Өзара тәуелділік және Буддалық ілімнің негізі

Кіріспе

Буддизмнің негізгі ілімі

Пратӣтясамутпада (санскритше: प्रतीत्यसमुत्पाद, палише: paṭiccasamuppāda) – көбінесе «тәуелді пайда болу» немесе «тәуелді туындау» деп аударылатын, буддизмнің барлық мектептері ортақ көретін маңызды доктринасы. Онда барлық дхармалар (құбылыстар) басқа дхармаларға тәуелділікпен туындайды: «егер бұл болса, сонда ол болады; егер бұл жоқ болса, сонда ол да жоқ болады». Негізгі принцип – барлық нәрселер (дхармалар, құбылыстар, қағидалар) басқа нәрселерге тәуелділікпен туындайды. Бұл доктрина азаптың туындауының сипаттамаларын (anuloma paṭiccasamuppāda, «бағытталған», алға бағытталған шарттылық) және тізбекті қалай кері қайтаруға болатындығының сипаттамаларын (paṭiloma paṭiccasamuppāda, «бағытқа қарсы», кері шарттылық) қамтиды. Бұл процестер әртүрлі тізімдерде көрініс табады, олардың ең танымалдары – он екі буын немесе нидана (пали: dvādasanidānāni, санскрит: dvādaśanidānāni). Бұл тізімдердің дәстүрлі түсіндірмесі – олар самсарадағы сезімтал тіршілік иесінің қайта тууының процесін және одан туындайтын духханы (азап, қайғы, қанағаттанбаушылық) сипаттайды, сондай-ақ қайта туу мен азапты атманды (өзгермейтін жаны немесе мәңгілік рух) жорамалдамайынша талдауды ұсынады. Себеп-салдар тізбегін кері бұру қайта туудың тоқтауына (демек, азаптың тоқтауына) әкелетіні түсіндіріледі. Бірнеше заманауи батыс ғалымдары он екі буын тізімінде үйлесімсіздіктер бар екенін айтады және оны бірнеше ескі тізімдер мен элементтердің кейінгі синтезі деп санайды, олардың кейбіреулерін Ведаларға дейін табуға болады. Тәуелді туындау доктринасы ерте буддалық мәтіндердің барлығында кездеседі. Бұл Тхеравада мектебінің Саṃюкттаникаясының (әрі қарай СН) Нидана Саṃюктасының негізгі тақырыбы. Параллель мәтіндер жинағы қытайлық Саṃюктагамада (әрі қарай СА) да бар.

Шолу

Тәуелді пайда болу – философиялық тұрғыдан күрделі ұғым, ол көптеген түрлі түсіндірмелерге және интерпретацияларға жатады. Интерпретациялар көбінесе тәуелді пайда болудың нақты аспектілерін қамтитындықтан, олар бір-бірімен қақтығыспауы мүмкін. Тәуелді пайда болуды классикалық батыс себеп-салдар концепциясымен салыстыруға болады, онда бір нәрсенің әрекеті екінші нәрсенің өзгеруіне себеп болады. Тәуелді пайда болу өзгерісті тек бір немесе бірнеше фактордың емес, көптеген факторлардың салдарынан туындайды деп қарастырады. Тәуелді пайда болу принципінің әртүрлі философиялық салдары бар. Онтологиялық принцип ретінде (яғни, болмыстың мәні туралы метафизикалық концепция ретінде) ол барлық құбылыстар басқа, бұрыннан бар құбылыстардан туындайды және өз кезегінде қазіргі құбылыстар болашақ құбылыстарды шарттайды деп санайды. Осылайша, әлемдегі барлық нәрсе себептер арқылы пайда болған. Дәстүр бойынша, бұл буддалық қайта туу доктринасымен тығыз байланысты, қайта туу белгілі бір өзіндік немесе жансыз емес, әртүрлі құбылыстар мен олардың қарым-қатынастарымен шартталған процесс ретінде қарастырылады. Бұл тұрақты және өзгермейтін нәрселердің жоқтығын көрсетеді, бірақ кеңістік (вакуум), тоқтатулар (нирвананы қоса алғанда) және осындайлық (өзіндіктің жоқтығы, атап айтқанда, анатта) сияқты тұрақты құбылыстардың түрлері бар. Барлық нәрсе тәуелді түрде пайда болғандықтан, ешнәрсе тұрақты емес (содан буддалық тұрақсыздық концепциясы – аничча) және ешнәрсе өзіндік мәні немесе мәнісі (анатта) жоқ. Нәтижесінде, барлық құбылыстар мәнсіз. Самутпада: «пайда болу», «өсу, өндіріс, шығу». Веда әдебиетінде «бірге пайда болу, пайда болу, орын алу, әсер ету, қалыптастыру, өндіру, шығу» деген мағынаны білдіреді. Pratītyasamutpāda ағылшын тіліне «тәуелді пайда болу», «тәуелді өсу», «өзара тәуелді пайда болу», «шартты пайда болу» және «шартты генезис» деп аударылған. Джеффри Хопкинс pratītyasamutpāda-ның синонимдері болып табылатын apekṣasamutpāda және prāpyasamutpāda терминдерін атап көрсетеді. Бұл термин он екі ниданаға да қатысты болуы мүмкін, пали: dvādasanidānāni, санскрит: dvādaśanidānāni, dvādaśa («он екі») + nidānāni («нидана» сөзінің көпше түрі, «себеп, мотивация, байланыс»). Жалпы алғанда, Махаяна дәстүрінде pratītyasamutpāda (санскрит) өзара тәуелді себептің жалпы принципін білдіру үшін қолданылады, ал Тхеравада дәстүрінде paticcasamuppāda (пали) он екі нидананы білдіру үшін қолданылады.

