Кіріспе

Еврей және христиан Киелі кітаптарындағы дұрыс және бұрыс әрекеттерге қатысты идеялар Киелі кітаптағы этика – еврей және христиан Киелі кітаптарында кездесетін библиялық моральды зерттеу, түсіндіру және бағалау арқылы құрылған жүйелер немесе теориялар (адамгершілік кодексі, стандарттар, қағидалар, мінез-құлық, ар-ұждан, құндылықтар, мінез-құлық ережелері немесе жақсылық пен жамандыққа қатысты сенімдер). Ол еврей және христиан этикасының кең салаларының тар бөлігін құрайды, ал олардың өзі философиялық этиканың одан да кең саласының бір бөлігі болып табылады. Киелі кітаптағы этика, Батыс этикалық теорияларынан өзгешелігі – көбінесе тікелей философиялық сипатқа ие болмайды. Ол жүйелі немесе формалды дедуктивті этикалық аргументтер ұсынбайды. Егерде ізгілік деп аталатын жағдайларда, мінез-құлық пен сипатқа назар аударатын моральдық ойлау үлгілерін ұсынады. Бұл моральдық ойлау, міндет пен ізгіліктің өзара байланысты және бір-бірін күшейтетін кең, нормативтік келісім дәстүрінің бір бөлігі болып табылады. Кейбір сыншылар Киелі кітаптың белгілі бір тұжырымдарын моральдық тұрғыдан күмәнді деп қарастырып, оны құлдыққа, геноцидке, ізбасарлыққа, өлім жазасына, зорлық-зомбылыққа, патриархатқа, сексуалдық төзімсіздікке және колониализмге қолдау көрсетуде деп айыптайды. Жамандық мәселесі – еврей-христиан-ислам діндеріндегі Құдайдың бар екендігіне қарсы дәлел ретінде қолданылатын аргумент, Киелі кітаптағы этиканы сынға салудың мысалы. Керісінше, ол Батыс мәдениетінің және әлемнің көптеген басқа мәдениеттерінің негіз тасы ретінде қарастырылған. Жесірлерге, жетімдерге және жат жұрттықтарға әділдік жасау сияқты ұғымдар 18-19 ғасырлардағы құлдықтан бас тарту қозғалысынан бастап, азаматтық құқықтар қозғалысына, Апартеидке қарсы қозғалысқа және Латын Америкасындағы азаттық теологиясына дейінгі қозғалыстарға шабыт берді.

Киелі кітап

Яһудилердің дәстүрлі санағы бойынша, еврей Киелі кітабы 24 кітаптан тұрады, олардың жазылуына шамамен мың жыл уақыт кеткен. Сондықтан көптеген ғалымдар Киелі кітапты «философия жасауға» қолайсыз деп санайды. Киелі кітаптағы әңгімелер, заңдар, даналық сөздер, параболалар және бірегей жанрлар оның этикалық ұғымдарының бастауы болып табылады. Дегенмен, Бартон да кейбір мәтіндер мәселелі екенін және автордың ниетін анықтау әрқашан оңай емес екенін айтады. Киелі кітаптағы көптеген әңгімелер тікелей пікір білдірмейді, ал этикалық түсініктерді табу үшін оларға жүгінуде қиындықтар бар.

Этика

Философ Алан Миттлменнің пікірінше, Киелі кітаптағы этика батыстық этикалық теориялар сияқты емес, себебі ол көбінесе ашық түрде "философиялық" емес. Ол жүйелі дедуктивті формалды этикалық дәлелдерді де ұсынбайды, сонымен қатар дәстүрлі батыстық философиялық сұрақтар мен пікірталасқа да қатыспайды. Батыстық тәсілдердің жоқтығы Киелі кітапта этиканың жоқтығын көрсете бермейді. Мәтінтанушы Жако Герике былай деп жазады: "Еврей Киелі кітабында философиялық емес деп санау, оның риторикасы батыстық философиялық жүйелерге сәйкес келмегендіктен, шын мәнінде колониалистік этноцентрикалық түсіндіру қателігін білдіреді."

Эпистемология

Екіншіден, еврей жазбаларында эпистемология бар. Миттлмен түсіндіреді, Киелі кітаптағы этика, мінез-құлық пен сипатқа баса назар аударатын моральдық ойлау үлгілері арқылы ұсынылады. Бұл моральдық ойлау, міндет пен ізгілік бір-бірімен тығыз байланысып, өзара күшейтілген кең нормативтік келісім дәстүрінің бір бөлігі болып табылады.

