Ару́н өзені: Батыс Сассекстің ең ұзын арнасы

Кіріспе

Арун – Англияның Батыс Сассекс графтығындағы өзен. 60 шақырымдық (60 км) ұзындығымен, ол Сассексте толығымен орналасқан ең ұзын өзен және Медуэй, Вей және Моль өзендерінен кейін Сассексте басталатын ең ұзын өзендердің бірі. Арунның бастауы Уилдтегі Сент-Леонард орманындағы шағын арналардың бірігуінен басталып, Хоршам арқылы Ноухерстке дейін батысқа қарай ағады. Оңтүстікке бұрылып, оған негізгі саласы – батыс Ротер өзені қосылады, содан кейін Оңтүстік Даунс үстінен өтіп, Арунделге жетіп, Литтлхэмптон тұсында Англия арнасына құяды. Бұл Англиядағы ең жылдам ағысты өзендердің бірі. Литтлхэмптон теңізінен 41 шақырым (25,5 миль) жоғарыда орналасқан Паллингэм Кейіне дейін теңіз суы кіріп келеді. Арун өзені Батыс Сассекстің Арун аудандық әкімшілігінің атын алған. Өзенді жақсарту жұмыстары алғаш рет 1540-1570 жылдар аралығында жүргізілді, сол кезде Арундел порты болып дамыды және Паллингэмге дейінгі кеме қатынасы жақсартылды, бірақ баржалар орнатылған шлюздерден өтуде қиындықтарға тап болды. Бұл жұмысты Арунделдің 19-шы графы Генри ФицАлан жүзеге асырды, ол өзеннің жоғарғы бөлігін тегін пайдалануға мүмкіндік берді. 1732 жылдан бастап порт комиссарлары Арунделден теңізге дейінгі төменгі өзенді басқарып келді, ал 1793 жылы парламент қабылдаған заңмен сағаны лайдан тазартатын шаралар бекітілді. Теміржолдардың пайда болуымен және жағалаудағы кеме қатынасының өзгеруімен Литтлхэмптон Арун порты ретінде Арунделді басып озды, ал Литтлхэмптон порт комиссарлары әлі де Арунделге дейінгі өзенге жауапты және оны пайдалану үшін төлемдерді жинайды. Арунделден жоғарыдағы өзен 1785 жылдан кейін жақсартылды. Негізгі арна тегін болғандықтан, жобаның иелері екі үлкен канал қазды. Біреуі үш шлюзден және Хардэм туннелінен өтіп, Пулбороға жақын үлкен иілімнен құтылу үшін салынды. Екіншісі жоғарғы аяқтамаға жақын орналасқан, онда үш шлюз бен су тасқынының алдын алуға арналған шлюз Ньюбридждегі кемежайларға жету үшін бастапқы арнаны су құбырымен кесіп өтті. 1816 жылы Вей және Арун каналы ашылғанда, ол Ньюбридждегі Арун кеме қатынасына қосылды, содан кейін Портсмут және Арундел каналы да ашылды. Бұл екі канал Лондон мен Портсмут арасындағы ішкі су жолын қамтамасыз ету мақсатымен салынды, бірақ олар иелерінің үмітін ақтамады. Теміржолдардың бәсекелестігі күшейген кезде көлік қозғалысы тез төмендеді, 1888 жылдан бастап кеме қатынасы тоқтатылды, бірақ төменгі бөліктерде қозғалыс толығымен тоқтап қалмады. Қазіргі уақытта Вей және Арун каналын қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, ал қалпына келтіру жоспарына Ньюбридж астындағы каналдар мен шлюздерді де қамту көзделген.

