Кіріспе

Канадалық саяси даулар 1917 жылғы әскери шақыру дағдарысы – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Канададағы саяси және әскери дағдарыс. Бұл негізінен ерлерді соғысқа әскери қызметке шақыру мәселесіндегі келіспеушіліктерге байланысты болды, сонымен қатар француз канадалықтары мен ағылшын канадалықтары арасындағы қарым-қатынастарға қатысты көптеген мәселелерді көтерді. Француз канадалықтарының басым көпшілігі әскери шақыруға қарсы болды; олардың Англияға да, Францияға да ешқандай адалдық сезімі болмады деп ойлады. Анри Бурасса басшылығымен, олардың адалдығы тек Канадаға ғана екенін сезінді. Ағылшын канадалықтары Ұлыбритания империясымен тығыз байланысты сезінгендіктен, соғысқа қолдау көрсетті. 1918 жылдың 1 қаңтарында Біріккен үкімет әскери қызмет туралы заңды күшіне енгізе бастады. Бұл заң бойынша 404 385 адам әскери қызметке жауапты болды, олардың 385 510-ы босатуды сұрады. Ең зор қарсылық Квебек провинциясында болды, онда француз канадалық ұлтшылдығынан туған соғысқа қарсы көзқарастар 1918 жылдың 28 наурызы мен 1 сәуірі аралығында тәртіпсіздіктерге әкеп соқты. Тәртіпсіздіктер бейсенбі күні Доминион полициясының француз канадалық азаматты тұтқындауынан басталды, ол әскери шақырудан босату туралы құжаттарын ұсынбаған. Адам босатылғанына қарамастан, шамамен 200 адамнан тұратын ашулы топ дереу тұтқындалған Сент-Рох аудандық полиция бөлімшесіне жиналды. Тәртіпсіздік жасаушылар Квебек қаласындағы әскери шақыру тіркеу кеңсесін және әскери шақыруды қолдайтын екі газетті тонады. Соңғы және ең қанды қақтығыс Пасха дүйсенбісі күні болды, сол күні көпшілік тағы да қаладағы әскери күштерге қарсы ұйымдасты, сол кезде қалада 1200 сарбаз болды. Сарбаздарға көпшілікке атуға бұйрық берілді, олар дереу тарап кетті. Нақты құрбан болғандардың саны туралы пікірлер әртүрлі болғанымен, сол күнгі ресми есептерде атыстан бес адам қаза тапқаны айтылған. Тағы да ондаған адам жарақат алды. Сол күні сарбаздардың арасында 32 жарақат тіркелді, өлгендер жоқ. 1 сәуір күні Пасха тәртіпсіздіктері аяқталды, оның салдарынан 150-ден астам адам зардап шекті және 300 000 долларға зиян келтілді.

Өмірбаян

Канада 1914 жылғы 4 тамызда Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Полковник Сэм Хьюз Канаданың милиция министрі болды, ал 10 тамызда оған 25 000 адамнан тұратын милиция құруға рұқсат берілді. Көбінесе француз канадалықтары әскери шақыруға қарсы болды; олардың Англияға да, Францияға да ешқандай айрықша адалдығы жоқ деп есептеді. Анри Бурасса басшылығымен, олардың адалдығы тек Канадаға ғана екенін сезінді. Ағылшын канадалықтары Ұлыбритания империясымен байланысы тығыз болғандықтан, соғысқа қолдау көрсетті.