Dependent origination is a philosophically complex concept, subject to a large variety of explanations and interpretations. As the interpretations often involve specific aspects of dependent origination, they are not necessarily mutually exclusive to each other. Dependent origination can be contrasted with the classic Western concept of causation in which an action by one thing is said to cause a change in another thing. Dependent origination instead views the change as being caused by many factors, not just one or even a few. The principle of dependent origination has a variety of philosophical implications. As an ontological principle (i. e., as a metaphysical concept about the nature of existence), it holds that all phenomena arise from other, pre existing phenomena, and in turn current phenomena condition future phenomena. As such, everything in the world has been produced by causes. Traditionally, this is also closely connected to the Buddhist doctrine of rebirth, and how rebirth occurs without a fixed self or soul, but as a process conditioned by various phenomena and their relations. it holds that there are no permanent and stable things, though there are classes of permanent phenomena vis. space (vacuum), cessations (including nirvana), and suchness (the absence of self, namely, anatta). Because everything is dependently originated, nothing is permanent (hence the Buddhist concept of impermanence, anicca) and nothing has any self nature or essence (anatta). Consequently, all phenomena lack essence. Samutpāda: "arising", "rise, production, origin" In Vedic literature, it means "spring up together, arise, come to pass, occur, effect, form, produce, originate". Pratītyasamutpāda has been translated into English as dependent origination, dependent arising, interdependent co arising, conditioned arising, and conditioned genesis. Jeffrey Hopkins notes that terms synonymous to pratītyasamutpāda are apekṣasamutpāda and prāpyasamutpāda. The term may also refer to the twelve nidānas, Pali: dvādasanidānāni, Sanskrit: dvādaśanidānāni, from dvādaśa ("twelve") + nidānāni (plural of "nidāna", "cause, motivation, link"). Generally speaking, in the Mahayana tradition, pratityasamutpada (Sanskrit) is used to refer to the general principle of interdependent causation, whereas in the Theravada tradition, paticcasamuppāda (Pali) is used to refer to the twelve nidānas.