River in West Sussex, England

The River Arun ('/ær//ən/) is a river in the English county of West Sussex. At 37 mile (60 km) long, it is the longest river entirely in Sussex and one of the longest starting in Sussex after the River Medway, River Wey and River Mole. From the series of small streams that form its source in the area of St Leonard's Forest in the Weald, the Arun flows westwards through Horsham to Nowhurst where it is joined by the North River. Turning to the south, it is joined by its main tributary, the western River Rother, and continues through a gap in the South Downs to Arundel to join the English Channel at Littlehampton. It is one of the faster flowing rivers in England, and is tidal as far inland as Pallingham Quay, 25.5 mile (41 km) upstream from the sea at Littlehampton. The Arun gives its name to the Arun local government district of West Sussex. The first major improvements to the river were made between the 1540s and the 1570s, when Arundel became a port, and navigation up to Pallingham was improved, but barges had difficulty negotiating the flash locks that were installed. The work was carried out by Henry FitzAlan, 19th Earl of Arundel, who made the upper section toll free. Harbour commissioners managed the lower river from Arundel to the sea from 1732, and major improvements to keep the estuary free from silt were sanctioned by an Act of Parliament obtained in 1793. With the coming of the railways and changes in coastal shipping, Littlehampton superseded Arundel as the port of the Arun, and the Littlehampton harbour commissioners are still responsible for the river up to Arundel, collecting tolls for its use. The river above Arundel was improved after 1785. As the main channel was toll free, the proprietors of the scheme built two major cuts. One, which included three locks and passed through Hardham Tunnel, was built to avoid a large bend near Pulborough. The other was near the upper terminus, where a cut with three locks and a flood Lock crossed the original channel by an aqueduct to reach wharves at Newbridge. Further improvements were made when the Wey and Arun Canal opened in 1816, joining the Arun Navigation at Newbridge, and after the completion of the Portsmouth and Arundel Canal, which opened soon afterwards. These two canals were an attempt to provide an inland route between London and Portsmouth, but were not as successful as the proprietors hoped. Traffic declined rapidly when the railways offered competition, and the navigation ceased to be maintained from 1888, though some traffic continued on the lower sections. The Wey and Arun Canal is currently being restored, and restoration will eventually include the cut and locks below Newbridge.

Тарих

Птолемей өзінің Географиясын шамамен 150 жылы жазғанда Арун өзенін Трисантонис деп атады, және кейінгі жазбаларда да осы атау қолданылды. Трисантонис сөзінің бритондық тілде «басып өтуші» деген мағынасы бар, бұл өзеннің жиі су тасқынына ұшырап, жақын жерлерді басуға бейім екенін көрсетеді. Трисанто сөзі тікелей «арғы бетке өтетін адам» деп аударылады. Сонымен қатар, Арун өзенінің теңізге жақын төменгі ағысында Трисантонис деп, ал жоғары ағысында Арнус (бритондық «Арно» сөзінен – ағып, жүріп, қозғалу) деп аталғанын айтатын теория бар. Арундель қаласының аты «Арноның шатқалы» немесе «ағып жатқан өзеннің шатқалы» дегенді білдіруі мүмкін. Өйткені Арундл атауы ағылшын-саксон тіліндегі hærn dell сөзінен шыққан, ол «жағалық аңғар» деген мағынаны білдіреді, демек өзеннің аты да «жағалық» сөзінен туындаған болуы мүмкін. Роттер сияқты басқа да жергілікті өзендердің аттары да, мысалы, ағылшын-саксон тіліндегі róðer («есуші» – ұзын өзендегідей) сөзінен шыққан, өзенді және оның төңірегін сипаттайды. Өзен сағасы әрқашан Литтлхэмптон қаласында болған жоқ. 15 ғасырдың соңына дейін ол теңізге құятын жерінен бұрын, шамамен он шақырымдай шығысқа қарай Лансингте Адур өзенімен қосылған. Бұл саға шығысқа қарай судың әсерінен құм мен тас-төңірақпен тосылып, Адур өзенін Шорхэмге қарай итеріп жіберді, ал Арун әр түрлі уақытта Вортинг, Горинг және Ферринг тұсында жарылып, ақырында 1500-1530 жылдар аралығында Литтлхэмптон қаласының қазіргі сағасын құрды.