1917 жылғы сайлау

1917 жылғы сайлауда әскери шақыруды қолдауды нығайту үшін Борден әскери сайлаушылар туралы заң арқылы шетелдегі сарбаздарға дауыс беру құқығын кеңейтті, олар өздерінің азайып бара жатқан қатарын толықтыру үшін әскери шақыруды қолдады (дәрігерлер ретінде қызмет ететін әйелдерге де дауыс беру құқығы берілді). Борден үшін бұл дауыстардың тағы бір артықшылығы болды, себебі оларды сарбаздың тұрақты тұратын жеріне қарамастан, кез келген сайлау округіне бөлуге болады. Соғыс уақытындағы сайлау туралы заңмен, шетелде қызмет ететін ер адамдардың әйелдері, қарындастары, қыздары және аналары да осы сайлауда дауыс беру құқығын алды, өйткені олардың патриоттыққа берілгендігі және қоғамдық пікір білдіруге лайықтылығы жоғары деп есептелді. Ал, дін еркіндігіне қарсы шыққандар мен «жау елдерінен» келген жақындағы иммигранттар дауыс беру құқығынан айырылды. Борденнің Юнионисттік партиясы сайлауда 153 орын жеңіп алды; Британдық Парламентте дін еркіндігіне қарсы шыққандарды сайлау құқығынан айыру туралы резолюция 141 дауысқа қарсы 71 дауыспен жеңілді. Әйгілі шіркеу қайраткері және мемлекеттік қайраткер лорд Хью Сесил: «Діни сенімдеріне қарсы шыққандарға мен мүлдем келіспеймін, бірақ оларды өздері дұрыс деп санамайтын нәрсені жасауға мәжбүрлеуге немесе олар дұрыс деп санамайтын нәрсені жасаудан бас тартқандары үшін жазалауға менің құқығым жоқ» деді. Дегенмен, үкімет әскери қызметке қатысудан бас тартқандарға көңіл көрсетуге тырысты. Көптеген қауымдастықтар жергілікті трибуналдар құрды. Егер адам қызмет етуден бас тартса, оны екі судьядан тұратын комиссия алдына қоятын: біреуі Парламент тағайындаған іріктеу кеңесі, екіншісі – аға округ судьясы. Адам өзінің жағдайын түсіндіруге тиіс болды, ал егер комиссия көндірілмесе, босату сұраған адам шағымдануға құқылы болды. Егер судьялар адамның үйде қалуы дұрыс деп тапса, оны шетелге жібермейтін. Көптеген канадалықтар соғысқа қатысудан бас тартқан дін еркіндігіне қарсы шыққандардың таңдауына наразы болды. Көптеген адамдар егер адамдар жауға қарсы қызмет етуге дайын болмаса, олар үшін жалғыз таңдау – азаматтық немесе әскери түрмелер екеніне сенді. Әскери шақыру үкімет үшін қиын мәселе болды. Әскери шақыру бұрын-соңды болмаған жағдай еді, және мәселенің қиындығы сол еді, үкімет кімнің сарбаз, құрал жасаушы немесе фермер болуға ең лайықты екенін білмеді. Адам күші мәселесі және дұрыс адамдардың шетелдегі ең қолайлы рөлдерге орналасуын қамтамасыз ету мәселесі соғыс бойына шешілмей келді.

Империализм мен ұлтшылдық

Соғыс кезінде 35 000 француз канадасы шетелде қызмет еткенімен, әскери шақыру мәселесі француз канадалықтарды Канаданың қалған бөлігінен бұрынғыдан да оқшау сезінуге әкелді. Олар соғысқа толық қолдау көрсетпеді, нәтижесінде федералды үкімет француз Канадасының ұлтшылдық және соғысқа қарсы көзқарасынан үлкен алаңдаушылық білдірді. Канаданың жас 50 жылдық тарихында алғаш рет 1867 жылғы Конституциялық актіні жою туралы маңызды пікірлер айтылды. Оның барлық ағылшын тілді министрлері бұл идеяны қолдады. Дегенмен, оның екі француз канадалық министрі тартынды. Олар француз канадалықтарының негативті реакциясын жақсы түсінді. Әскери шақыру төңірегіндегі пікірталас Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп жылдар бойы федералдық және провинциялық саясатқа маңызды әсер етті.