Шарттылық қағидаты

Ертедегі буддалық мәтіндерде шарттылықтың негізгі қағидасы «дхамманың сенімділігі (немесе заңы)» (dhammaniyāmatā), «дхарманың осындайлығы» (法如; *dharmatathatā), «тұрақты принцип» (ṭhitā dhātu), «белгілі бір шарттылық» (idappaccayatā) және «дхаммикалық табиғат» (法爾; dhammatā) сияқты әртүрлі атаулармен аталады. Пол Уильямс: «Бұл ерте буддалық ойдағы себеп-салдардың мәні. Бұл оқиғалар арасындағы қатынас, және егер X орын алса, Y орын алады деуіміз, ал X орын алмаса, Y да орын алмайды». Ричард Гомбрих: «Бұл «бір жағдайларда нәрселер болады» деген негізгі принцип Будданың тәжірибелерді «себептерге тәуелді процестер» ретінде түсінгенін білдіреді» деп жазады. Бхикху Бодхи нақты шарттылықты «көп қажеттілік және тәуелділік қатынасы: жағдайдың (мысалы, туу) туындаған жағдайға (мысалы, қартаю және өлім) қажеттілігі, туындаған жағдайдың оның жағдайына тәуелділігі» деп жазады. ∙SN 12.2: «Бұл үшеу – болу: сезімдік болу, формалық болу, формасыз болу». Пали және будда терминдерінің сөздігі: «Болу. Алдымен санада қалыптасып, содан кейін ішкі әлемдер ретінде және/немесе сыртқы деңгейдегі әлемдер ретінде танылуы мүмкін болмыс күйлері». Бұл терминнің мағынасына қатысты әртүрлі түсініктер бар. Бхикху Бодхи: «(i) өмірдің белсенді жағы, ол сезімтал өмір сүрудің белгілі бір түріне қайта тууға әкеледі, яғни қайта туу камманы тудырады; және (ii) осындай қызметтен туындайтын сезімтал өмір сүрудің түрі». Jurewicz Hymn of Creation, RigVeda X, 129 Twelve Nidanas Skandhas Commentary: «Алғашқыда ештеңе болған жоқ, тіпті өмір сүру де, өмір сүрудің болмауы да жоқ». Авиджа (білімсіздік) – «ерік-жігерлік импульс [кама, «мұқтаждық»] жарату немесе эволюция процесін бастайды». Самхара («қалау») Самхара (4-ші скандха). Буддизмде «тілек, бізді сансарада ұстайтын процесс, бұл скандханың құрамдас бөліктерінің бірі». Камма – сананың тұқымы. Вижнана Вижнана (5-ші скандха). * Жаратылыс гимнында сана – «бірлік сана» (Юревич), «дуалдық емес сана» (Гомбрих), «рефлексивті, өзін-өзі тану» (Гомбрих). * Буддизмде Вижнана – бұл сананың өзі емес, «білімділік». Таза сана жаратылған әлемде, аты мен түрінде көрінеді, ол өзін қате сәйкестендіреді, өзінің шынайы болмысын жоғалтады. Нама Рупа, «аты мен түрі». * Юревичтің айтуынша, Будда осы кезде нама рупа терминін таңдаған болуы мүмкін, өйткені «білімді атау мен түрге бөлу тек танымға кедергі келтіретін әрекеттің теріс мәнін ғана береді». Осылайша, алғашқы төрт сілтеме «адамды өзі туралы терең және терең бейхабарлыққа итермелейтін оқиғалар тізбегін» сипаттайды. Гомбрихтің айтуынша, будда дәстүрі көп ұзамай-ақ бұл байланысты Вед дүниетанымымен жоғалтып, нама рупаны бес скандхамен теңестіріп, осы скандхалардан бөлек өзін (атманды) жоққа шығарды. Осыған ұқсас ұқсастықты Джоанна Юревич атап өтті, ол алғашқы төрт нидананың Жаратылыс гимніне (Ригведа X, 12) және ғаламның жаратылуын сипаттайтын басқа да Ведалық деректерге ұқсайтынын айтады. Юревич тәуелді пайда болудың Веданың жаратылыс мифтеріне қарсы «сараптама» екенін және парадоксальды түрде «Будда Веданың космогониясының мәнін алып, оны айқын тілмен