Жағдайдың жақсаруы

Өзеннің теңізден Фордқа дейінгі төменгі бөлігі он бірінші ғасырда нормандар басып алған кезде кеме жүруге қолайлы болды. XVI ғасырда Генри Фиц Алан, 19-шы Арундел графы Фордта кемежайлар салды және сол жердегі өзен арнасын жақсартты, соның арқасында қала портқа айналды. 1544 жылдан бастап 30 жыл ішінде ол өзенді Паллингэм дейін жақсартты. Жұмысқа бірнеше шлюздер қажет болды, бірақ олар өте табысты болмады, пайдалану үшін төлем алынбады және ағаш тасымалдау үшін шамамен 15 тонналық кемелер қолданылды. XVI ғасырдың басында өзенді Ньюбриджге дейін кеме жүретіндей етіп жасауға тырысқандар сәтті болмады. 1732 жылы Парламент актісі қабылданды, оның басты мақсаты "Арундел порты" деп аталатын Литтлхэмптон портын жақсарту болды, бірақ теңізден Арунделге дейінгі өзеннің алғашқы 5,75 милі (9 км) да жақсартылды. Комиссарлар тағайындалды, оларға кеме айлақтарын салуға және құмды арнадан теңізге жаңа арна жасауға өкілеттік берілді. Акт оларға қызметтерді пайдаланғаны үшін төлем алуға рұқсат берді және бастапқы шығындар өтелгеннен кейін, төлемдердің жартысы портты және Арунделге дейінгі өзен арнасын күтіп ұстауға жұмсалатын болды. Көптеген кемелер 30-40 тонналық болса да, жұмыстың нәтижесінде 100 тоннаға дейінгі кемелер Арунделге жете алды және сауда жақсарды. Өзенге әсер ететін келесі актіні 1785 жылы жергілікті адамдар тобы алды. Акт бойынша, меншік иелеріне өзенді Ньюбриджге дейін 30 тонналық баржалармен жүзуге қолайлы етуге құқық берілді. Олар Арунделден Хоутон көпіріне дейінгі өзенге билік ете алмады және Паллингэмге дейінгі өзенді пайдалану үшін төлем ала алмады. Меншік иелерінің 31 мүшесі болды, олар 100 фунттан тұратын 100 акцияны шығару арқылы 10 000 фунт жинауға мүмкіндік алды. Навигацияның күнделікті басқаруын үш меншік иесі жүзеге асырды, ал үлкен топ жарты жылда бір рет жиналатын. Навигацияның мақсаты көмір, әк және сазды жоғары ағысқа, ал ауылшаруашылық өнімдерін кері бағытта тасымалдау болды. Өзен арнасын жақсартудың орнына, Паллингхемнен жоғарыдағы навигация жеке арнадан тұрды, онда үш шлюз және Орфолдтағы өзен үстінен өтетін акведук болды. Паллингхемнан төменгі сапар Колдволтхем мен Хардхем арасында жаңа арнаны қазу арқылы 5 км қысқартылды. Бұл үш шлюз және туннель салуды қажет етті. Паллингхем мен Ньюбридж аралығы 1787 жылдың 1 тамызында ашылды, ал Хардхем арнасы 1790 жылдың ортасында аяқталды. Жұмыстың құны шамамен 16 000 фунт стерлинг болды. Бұл кезде навигацияны кеңейту бойынша екі ұсыныс болды. Біріншісі 1791 жылы Петворттың солтүстігіндегі Солтүстік Чапелге арналған канал, екіншісі келесі жылы Хоршамға арналған канал. Бақылауды Джон Ренни жүргізді, ол құрылысқа 18 133 фунт стерлинг қажет екенін бағалады, бірақ қолданыстағы меншік иелерімен келіссөздер сәтсіз аяқталды және жоба 1794 жылы тоқтатылды. Өзен 1888 жылғы Теміржол және каналдар трафигі туралы актінің бөлігі ретінде шығарылған жарлық бойынша навигация ретінде тасталды. Сол кезде Саффолкштағы Ларк өзені тасталған жалғыз өзендік навигация болды. Сауда кеңесі 1896 жылы жабылу туралы бұйрық шығарды, содан кейін жоғарғы өзенге жауапты навигациялық орган болмады. Алайда, трафик толығымен тоқтаған жоқ. "Вей және Арун" каналын қалпына келтіру жұмыстары 1970 жылдары құрылған "Вей және Арун" канал қоры арқылы жүргізілуде. Техникалық тұрғыдан алғанда, "Вей және Арун" каналы Ньюбриджде аяқталады, бірақ қалпына келтіру Арун навигациясының Паллингхемге дейінгі бөлігін қамтиды, ол Арун өзеніне жетеді. Көптеген жылдар бойы Ішкі су жолдары қауымдастығының Солент және Арун бөлімшесі өзенде жыл сайынғы круиз ұйымдастырып, навигациялық құқықтар сақталуын қамтамасыз етті. Оны ұйымдастыру жауапкершілігі қазір "Вей және Арун" канал қорына берілді.