Квебек Пасхалық толқындар және соғыс аяқталды

1918 жылдың 1 қаңтарында Одақ үкіметі әскери қызмет туралы заңды күшіне енгізе бастады. Заң бойынша 404 385 адам әскери қызметке тартылуға тиіс болды, олардың 385 510-ы босату сұрады. Заң нақты емес болды және көптеген босату мүмкіндіктерін ұсынды, нәтижесінде осы адамдардың көпшілігі, тіпті әскери шақыруды қолдағандардың өзі де, қызметтен қашуға үміткер болды. Ең қатты қарсылық Квебекте болды, онда француздық канадалық ұлтшылдығынан туған соғысқа қарсы көзқарастар 28 наурыз бен 1 сәуір аралығында толқуларға әкелді. Тәртіпсіздіктер бейсенбі күні Доминион полициясының француз канадалық азаматты, әскери қызметке шақырудан босату туралы құжатын ұсынбағандықтан ұстауымен басталды. Адам босатылғанына қарамастан, көп ұзамай 200-ге жуық адам жиналып, оны ұстаған Сент-Рох аудандық полиция бөліміне шабуыл жасады. Келесі Жұма күні кешке дейін шамамен 15 000 толқушы Квебек қаласындағы әскери қызметке шақыру тіркеу кеңсесін және екі әскери шақыруды қолдайтын газетті тонады. Бұл зорлық-зомбылықтың күшеюі және провинция бойынша көтеріліс туралы қауесеттер Квебек қаласының мэрі Анри Эдгар Лавигуэрді Оттаваға хабарласып, күштерді қосымша жіберуді сұрауға итермеледі. Екі күндік тәртіпсіздіктерден алаңдаған Борден үкіметі 1914 жылғы Соғыс шаралары заңын қолданды, бұл федералды үкіметке Квебек қаласында заң мен тәртіпті тікелей бақылауға беруге мүмкіндік берді. Келесі күні таңертең қалаға 780 сарбаз, Онтариодан тағы 1000 және батыс провинциялардан 3000 сарбаз жеткізілді. Олардың жақын арада келуіне қарамастан, зорлық-зомбылық 30 наурыз түніне дейін жалғасты, бұл жағдайды ушықтырды. Соңғы және ең қанды қақтығыс Пасха дүйсенбісі күні болды, онда халық әскери күштерге қарсы қайтадан жиналды, сол кезде қаладағы сарбаздардың саны Онтариодан келген 1200-ге жетті. Қаруланған толқушылар әскерге жасырын орындардан атып келіп, сарбаздарға көпшілікке оқ атуға бұйрық берілді, нәтижесінде толқушылар тарап кетті. Көрсетілген азаматтық құрбандардың нақты саны әлі де даулы, бірақ сол күнгі ресми есептерде атыстан бес адам қаза тапқан, ал ондаған адам жарақат алған. Сол күні сарбаздардың арасында 32 жарақат тіркелді, бірақ қаза болған жоқ. 1 сәуірде Пасха тәртіпсіздіктері аяқталды, оның салдарынан 150-ден астам адам зардап шекті және 300 000 долларлық зиян келтілді. Пасха тәртіпсіздіктері Канада тарихындағы ең зорлық-зомбылықты ішкі тәртіпсіздіктердің бірі болып табылады. Бұл ағылшын Канадасының Британ империясына байланысы мен француз канадалық ұлтшылдығының қарама-қарсылығының қақтығысынан туындады, бұл соғыс кезінде күшейіп, әскери шақыруға байланысты жағдайды ушықтырды. Оттаваның жылдам және қатаң реакциясы олардың әскери шақыруды жүзеге асыруға және ұлттық дағдарыстың алдын алуға деген бейілділігін көрсетті. Сонымен қатар, Квебекте соғыс аяқталғанға дейін жалғасқан әскери қысым француз канадалық ұлтшылдығының өсуіне байланысты мемлекеттік биліктің күшеюіне әкелді. 1918 жылдың көктеміне қарай үкімет заңды өзгертіп, ешқандай босатуды қарастырмады, бұл көптеген ағылшын канадалықтарын наразылыққа итерді. Босатулар болмағанмен, барлығы 125 000-ға жуық адам ғана әскери қызметке шақырылды, ал олардың тек 24 132-сі ғана майданға жіберілді. Соғыс бірнеше ай ішінде аяқталды, бірақ бұл мәселе канадалықтарды бөліп, үкіметтеріне сенімсіздік сезімін тудырды. 1920 жылы Борден зейнеткерлікке шықты, ал оның орнын басушысы Артур Миген 1921 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырады. Консерваторлар Квебекте қиындықтарға тап болды, Квебек Либералдық партиясы 1936 жылдың тамызына дейін билікті ұстады, ол кезде Морис Дюплессис пен Ұлттық одақ Луи Александр Ташероның Квебек Либералдарын жеңді. Дегенмен, Дюплессис Квебекке адал болды және оның партиясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери шақыруға қарсы болды. Квебектегі Либералдық партия 1939 жылдың қазанында Канада Либералдық партиясының әскери шақыруды жүзеге асырмауға міндеттенгендігіне байланысты Дюплессисті орнынан алды. Бірақ 1944 жылдың тамызына қарай Дюплессис Квебектегі билікті қайта иеленді, өйткені Оттавадағы Либералдық партия бұрынғы уәделеріне қайшы келіп, Квебекке қайтадан әскери шақыруды енгізуге тырысты.