білдірді» деп айтады. Ричард Гомбрих осы пікірмен келіседі және тәуелді шығудың алғашқы төрт элементі Будданың «Ведалық космогонияны иронияға айналдыру және сынға алу» әрекеті деп санайды. Гомбрихтің айтуынша, Ведалық жаратылыс теориясында «адамзаттың санамен жаратылған бастапқы мәнге негізделгені» қарастырылса, Будданың теориясы бұл мәннен (атман Бахман) аулақ. Юревич пен Гомбрих алғашқы нидананы, білімсіздікті (авиджа), Ригведаның Жаратылыс гимнында сипатталған жаратылыс алдындағы кезеңмен салыстырады. Әуиджия деген термин бұл әнде кездеспейді, бірақ жаратылыс алдындағы кезеңді түсінуге болмайды және қараңғылықпен сипатталады. Гомбрихтың айтуынша, бұл кезеңде «білім – сананың дуалдық емес, яғни ол тану қабілеті, бірақ әлі ештеңе туралы сана емес, өйткені әлі субъект пен объектке бөлінбеген». Бұл Будданың көзқарасынан өзгеше, ол аң-сезім әрқашан бір нәрсенің аң-сезімін білдіреді. Содан кейін Юревич Ведалық жаратушының атманды (немесе «оның екінші өзін») ерік-жігерлік импульстермен (самскара) құруға деген құштарлығы мен аштығын салыстырады. Юревичтің айтуынша, үшінші нидана, виджананы Вед әдебиетіндегі атманның виджанамайя кошасымен салыстыруға болады, бұл жаратушының санасы және оның субъективті көріністері. Юревичтің айтуынша, «ведикалық космогонияда атау мен форма беру іс-әрекеті жаратушының атмасының соңғы қалыптасуын білдіреді». Бұл ата-ананың баласына ат қоюына дейін барып тоқтауы мүмкін. Ведалық жаратылыста таза сана әлемді атау мен форма ретінде (нама рупа) жасайды, содан кейін оған кіреді. Алайда, осы процесте сана өзінен де жасырынады, өзінің шынайы болмысын жоғалтады. Буддалық сананың атау мен формаға кіруі туралы көзқарас осыған ұқсас оқиғалар тізбегін көрсетеді, бұл терең бейхабарлыққа және әлеммен байланысқа әкеледі. Юревиц бұдан әрі қалған он екі нидананың Ведалық космогонияда табылған терминдермен және идеялармен ұқсастықтарын көрсетеді, әсіресе құрбандық отымен (мұқтаждық пен өмір сүру метафорасы ретінде). Бұл Ведалық терминдер Будданың өзінің хабарын жеткізу үшін қабылдаған болуы мүмкін, өйткені оның аудиториясы (көбінесе Ведалық ойда тәрбиеленген) олардың негізгі мағынасын түсінетін болар еді. Юревицке сәйкес, тәуелді пайда болу Ведалық жаратылыс моделін көшіреді, бірақ оның метафизикасын және моралін жоққа шығарады. Бұдан әрі Юревиц мынадай пікір білдіреді: «Бұл Ведалық космогонияның Абсолюттің сәтті әрекеті ретіндегі оң мағынасын жоққа шығарады және оны ритуалдық қызметте және күнделікті өмірде қайта өндірілген кез келген адамның қайталама өліміне ғана әкелетін абсурдты, мағынасыз өзгерістер тізбегі ретінде ұсынады». Гомбрихке сәйкес, будда дәстүрі тәуелді шығудың алғашқы төрт сілтемесінде Будда сынға алған Вед дүниетанымымен байланысын көп ұзамай-ақ жоғалтып алды. Төртінші сілтемеде жеке адамның пайда болуы керек екенін білсе де, будда дәстүрі рупаны бірінші скандхамен, ал наманы қалған төрт скандхамен теңестірді. Дегенмен, Гомбрих атап өткендей, самхара, виджана және ведана да он екілік тізімде жеке сілтемелер ретінде пайда болады, сондықтан бұл нидана үшін бұл теңдеу дұрыс емес.