The lower portion of the river, from the sea to Ford, was navigable in the eleventh century at the time of the Norman conquest. In the sixteenth century, Henry FitzAlan, 19th Earl of Arundel built wharves at Ford, and improved the river channel below there, so that the town became a port. Over the 30 years from 1544, he also improved the river as far upstream as Pallingham Quay. Although the work involved a number of flash locks, which were not very successful, no tolls were charged for its use, and vessels of around 15 tons were used to carry timber. Attempts to make the river navigable up to Newbridge in the early sixteenth century were not successful. An Act of Parliament was obtained in 1732, the main emphasis of which was the improvement of "the harbour of Littlehampton, called Arundel Port", but improvements to the first 5.75 mile (9 km) of the river, from the sea to Arundel, were also authorised. Commissioners were appointed, with powers to erect piers and to cut a new channel to the sea through a sand bar. The Act allowed them to charge tolls for use of the facilities, and once the initial costs had been repaid, one half of the tolls were to be used to maintain the harbour and the river channel up to Arundel. Although most ships were of 30 or 40 tons, ships of up to 100 tons could reach Arundel as a result of the work, and trade improved. The next Act to affect the river was obtained by a group of local men in 1785. Under the Act, the proprietors were empowered to make the river navigable for 30 ton barges up to Newbridge. They had no jurisdiction over the river from Arundel to Houghton bridge, and could not charge tolls for use of the river up to Pallingham. There were 31 members of the proprietors, who could raise £10,000 by issuing 100 shares worth £100 each. Day to day oversight of the affairs of the navigation were managed by three proprietors, with a half yearly meeting of the larger group. The purpose of the navigation was to carry coal, chalk and lime upstream, and agricultural produce in the other direction. Rather than improve the river channel, the navigation upstream of Pallingham consisted of a separate channel, containing three locks, and an aqueduct which carried the navigation over the river at Orfold. The journey below Pallingham was made 3 mile (5 km) shorter by cutting a new channel between Coldwaltham and Hardham. This involved the construction of three more locks and a tunnel. The Pallingham to Newbridge section opened on 1 August 1787, while the Hardham cut was completed in mid 1790. The cost of the work was around £16,000. There were two proposals to extend the navigation at this time. The first was for a canal to North Chapel, to the north of Petworth, in 1791, and the second was for a canal to Horsham in the following year. The route was surveyed by John Rennie, who estimated that it would cost £18,133 to build, but negotiations with the existing proprietors failed, and the scheme was dropped in 1794. The river was abandoned as a navigation by a warrant issued as part of the Railway and Canal Traffic Act of 1888. The River Lark in Suffolk was the only other river navigation abandoned at that time. The Board of Trade issued a closing order in 1896, and after that, there was no navigation authority responsible for the upper river. However, traffic did not cease entirely. The Wey and Arun Canal is being restored by the Wey and Arun Canal Trust, which was set up in the 1970s. The Wey and Arun Canal technically ended at Newbridge, but the restoration will include the Arun Navigation section down to Pallingham to reach the River Arun. For many years, the Solent and Arun Branch of the Inland Waterways Association organised an annual cruise on the river to ensure that the navigation rights were maintained. Responsibility for its organisation has now been passed to the Wey and Arun Canal Trust.

