның кемшіліктерін өндіріс кезінде түзетуге болатынына сенді. 1946 жылдың соңында 40 бір орындық истребитель және 10 екі орындық оқу истребителінен тұратын 50 истребительдік партия тапсырылды, олар 1947 жылғы Мамыр мерекесіне қатысу үшін арналған. Осы жетістіктері үшін Артем Микоян мен Михаил Гуревич 1947 жылы Сталин сыйлығымен марапатталды. Екі орындық оқу истребителі ОКБ-ның I 301T және izdeliye FT ішкі белгілеріне ие болды және алғашқы прототип 1946 жылы "парадтық" истребительдердің бірінен өзгертілді. Екінші кабинаға орын беру үшін жанармай сыйымдылығы үштен бір бөлігіне дейін азайтылды. Оқушы мен оқытушының әуеде байланысуы үшін екі бақылау пульті және интерком орнатылды. Әрқайсысы немістің Heinkel He 162 истребителінде қолданылған сияқты оқталған орындыққа ие болды. Бұл истребитель 1947 жылдың 17 қаңтарында тапсырылды, бірақ ұшу сынақтары 1947 жылдың 5 сәуіріне дейін аяқталмады. Оқталған орындықтар әуеде сынақтан өтпеді, бірақ олардың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін жерде кең ауқымды сынақтардан өтті. Мемлекеттік қабылдау сынақтары 1947 жылдың 2 маусымына дейін аяқталмады және истребитель артқы кабинадан нашар көрінуіне байланысты қабылданбады. Екінші истребитель 1947 жылдың 15 шілдесінде аяқталды және артқы кабинадан көрінуді жақсарту үшін түпнұсқа броньдалған шыныдан үлкен шыны тақтамен алмастырылды, кабинаның бүйірлік панельдері қайта жасалды және кабиналар арасындағы бөлім алынып тасталды. Бұл истребитель қанаттарында тежегіштермен және қанат ұштарындағы екі қосымша жанармай бактерілерімен жабдықталды. Ол 1947 жылдың соңында мемлекеттік қабылдау сынақтарынан өтті және UTI МиГ-9 қызметтік тағайындамасымен өндіріске ұсынылды. Оқталған орындықтар 1948 жылы кең ауқымда сынақтан өтті және пайдалануға бекітілді, бірақ осы уақытқа дейін истребитель ескірген деп есептелді және оқу нұсқасын жасаудың қажеті болмады. 1946 жылы берілген 50 истребительдік тапсырыс 48 бір орындық және ОКБ-ның өзі үшін бір истребительге өзгертілді, барлығы қару-жарақтан бос болды. Олар 1947 жылдың наурыз-сәуір айларында стандартты қару-жарағымен, яғни бір 37 мм Nudelman N 37 автозеңбірегімен (40 оқпен) және екі 23 мм Nudelman-Suranov NS 23 зеңбірегімен (әрқайсысында 40 оқпен) өндірілді, бірақ өндіріс желісі кейіннен қажетті өзгерістерді енгізу үшін тоқтатылды. Бұл өзгерістерге көлденең құйрықтың нығайтылуы және кеңейтілуі, жанама тұрақтылықты жақсарту, қанаттарға тежегіштердің қосылуы және жанармай жүйесінің жақсартуы кірді. Артқы фюзеляждың төменгі жағы ауа ағынын жақсарту үшін қайта жасалды және фюзеляж ішіндегі ауа сору жойылды. Өндіріс қайта басталды және жылдың қалған бөлігінде 243 бір орындық истребитель аяқталды. 1948 жылы 250 истребитель және 60 оқу истребителі жасау жоспарланған, бірақ МиГ-15-тің өндірісіне дайындық өндіріске бұзылған. Осы жылға дейін 302 истребитель жеткізілді.