In the early Buddhist texts, the basic principle of conditionality is called by different names such as "the certainty (or law) of dhamma" (dhammaniyāmatā), "suchness of dharma" (法如; *dharmatathatā), the "enduring principle" (ṭhitā dhātu), "specific conditionality" (idappaccayatā) and "dhammic nature" (法爾; dhammatā). According to Paul Williams "this is what causation is for early Buddhist thought. It is a relationship between events, and is what we call it when if X occurs Y follows, and when X does not occur Y does not follow." Richard Gombrich writes that this basic principle that "things happen under certain conditions" means that the Buddha understood experiences as "processes subject to causation". Bhikkhu Bodhi writes that specific conditionality "is a relationship of indispensability and dependency: the indispensability of the condition (e. g. birth) to the arisen state (e. g. aging and death), the dependency of the arisen state upon its condition." |SN 12.2: "These three are becoming: sensual becoming, form becoming, formless becoming." A Glossary of Pali and Buddhist Terms: "Becoming. States of being that develop first in the mind and can then be experienced as internal worlds and/or as worlds on an external level." There are various interpretations of what this term means. refn|group=note|Bhikkhu Bodhi: "(i) the active side of life that produces rebirth into a particular mode of sentient existence, in other words rebirth producing kamma; and (ii) the mode of sentient existence that results from such activity." Jurewicz Hymn of Creation, RigVeda X, 129 Twelve Nidanas Skandhas Commentary " at first there was nothing, not even existence or nonexistence." Avijja (ignorance) " a volitional impulse [kama, "desire"] initiates the process of creation or evolution." Samkhara ("volitions") Samkhara(4th skandha) In Buddhism, "[d]esire, the process which keeps us in samsara, is one of the constituents of this skandha." Kamma is the seed of consciousness. Vijnana Vijnana(5th skandha) * In the Hymn of Creation, consciousness is a "singular consciousness", (Jurewicz) "non dual consciousness", (Gombrich) "reflexive, cognizing itself". (Gombrich)* In Buddhism, Vijnana is "consciousness of", not consciousness itself. Pure consciousness manifests itself in the created world, name and form, with which it mistakenly identifies, losing sight of its real identity. Nama Rupa, "name and form" * According to Jurewicz, the Buddha may have picked at this point the term nama rupa, because "the division of consciousness into name and form has only the negative value of an act which hinders cognition." The first four links, in this way, describe "a chain of events which drive a human being into deeper and deeper ignorance about himself. "* According to Gombrich, the Buddhist tradition soon lost sight of this connection with the Vedic worldview, equating nama rupa with the five skandhas, denying a self (atman) separate from these skandhas. A similar resemblance has been noted by Joanna Jurewicz, who argues that the first four nidanas resemble the Hymn of Creation (RigVeda X, 12) and other Vedic sources which describe the creation of the cosmos. Jurewicz argues that dependent origination is "a polemic" against the Vedic creation myth and that, paradoxically, "the Buddha extracted the essence of Vedic cosmogony and expressed in explicit language." Richard Gombrich agrees with this view, and argues that the first four elements of dependent origination are the Buddha's attempt to "ironize and criticize Vedic cosmogony." According to Gombrich, while in the Vedic creation theory "the universe is considered to be grounded on a primordial essence which is endowed with consciousness," the Buddha's theory avoids this essence (atman Bahman). Jurewicz and Gombrich compare the first nidana, ignorance (avijja), with the stage before creation that is described in the Rigveda's Hymn of Creation. While the term avidya does not actually appear in this Hymn, the pre creation stage is seen as unknowable and characterized by darkness. According to Gombrich, at this stage "consciousness is non dual, which is to say that it is the ability to cognize but not yet consciousness of anything, for there is no split yet into subject and object." This is different from the Buddha's point of view, in which consciousness is always consciousness of something. Jurewicz then compares the Vedic creator's desire and hunger to create the atman (or "his second self") with volitional impulses (samskara). According to Jurewicz, the third nidana, vijñana, can be compared to the atman's vijñanamaya kosha in Vedic literature, which is the consciousness of the creator and his subjective manifestations. According to Jurewicz, "in Vedic cosmogony, the act of giving a name and a form marks the final formation of the creator's atman." This may go back to the Vedic birth ceremony in which a father gives a name to his son. In Vedic creation pure consciousness creates the world as name and form (nama rupa) and then enters it. However, in this process, consciousness also hides from itself, losing sight of its real identity. The Buddhist view of consciousness entering name and form depicts a similar chain of events leading to deeper ignorance and entanglement with the world. Jurewizc further argues that the rest of the twelve nidanas show similarities with the terms and ideas found in Vedic cosmogeny, especially as it relates to the sacrificial fire (as a metaphor for desire and existence). These Vedic terms may have been adopted by the Buddha to communicate his message of not self because his audience (often educated in Vedic thought) would understand their basic meaning. According to Jurewizc, dependent origination replicates the general Vedic creation model, but negates its metaphysics and its morals. Furthermore, Jurewizc argues that:This deprives the Vedic cosmogony of its positive meaning as the successful activity of the Absolute and presents it as a chain of absurd, meaningless changes which could only result in the repeated death of anyone who would reproduce this cosmogonic process in ritual activity and everyday life. According to Gombrich, the Buddhist tradition soon lost sight of their connection with the Vedic worldview that the Buddha was critiquing in the first four links of dependent origination. Though it was aware that at the fourth link there should be an appearance of an individual person, the Buddhist tradition equated rupa with the first skandha, and nama with the other four skandhas. Yet, as Gombrich notes, samkhara, vijnana, and vedana also appear as separate links in the twelvefold list, so this equation can't be correct for this nidana.