Бағыт

Арун өзені бастауынан теңізге дейінгі 60 шақырымды (60 км) құрайды. Ол Хоршамның шығысында, Сент-Леонард орманында, жергілікті жұртшылықта гиллдер немесе арықтар деп аталатын көптеген бұлақтардан бастау алады. Батысқа қарай ағып, Хоршамның оңтүстік шекарасымен өтеді және қысқа ғана уақытқа солтүстікке бұрылады. Батысқа қарай жалғасып, Ноухерстте Солтүстік өзенімен қосылады, оның бастаулары Суррейдегі Лейт және Холмбери төбелерінде орналасқан. Оның қоректендіретін салаларына Оке, Холден Брук және Стэндон Брук өзендері кіреді. Бұрылыстан кейін Арун А29 тас жолының астынан өтеді, осы тұста бұл жол римдік Стайн көшесінің бағытын ұстанады, және өзен төсегінде римдік көпірдің ағаш қақпақтары табылған. Римдік бекіністің қалдықтары жақын жерде орналасқан. Руджвикке оңтүстіктен жақындағанда, ол қолданыстан шығарылған теміржол желісімен кесіседі, және осы тұста 66 фут (20 м) биіктіктегі контурдан өтеді. Оның бағыты оңтүстікке қарай бұрылатын иректермен белгіленеді, ал округ шекарасы қысқа ғана уақытқа оның бағытын ұстанады. Локс / Локсвуд өзені Арунға Дранджевикте қосылады, бұл жерден Вей және Арун каналы жартылай қалпына келтірілген. Каналдың батысында бұрынғы арна анық көрінеді және шекара осы арнаны ұстанады, бірақ өзеннің негізгі ағыны каналдың шығысына қарай жаңа, түзу учаскемен ағып өтеді. Шекара қайтадан каналдан өткеннен кейін өзен иректелген бағытын жалғастырады. Оңтүстікте тағы бір түзу учаске бар, оның ескі арнасы әлі де каналдың екінші жағында көрінеді. Біраз уақыттан кейін ол Висборо Гринге жақын орналасқан A272 тас жолындағы Ньюбриджге жетеді. Арун навигациясының солтүстік соңы болған кемежай көпірдің оңтүстігінде орналасқан. Wharf Farm жақын жерде болды, ал қазіргі 1:2500 масштабты Ordnance Survey картасында "Ескі кемежай" деп аталатын ғимараттар көрсетілген. Брокхерст бұлағы өзен батысқа қарай бұрылмас бұрын шығыстан қосылады. Біраз уақыттан кейін ол Арун навигациясын өзен арнасынан өткізген Орфолд акведугімен кесіседі. Кирд өзені солтүстіктен қосылып, өзен қайтадан оңтүстікке қарай бұрылады. Паллингхэмде Паллингхэм сарайының қалдықтары солтүстік жағалауда, Паллингхэм сарай фермасымен қатар орналасқан, ал Паллингхэм квей фермасы, 18-ғасырдан бергі ІІ санаттағы ғимарат, өзеннің батыс жағалауында Арун навигациялық кесімімен қиылысу алдында орналасқан. Қиылыстан төмен өзеннің суы жоғарылайды. Өзен 1422-23 жылдары салынған ортағасырлық тас көпір – Стофэм көпірімен кесіседі. 1822 жылы кеме қатынасын жақсарту мақсатында ортаңғы арка көтерілген. Бұл І санаттағы ғимарат, сондай-ақ, Ежелгі ескерткіш. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста әскери жүк көліктерімен зақымдалған, бірақ жөндеуден өткен, ал A283 тас жолындағы ауыр көлік қозғалысы 1980 жылдары жаңа көпірге ауыстырылды. Көпірдің астында кішкентай арал бар, одан кейін Ротер өзенінің айналмалы жолынан аулақ болу үшін жасалма кесу салынды. Өзен қазір бұрынғы Хардэм жүгері диірменінің орнындағы бөгеттің үстінен ағып, Арунға ағысы төмен қарай қосылады, ал қиылыстан кейін тағы бір кішкентай арал пайда болады. Туннельді зерттеу 1953 жылы Суссекс округінің журналында жазылған мақалада сипатталған, сол кезде екі шеті де қолжетімді болған, ал 2012 жылы тек оңтүстік шеті зерттелді. Каналдың солтүстік шетіндегі су құбыры төсегі арқылы су құбыры салынды, ал туннель аузы осы жерде орналасқан. Өзен шығысқа қарай үлкен ирекпен жалғасады. Арун аңғарының теміржол желісі оны Пулборо теміржол станциясына дейін кесіп өтеді. Екі арнаны да кесіп өтетін A29 тас жолы бар тағы бір арал бар. Пулбороу Брукс табиғи қорығы шығыста орналасқан, ал содан кейін бағыт батысқа қарай Гретам көпіріне дейін иректеледі. Өзеннің батыс жағалауында, көпірдің астында, Уолтхэм Брукс табиғи қорығы орналасқан. Хардхэм туннелі арқылы өтетін тармақтағы Колдвольтам шлюзы қазіргі карталарда әлі де белгіленеді, ал шлюзден өзенге дейінгі бөлікте әлі де су бар. Амберлидің солтүстігінде өзенді Арун аңғарының желісі Тимберли көпірімен қайтадан кесіп өтеді. Бьюри ауылында Батыс Сассекс әдеби жолы батыс жағалауға қосылады, ал тағы бір жаяу жүргінші жолы шығыс жағалауға қосылады. Келесі көпір - Амберли теміржол станциясына жақын Хоутон көпірі. Өзен екі арнаға бөлінеді, ал көпір екеуіне де созылады. Кеме қатынасына сауда-саттық жасайтын саз шұңқырлары қазір Амберли мұражайы мен мұралық орталығы орналасқан. Өзен S пішінді бағытпен өтеді, солтүстік ирек Солтүстік Стоук ауылын, ал оңтүстік ирек Оңтүстік Стоукты қоршап тұрады. Оңтүстіктегі жол теміржолдың астынан өтеді, бірақ теміржолдың батысында жаңа арна салынған. Батыс жағалауда Офхэм шағын ауылы және Арундел су құбырлық орталығы орналасқан, бұл Wildfowl & Wetlands Trust басқаратын құстарға арналған пана. Арундел қаласы өзеннің батысында орналасқан. Онда 1068 жылы құрылысы басталған моттың үстіне салынған қамал бар. Оның иесі Норфолк герцогі мен герцогинясы. Қазіргі ғимараттың құрамында 11-ғасырдың соңынан 19-ғасырға дейінгі әртүрлі кезеңдерге жататын көптеген бөліктер бар және І санаттағы ғимарат болып саналады. Мұнда өзенді кесіп өтетін екі көпір бар, біреуі қала арқылы өтетін ескі жолда, ал екіншісі Арундел айналма жолының A284 тас жолын алып өтеді. Соңғы учаскеде 1908 жылы салынған теміржол көпірі және Литтлхемптонға қарай шығыс жағалауын алып өтетін A259 тас жолының көпірі орналасқан. Ол Шығыс және Батыс пирстер арасында Англияға құяды.