Баламалы қозғалтқыштар

I 305 (изделие FT) – бұл Lyulka TR 1 турбореактивтік қозғалтқышымен жабдықталған, RD 20 турбореактивтік қозғалтқыштарының орнына қойылған МиГ-9 ұшақ фюзеляжі болды. Қару-жарақтар қайта орналастырылды, 23 мм-лік пушка фюзеляждың екі жағына жылжытылды, тіпті N 37 пушкасы орталық бөлімдегі қалқанда орналастырылды; соңғысының оқ-дәрісі 45 оққа дейін арттырылды. Ұшақ қысыммен жабдықталған пилот кабинасына ие болуы және жалпы салмағы төмендетілуі жоспарланған. Алайда, қозғалтқыш сынақтарға дайын болмады және 1948 жылдың басында МиГ-15 прототипі ұшу сынақтарын бастағаннан кейін ұшақтың дамуы тоқтатылды. 1946 жылдың ортасында Министрлер Кеңесі BMW 003S қозғалтқышының негізінде жасалған RD 20 қозғалтқыштарының форсаждық нұсқаларымен МиГ-9 ұшағын әзірлеуді тапсырды. Бұл қозғалтқыштардың максималды қуаты және ұшақтың жылдамдығын теңіз деңгейінде және биіктікте арттыруға арналған. ОКБ-ға екі прототип жасау тапсырылды, алғашқысы N 37 пушкасын ауыстырды. ОКБ ұшқышты қорғау үшін алдыңғы және артқы жағына броньдық плиталар қосты, оған оқтан қорғалған жел әйнегі берілді, бірақ ұшаққа басқа өзгерістер енгізілген жоқ. I 307 (изделие FF) ұшу сынақтарына бір ай кешігіп дайындалды және кеңестік үлгідегі қозғалтқыштар сынақтан өтпегендіктен неміс қозғалтқыштарын пайдалануға мәжбүр болды. Зауыттың ұшу сынақтары 21 маусымда аяқталды, ал ұшақ 2 тамызда мемлекеттік қабылдау сынақтарын бастады, бірақ 19 тамызда апатқа ұшырады. Екінші прототип парадтық партияның бесінші ұшағынан жасалған және бұрынғы қару сынақтарында қолданылған «бабочка» (butterfly) жүйесін сақтап қалды. Ол бірінші прототиптегідей пилот кабинасының броньды және оқтан қорғалған жел әйнегін алды, бірақ советтік RD 20F (кейін RD 21) қозғалтқыштарын қолданды. Ол желтоқсан айында ұшу сынақтарын бастады және биіктікте жоғары жылдамдық көрсетті, бірақ одан әрі даму жұмыстары жүргізілген жоқ. Кейбір ұшақтар осы қозғалтқышты алды. 1947 жылдың маусым айында RD 21 қозғалтқышымен және қысыммен жабдықталған пилот кабинасымен жабдықталған тағы бір прототип жасалды. Ол ішкі тағайындама бойынша I 307 (изделие FR) деп аталды және МиГ-9М қызметтік атауын алды. Қару-жарақтар тағы да өзгертілді, бұл N 37 пушкасының газды сіңіруін азайтуға бағытталған. N 37 пушкасы фюзеляждың оң жағына, ал екі NS 23 пушкасы сол жағына орнатылды, олардың ұңғылары ауа қабылдағыштан тысқары шықпады. Бұл пилот кабинасын сәл алға жылжытуға әкеп соқты, бұл ұшқышқа қону кезінде жақсы көрінуді қамтамасыз етті. Отын бактарының саны беске дейін азайтылды, бірақ ұшақтың жалпы сыйымдылығы өзгермеді. Ол алғаш рет шілдеде ұшты, бірақ зауыттың ұшу сынақтары 1948 жылдың басында ғана аяқталды. Ең жоғары жылдамдығы болғанымен, мемлекеттік қабылдау сынағынан өтпеді. Себептері: жоғары биіктікте төмен айналымдарда қозғалтқыштардың өшуі, пушкалардың бекіткіштерінің толық дамымауы және қысыммен жабдықталған пилот кабинасының сапасының нашар болуы. Шын мәнінде, бұл ұшақ МиГ-15-тен нашар болды. МиГ-9-дың тағы бір қайта жабдықталған нұсқасы I 320 (изделие FN) болды. Онда импортталған Rolls Royce Nene I центробектік ағынды турбореактивтік қозғалтқышы орнатылды және қару-жарақтар газды сіңіру мәселесін жою үшін тағы да өзгертілді. N 37 пушкасы фюзеляждың астыңғы жағына, ал NS 23 пушкалары I 305-тегідей фюзеляждың екі жағына жылжытылды, бірақ пушкалардың ұңғылары ауа қабылдағыштарының жиектерінен шықпады. Құрылысы 1947 жылдың соңында басталды, бірақ МиГ-15 прототипі сол қозғалтқышты пайдаланып, жоғары көрсеткіштерге ие болғандықтан, аяқталмады. Бір МиГ-9 (изделие FK) 1949 жылы KS 1 Комет әуеден ұшырылатын кемеге қарсы зымыранды сынау үшін өзгертілді. Басқару жүйесінің операторына арналған екінші қысымсыз пилот кабинасы қанаттың артқы жиегімен бірқатар салынды. Ұшақ екі радармен жабдықталды: K 1M нысананы жарықтандыру радарі, ол ауа қабылдағыштарының үстінде орналасқан оқ пішіндес қаптамада орналасқан, және тік стабилизатордың үстіндегі сигара пішіндес қаптамада орналасқан артқа қарап тұратын радар. Соңғы жүйе ұшқыш ұшақтың орта бағытты бағыттау жүйесін және зымыранның бағыттау жүйелерін сынауға арналған. K 1M радарінен алынған сигналдар қанаттардың алдыңғы жиектеріндегі кішкентай оқ пішіндес қаптамалар арқылы қабылданды. Ұшақ осы қызметте төрт жыл бойы, 1952-1953 жылдары зымыран мемлекеттік қабылдау сынақтарын өткенге дейін жұмыс істеді.

Пайдалану тарихы

МиГ-9 ұшағы 1-ші, 7-ші, 14-ші, 15-ші және 16-шы Әуе армияларының истребитель полктеріндегі кеңестік қызметте қолданылды. Осы екеуінің соңғысы Калининградқа жақын және Шығыс Германияда орналасқан. Сонымен қатар, 1949 жылы Ярославль маңындағы 303-ші авиациялық дивизияның 177-ші истребитель авиациялық полкі бұл ұшақты ұшырды. 1950 жылдың қараша-желтоқсан айларында әуе қорғанысы және оқу мақсатымен Қытайға МиГ-9 ұшақтарының алты дивизиясы, әрқайсысында 31 ұшақтан тұратын екі полк жіберілді. 17-ші гвардиялық истребитель авиациялық дивизиясы (GIAD) Шэньян қаласын қорғады, 20-шы истребитель авиациялық дивизиясы (IAD) Таншанды, ал 65-ші IAD Гуанчжоуды қорғады. 144-ші IAD Шанхайды, 309-шы Гонгжулингті, ал 328-ші IAD Пекин қаласын қорғады. Бұл бөлімшелер өз ұшақтарын оқуларын аяқтағаннан кейін Халық Азаттық Армиясы Әуе күштерінің 6-шы, 7-ші, 12-ші, 14-ші, 16-шы және 17-ші истребитель дивизияларына тапсырды. Қытайлықтар 1951 жылы кеңестік тараптың қысымымен МиГ-9 ұшақтарын Кореяға жіберуді қарастырды, бірақ PLAAF командирлері МиГ-9 ұшқыштарын МиГ-15 ұшақтарында қайта даярлаудың тиімдірек екенін мәлімдеген соң, бұл шешімнен бас тарды.