Будданың алғашқы синтезі

Эрих Фраувалнердің пікірінше, он екі буын тізбегі Будданың екі тізімін біріктіру нәтижесінде пайда болған. Алғашқыда Будда дуккханың туындауын танхадан, яғни "жанқиярлықтан", құштарлықтан деп түсіндірген. Кейіннен Будда өзінің жүйесіне азаптың себебі ретінде "білімсіздікті" қосты. Бұл тәуелді туудың алғашқы бөлімінде сипатталған. Фраувалнер бұл "жай ғана механикалық қосылуды" "тыйымды", "қарама-қайшылықты" және "жүйеліліктегі кемшілік" деп бағалады. Пол Уильямс Фраувалнердің 12 буынның жиынтық болуы мүмкін деген ойын талқылайды. Дегенмен, ол соңында "қазіргі біліміміздің деңгейінде толық он екі буынды формуланың бастапқы логикасы қандай болуы тиіс еді, егер мұндай ниет болған болса, оны толыққанды анықтау мүмкін емес" деген қорытындыға келді.

Бакнеллдің тезисі

Ата-баба нұсқасы салаяна (алты сезімдік негіз) + нама рупа (атауы мен түрі) ↓ = фасса (байланыс) ↓ авиджа → (танымсыздық) санхара → (ерік әрекет) виджнана (білім) ведана (сезім) ↓ және т.б. Родерик С. Бакнелл 12 нидананың төрт нұсқасын талдап, пратития самутпада тізбесінің әртүрлі нұсқаларының бар екенін түсіндірді. Он екілік нұсқа – бұл «стандартты нұсқа», онда виджнана сезімтал санаға қатысты. Бакнеллдің айтуынша, он екі нидананың «стандартты нұсқасы» ата-баба нұсқасынан пайда болды, ол өз кезегінде сананы (виджьяна) және атау мен нысанды (намарупа) әртүрлі түсінеді. Салайана (алты сезімдік негіз) + нама рупа (алты сезім объектісі) ↓ виджнана (білім) = фасса (байланыс) ↓ ведана (сезім) ↓ және т.б. Бакнеллдің айтуынша, SN 35.106 тәуелді пайда болудың сызықтық емес «тараулы нұсқасын» сипаттайды, онда сана сезім мүшелері мен сезім объектілерінің бірігуінен алынады (және осылайша сезімдік қабылдауды білдіреді). Маханиданасұтта (ДН 15) «бұғаланған нұсқа» деп сипатталады, онда сана мен нама-рупа бір-бірін шарттайды. Сонымен қатар, ол сананың ана құрсағына түсуін сипаттайды. Бакнеллдің айтуынша, «бұғаланған нұсқаның кейбір есептерінде себеп-салдар тізбегі бұғаудан әрі қарай кетпейді деп нақты айтылады. Уолдрон сондай-ақ ерте Буддизмде сананың осы екі түрлі аспектіге ие екендігі туралы ойды атап өтті (негізгі сана немесе сезім және танымдық сезім санасы). Бұл екі аспект ерте Буддалық ойлауда айрықшаланбаған болса да, бұл екі аспект және олардың қарым-қатынасы кейінгі Буддалық ойлауда түсіндіріліп, алая виджьяна түсінігі пайда болды. «Сутта нипата нұсқасы» деп аталатын тағы бір сызықтық нұсқада сана авиджадан («білместік») және санкхарадан («әрекеттер» деп те аударылады) алынған. Виджнана (білім) ↑↓ нама-рупа (атауы мен түрі) [салайана (алты сезімдік негіз)] фасса (байланыс) ведана (сезім) және т.б. Бакнеллдің айтуынша, «тараулы нұсқа» алты сезім объектісіне тікелей қатысты болса, «бұғаланған нұсқа» және стандартты нұсқа нама рупа терминін «сезім объектілерінің алты түріне арналған ұжымдық термин» ретінде қолданады. Ол ертедегі дереккөздерден және Иншунь, Рит және Ватсуджидің зерттеулерінен алынған түрлі үзінділерді келтіреді. Бакнеллдің ойынша, есім мен форма ақыр соңында «ой мен денеге» қатысты деп қате түсіндірілді, бұл 12 нидана тізбегіндегі сәйкессіздіктерге әкеліп соқты және тізбектің басталуын қайта тууға қатысты деп түсіндіруге мүмкіндік берді. Бакнеллдің айтуынша, сызықтық тізім, оның бұрмалануы мен сана мен атау мен нысанның өзгерген мағынасы тізім кері ретпен айтылған кезде пайда болған болуы мүмкін. Бакнелл «тараулы нұсқа» он екі нидананың ақыл-ой процестері ретінде түсіндірілуімен сәйкес келетінін, ал «бұғаланған нұсқа» (білімді «қайта туу санасы» ретінде көретін) «үш өмір» түсіндірілуімен сәйкес келетінін атап өтті.

Ancestor version salayana(sixfold sense base)+nama rupa(name and form)↓ = phassa (contact)↓ avijja →(ignorance) sankhara →(volitional action) vijnana(consciousness) vedana (feeling)↓ etc. Roderick S. Bucknell analysed four versions of the twelve nidanas, to explain the existence of various versions of the pratitya samutpada sequence. The twevefold version is the "standard version", in which vijnana refers to sensual consciousness. According to Bucknell, the "standard version" of the twelve nidanas developed out of an ancestor version, which in turn was derived two different versions that understand consciousness (vijñana) and name and form (namarupa) differently. Branched version salayana (sixfold sense base)+nama rupa (six sense objects)↓vijnana (consciousness) = phassa (contact)↓ vedana (feeling)↓ etc. According to Bucknell, SN 35.106 describes a non linear "branched version" of dependent origination in which consciousness is derived from the coming together of the sense organs and the sense objects (and thus represents sense perception). The Mahānidānasutta (DN 15) describes a "looped version", in which consciousness and nama rupa condition each other. It also describes consciousness descending into the womb. According to Bucknell, "some accounts of the looped version state explicitly that the chain of causation goes no further back than the loop. Waldron also mentions idea that in early Buddhism, consciousness may have been understood as having these two different aspects (basic consciousness or sentience and cognitive sense consciousness). While these two aspects were largely undifferentiated in early Buddhist thought, these two aspects and their relation was explicated in later Buddhist thought, giving rise to the concept of alaya vijñana. In yet another linear version, dubbed the "Sutta nipata version", consciousness is derived from avijja ("ignorance") and saṅkhāra ("activities" also translated as "volitional formations"). Looped version vijnana (consciousness)↑↓nama rupa (name and form) [salayana (sixfold sense base)] phassa (contact) vedana (feeling) etc. According to Bucknell, while the "branched version" refers directly to the six sense objects, the "looped version" and the standard version instead use the term nama rupa as "a collective term for the six types of sense object." He cites various passages from the early sources and the scholarship of Yinshun, Reat and Watsuji in support. Bucknell thinks that name and form was eventually misinterpreted as referring to "mind and body", causing discrepancies in the 12 fold series and making it possible to interpret the beginning of the chain as referring to rebirth. According to Bucknell, the linear list, with its distortions and changed meaning for consciousness and name and form, may have developed when the list came to be recited in reverse order. Bucknell further notes that the "branched version", corresponds with the interpretation of the twelve nidanas as mental processes while the "looped version", (which sees consciousness as the "rebirth consciousness") corresponds with the "three lives" interpretation.