At 37 mile (60 km) from its source to the sea, the Arun is the longest of the rivers flowing entirely within Sussex. It rises as a series of streams, known locally as ghylls or gills, to the east of Horsham, in St Leonard's Forest. It flows westwards, along the southern boundary of Horsham and turns briefly to the north to skirt Broadbridge Heath. Continuing westwards, it is joined at Nowhurst by the North River, with its headstreams in the heights of Leith Hill and Holmbury Hill in Surrey. and whose feeder streams include the River Oke, Holden Brook and Standon Brook. After the junction, the Arun passes under the A29 road, which follows the route of the Roman Stane Street at this point, and timber piles of a Roman bridge have been found in the riverbed. The earthworks from a Roman station are close by. To the south of Rudgwick it is crossed by a disused railway line, and at this point it crosses the 66 feet (20 m) contour. Its course is marked by winding meanders as it turns towards the south, and the county boundary briefly follows its course, the River Lox / Loxwood Stream joins the Arun at Drungewick just before it is joined by the partially restored Wey and Arun Canal. Its former course to the west of the canal can be clearly seen, and is followed by the boundary, but the main flow of the river follows a new straight cut just to the east of the canal. Once the boundary crosses back over the canal, the river resumes its meandering course on the eastern side of the canal. A little further to the south is another straight cut, with the old course still visible on the other side of the canal. Soon it reaches Newbridge on the A272 road near Wisborough Green. The location of the wharf which was the northern terminus of the Arun Navigation was just to the south of the bridge. Wharf Farm was nearby, and the modern 1:2500 Ordnance Survey map shows buildings named "The Old Wharf". Brockhurst Brook joins from the east before the river turns briefly westwards. Soon it is crossed by Orfold Aqueduct, which carried the Arun Navigation over the river channel. The River Kird joins it, flowing from the north, and it turns southwards again. At Pallingham the remains of Pallingham Manor are on the north bank, next to Pallingham Manor Farm, Pallingham Quay Farmhouse, another Grade II listed building dating from the 18th century, is on the west bank of the river just before its junction with the Arun Navigation cut. Below the junction, the river is tidal. The river is crossed by Stopham Bridge, a fine medieval stone bridge built in 1422–23. The centre arch was raised as part of the improvements made to the navigation in 1822. It is a Grade I listed structure, and also a Scheduled Ancient Monument. It was damaged by army lorries in the Second World War, but has been repaired, and the heavy traffic on the A283 road was diverted onto a new bridge just upstream of it in the 1980s. Below the bridge is a small island, after which an artificial cut built to avoid the circuitous route of the River Rother Navigation heads westwards. The river now discharges over a weir at the site of the former Hardham corn mill to join the Arun a little further downstream, and the junction is followed by another small island. Exploration of the tunnel was described by an article in Sussex County Magazine in 1953, when both ends were accessible, and again in 2012, when only the southern end was explored. A waterworks has been built over the bed of the canal at the northern end, and the tunnel mouth is within the site. The river continues in a large loop to the east. The Arun Valley railway line crosses it to reach Pulborough railway station. There is another island, with the A29 road crossing both channels. Pulborough Brooks nature reserve is to the east of the loop, and the course then meanders westwards to Greatham Bridge. On the west bank of the river below the bridge is Waltham Brooks nature reserve. Coldwaltham lock, on the branch through the Hardham Tunnel, is still marked on modern maps, and the section from the lock to the river still holds water. Just to the north of Amberley, the river is crossed by the Arun Valley line again at Timberley Bridge. At the village of Bury, the West Sussex Literary Trail joins the western bank and another footpath joins the eastern bank. The next bridge is Houghton Bridge, close to Amberley railway station. The river splits into two channels here, and the bridge spans both. The chalk pits which provided trade to the navigation are now the location of Amberley Museum & Heritage Centre, a site with many items of industrial heritage on display. The river follows an S shaped course, the northern loop encircling the village of North Stoke and the south one encircling South Stoke. Immediately to the south, the old course passes under the railway line, but a new channel was cut to the west of the railway. On the west bank is the hamlet of Offham and Arundel Wetland Centre, a haven for birds which is run by the Wildfowl & Wetlands Trust. The market town of Arundel is to the west of the river. It has a castle build on a motte, the construction of which was started in 1068. It is owned by the Duke and Duchess of Norfolk. The present building consists of many different components, dating from the late eleventh century through to the nineteenth, and is Grade I listed. Two bridges span the river here, the first on the original road through the town, while the second carries the A284 Arundel Bypass. The final section is crossed by a railway bridge, built in 1908, and the A259 road bridge, which carries the road into Littlehampton on the east bank. It discharges into the English Channel between the East and West Piers.

Су сапасы

Қоршаған орта агенттігі Англиядағы өзен жүйелерінің су сапасын өлшейді. Әрқайсысына жалпы экологиялық жағдай беріледі, ол бес деңгейдің бірі болуы мүмкін: жоғары, жақсы, орташа, нашар және өте нашар. Мұны анықтау үшін бірнеше компоненттер қолданылады, соның ішінде омыртқасыздардың, гүлді өсімдіктердің және балықтардың саны мен түрлеріне қарайтын биологиялық жағдай. Химиялық жағдай, әртүрлі химиялық заттардың концентрациясын белгілі қауіпсіз концентрациямен салыстыратын, жақсы немесе сәтсіз деп бағаланады. Арун өзені жүйесінің су сапасы 2019 жылы төмендегідей болды.

Бөлім | Экологиялық жағдай | Химиялық жағдай | Ұзындығы | Су алабы
------- | -------- | -------- | -------- | --------
9.8 миль (16 км) | | | 16.72 шаршы миль (43 км²) |
6.9 миль (11 км) | | | 12.59 шаршы миль (33 км²) |
4.5 миль (7 км) | | | 7.01 шаршы миль (18 км²) |
15.5 миль (25 км) | | | 21.49 шаршы миль (56 км²) |
12.1 миль (19 км) | | | 18.66 шаршы миль (48 км²) |
16.5 миль (27 км) | | | 26.91 шаршы миль (70 км²) |
21.1 миль (34 км) | | | 33.75 шаршы миль (87 км²) |
2.6 миль (4 км) | | | 4.64 шаршы миль (12 км²) |
3.3 миль (5 км) | | | 4.19 шаршы миль (11 км²) |
3.1 миль (5 км) | | | 7.75 шаршы миль (20 км²) |
5.4 миль (9 км) | | | 17.94 шаршы миль (46 км²) |
4.6 миль (7 км) | | | 5.09 шаршы миль (13 км²) |
| қатты өзгертілген | | | |

Сапаның жақсы болмауына себептер – өзеннің көп бөлігіне кәріз суларын құю, арнаның физикалық өзгертілуі, сондай-ақ ауыл шаруашылығы және жерді басқарудан шығатын қоректік заттардың ағыны. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы химиялық жағдай жақсыдан сәтсізге өзгерді, себебі полибромдалған дифенил эфирлері (PBDE), перфтор-октана сульфонаты (PFOS) және сынап қоспаларының болуына байланысты, бұлардың ешқайсысы бұрын бағалауға енгізілмеген.