12 нидананың алғашқы тізімі

12 буынды тізбек кейінірек пайда болған деген пікірге қарсы Алекс Уэйман: «Мен толық он екі мүшенің буддизмнің бастапқы дәуірлерінен бері бар екеніне сенемін, сондай-ақ алғашқы жеті және соңғы бесеуге табиғи бөлініс те белгілі болғандығына көз жеткіздім» деп жазады.

Түсіндірме

Тәуелді пайда болу туралы ілімнің әртүрлі буддалық дәстүрлерде және олардың ішінде де көптеген түсіндірмелері бар. Будданың қайтысынан кейін пайда болған Абхидхарма дәстүрлері ілімді жүйелеудің әртүрлі тәсілдерін әзірледі. Қазіргі ғалымдар да осы ілімді әртүрліше түсіндіреді. Аджхан Брахмның пікірінше, тәуелді пайда болуды толыққанды дұрыс түсінуге тек ояған жандар немесе ариялар ғана жете алады. Брам атап көрсетеді: "Бұл тәуелді пайда болудың мағынасы туралы пікірлердің неге осыншалықты әртүрлі екендігіне жауап беруге көмектеседі". Коллетт Кокс тәуелді пайда болуды зерттеудің көп бөлігі екі негізгі түсіндірмеге негізделеді дейді, олар оны "барлық құбылыстарға қолданылатын абстрактілі шартталудың жалпы және логикалық принципі" деп қарастырады немесе "әрекеттің (карман) және қайта туу процесінің сипаттамалық моделі" ретінде қарастырады.

Шарттылық

Шарттылықтың жалпы қағидасы көптеген ерте көздерде: «Бұл болғанда, сонда бар; Бұл туғанда, сонда туады; Бұл болмағанда, сонда жоқ; Бұл тоқтағанда, сонда тоқтайды» деп келтірілген. Руперт Гетиннің сөзіне қарағанда, бұл негізгі принцип Ньютон сияқты тікелей себеп-салдарлық емес, сонымен қатар себеп-салдарлықтың жеке түрі де емес. Керісінше, ол классикалық еуропалық көзқарасқа қарағанда өзгеше, жанама және көптүрлі шарттылықты көрсетеді. Буддалық тәуелділік ұғымы бірнеше себептердің әрекетінен туындайтын жағдайларға қатысты, бұл жағдайлар өмір ішінде және одан тыс құбылыстардың бірге тууына себеп болады. Мысалы, бір өмірдегі карма, келесі өмірде белгілі бір өмірлік салаға қайта тууға әкелетін жағдайларды жасайды. Мазардың айтуынша, «көптеген кейінгі дереккөздер түпнұсқа мәтіннің негізгі тақырыбы мен мазмұнынан, біліп не білмей, ауытқып кеткен». Түсіндіру құралы ретінде Тхеравада, сарвастивада вайбхасика және саутрантика мектептерінің түсіндірме дәстүрлері 12 факторды үш өмірді қамтитын тізбек ретінде қарастыратын түсіндіруді қорғады. Бұл түсіндіруді Тхеравада ғалымы Буддхагоса (шамамен 5-ші ғасыр) өзінің ықпалды «Висуддхимагга» (Vism.578–8I) еңбегінде де қолдады және ол Тхеравадада қалыпты жағдайға айналды. Үш өмірлік модель, тәуелді пайда болуды қайта туумен байланыстыратын «эмбриологиялық» түсіндірмесімен бірге, Сарвастивада мектебі де қолдады, бұл Әбхидармакоса (АКБ. III.21–4) және Васубандхудың (4-5 ғасырлар) «Джаннапрастхана» еңбектерінде көрініс тапқан. Бұл осы шақтағы оқиғалардың негізі болып табылады. Ньянатилока, дәстүрлі Тхеравада тұрғысынан жазғанда, оларды «карма процесі» (камма бхава) деп атайды. Қазіргі өмір: үшіншіден оныншы ниданаға дейін (сана, нама-рупа, сезім мүшелері, контакт, сезім, құштарлық, байланыс, болу) қазіргі өмірге қатысты. Бұл сананың (виджняна) жатырға түсуімен басталады. Ньянатилока 3-7 ниданалардың «қайта туу процесі» (упатти бхава) екенін, ал 8-10 ниданалардың «карма процесі» екенін атап көрсетеді. Кеовнның сөзіне сәйкес, қазіргі өмірдің алғашқы бес ниданасы адамның қазіргі тағдырымен байланысты және қазіргі өмірдің болуын шарттайды. Келесі үш тәуелді пайда болу, атап айтқанда, құштарлық, ләззат алу және жүктілік, қазіргі тағдырдың жемісін өсіреді. Бодхи бұл он екі себептің жасырын емес, «тәжірибенің негізгі үлгісі» екенін, ол «әрқашан бар, әрқашан біздің санамызға қол жетімді» екенін айтады. Сонымен қатар, Пайютто Вибхангада екі модельді де талқылайтын материал бар екенін айтады: үш өмірлік модель (Vibh.147) және бір сана сәтінің моделі. Сол сияқты Кокс Сарвастивадин Виджнянакаяда тәуелді пайда болудың екі түсіндірмесі бар екенін атап өтеді: біреуі 12 нидананы қарапайым тәжірибені есепке алу үшін бір сәтте жұмыс істейтіндей түсіндіреді, ал екіншісі 12 нидананы ретті түрде пайда болатындығын түсіндіреді, олардың қайта туу мен карманың жұмыс істеуіндегі рөлін атап көрсетеді. Ұзақ мерзімді: Дхармалардың өзара тәуелділігі мен себеп-салдарлық байланысы әр түрлі уақытта (үш өмір бойы) пайда болады. Тізбекті: Он екі байланыстың себеп-салдарлық байланысы, олар ми сәттерінің үздіксіз тізбегінде пайда болады және тоқтатылады.

The general principle of conditionality is expressed in numerous early sources as "When this is, that is; This arising, that arises; When this is not, that is not; This ceasing, that ceases." According to Rupert Gethin, this basic principle is neither a direct Newtonian like causality nor a singular form of causality. Rather, it asserts an indirect and plural conditionality which is somewhat different from classic European views on causation. The Buddhist concept of dependence is referring to conditions created by a plurality of causes that necessarily co originate phenomena within and across lifetimes, such as karma in one life creating conditions that lead to rebirth in a certain realm of existence for another lifetime. According to Mazard, "many later sources have digressed from the basic theme and subject matter of the original text, knowingly or unknowingly." As an expository device, the commentarial traditions of the Theravāda, sarvāstivāda vaibhasika and sautrantika schools defended an interpretation which saw the 12 factors as a sequence that spanned three lives. It is also defended by the Theravāda scholar Buddhaghosa (c. fifth century CE) in his influential Visuddhimagga (Vism.578–8I) and it became standard in Theravada. The three lives model, with its "embryological" interpretation which links dependent origination with rebirth was also promoted by the Sarvāstivāda school as evidenced by the Abhidharmakosa (AKB. III.21–4) of Vasubandhu (fl. 4th to 5th century CE) and the Jñanaprasthana.|group=note

The previous life: the first two nidanas, namely ignorance and mental fabrications. They are basis for the events in the present. Nyanatiloka, writing from a traditional Theravada perspective, calls these "karma process" (kamma bhava). The present life: The third to the tenth nidanas (consciousness, nama rupa, the sense bases, contact, feeling, craving, clinging, becoming) relate to the present life. This begins with the descent of vijnana (consciousness, perception) into the womb. Nyanatiloka notes that nidanas 3 7 are part of the "rebirth process" (uppatti bhava) and nidanas are 8 10 are "karma process". refn|According to Keown, the first five nidanas of the present life relate to one's present destiny, and condition the present life's existence. The next three dependent originations, namely craving, indulgence and gestation foster the fruits of the present destiny. Furthermore, Bodhi argues that these twelve causes are not something hidden, but are "the fundamental pattern of experience" which "always present, always potentially accessible to our awareness." Furthermore, according to Payutto, there is material in the Vibhaṅga which discusses both models, the three lifetimes model (at Vibh.147) and the one mind moment model. Similarly, Cox notes that the Sarvastivadin Vijñānakāya contains two interpretations of dependent origination, one which explains the 12 nidanas as functioning in a single moment as a way to account for ordinary experience and another interpretation that understands the 12 nidanas as arising sequentially, emphasizing their role in the functioning of rebirth and karma. Prolonged – The interdependence and causal relationship of dharmas is seen as arising at different times (across three lifetimes). Serial – The causal relationship of the twelve links arising and ceasing in a continuous series of mind moments.