Логика

Төртіншіден, логика. Киелі кітапта дұрыс аргументтердің қандай болуы, тілдің мәні және оның шындықпен байланысы туралы пікірлер бар. Киелі кітапта "заң кодекстері, соғыс және бейбітшілік ережелері, әділдік және міндет туралы идеялар, әлеуметтік сын, ізгі қоғам туралы көріністер, жер аудару және мүліктен айырылу туралы баяндар" негізінде нақты саяси теория жоқ. Дегенмен, Киелі кітапта салыстырмалы саяси көзқарастардың халықтық түсініктері кездеседі. Еврей Киелі кітабының Деутерономистік редакциясы, әсіресе, саяси мемлекеттегі дін мен саясаттың бірлігі туралы осы идеяларды баса көрсетеді. Киелі кітаптағы Құдайдан берілген монархияның сипаттамалары Исаның "Дәуіттің ұрпағы" және әлемді билейтін мессия (майланған патша) ретінде түсінілуіне тікелей негіз болады. Уолзердің сөзіне қарағанда, Киелі кітаптағы саясат қазіргі заманғы "келісім теориясына" ұқсас, ол билік пен басқарылатын халық арасындағы келісімді, толық хабардарлық және бас тарту мүмкіндігі негізінде талап етеді. Уолзердің пікірінше, осының арқасында Амос сияқты "қойшы және шыршық жемісін жинаушы" дін қызметкерлері мен патшаларға қарсы шығып, олардың міндеттерін еске түсіре алады. Сондықтан, Киелі кітапта моральдық заңдар саяси жағынан демократиялық сипатқа ие.

Соғыс және бейбітшілік

Соғыс – ұлттық саяси акт ретінде, Киелі кітапта төрт жолмен – тікелей де, жанама түрде – этикалық тұрғыдан қарастырылады: пацифизмді қолдайтын аяттар бар, сондай-ақ қарсылық көрсетпеуді қолдайтындар да бар; 4-ғасыр теологы Августин Киелі кітапта әділ соғыстың негіздерін анықтады, ал кейде крестовый жорық деп аталатын алдын алу соғысы да Киелі кітап аяттарымен қолдау тапқан. Жақын Шығыс ғалымы Сюзан Нидич: «Соғысқа деген көзқарасты түсіну арқылы жалпы соғысты түсінуге болады» дейді. Еврей Киелі кітабында пацифизм кездеспесе де, онда бейбітшілікке ұмтылыс этикасын табуға болады. Киелі кітапта «бейбітшілік» сөзі 429 рет, ал классикалық еврей деректемелерінде 2500-нен астам рет кездеседі. Олардың көпшілігі бейбітшілікті Құдайдың адамзатқа арналған мақсатының орталық бөлігі деп көрсетеді. Саяси белсенді Дэвид Кортрайт шалом (ивритте бейбітшілік) – күрделі сөз екенін, оның мағынасы соғыстың алдын алу үшін қажетті жағдайлар мен құндылықтарды қамтиды: «әлеуметтік әділдік, өзін-өзі билеу, экономикалық тұрақтандыру, адам құқықтары және қақтығысты зорлық-зомбылықсыз шешу». Пацифизмді қолдайтын көптеген аяттар Жаңа өсиетте кездеседі, мысалы, Матай 5:38–48 және Лұқа 6:27–36, бірақ олардың барлығы да емес. Еврей Киелі кітабынан келген бейбітшілік туралы аяттар, мысалы, Михей 4:3: «Олар қылыштарды соқаға, найзаларды ораққа айналдырады» да жиі сілтеме жасалады. Теолог Майрон С. Аугсбергердің айтуынша, пацифизм кез келген себеппен соғысқа қарсы. Жақын Шығыс ғалымы Игал Левин, археолог Амнон Шапирамен бірге, Киелі кітаптағы соғыстың этикасы өзін-өзі қорғау тұжырымдамасына негізделгенін жазады. Өзін-өзі қорғау немесе басқаларды қорғау соғыстың әділ соғыс ретінде түсінілуі үшін қажет. Левин мен Шапира кеңею мақсатымен соғыс жүргізуге тыйым салу (Заңды қайталау 2:2, 6, 9, 17–19), соғыстан бұрын бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуге шақыру (Заңды қайталау 20:10), жемқор басшыға моральдық қарсылық көрсетуді күту (Тұңғыш кітап 18:23–33; Шығу 1:17, 2:11–14, 32:32; 1 Самуил 22:17), сондай-ақ тұтқындарға қатысты мінез-құлықты реттейтін аяттар тізімі (Заңды қайталау 21:10–14; 2 Тарих 28:10–15; Ешуа 8:29, 10:26–27), жерге құрмет (Заңды қайталау 20:19) және жалпы «лагердегі тазалық» (Заңды қайталау 20:10–15) – Киелі кітаптағы әділ соғыстың принциптерінің аспектілері екенін айтады. Құдай израильдіктерге Уәде етілген жерді басып алуға бұйрық беріп, қаладан кейін қаланы «толық құртуға» тапсырды, яғни тотальді соғыс. Бұл әрбір еркек, әйел және баланың өлтірілуі керек дегенді білдіреді. Бұл көптеген қазіргі ғалымдарды геремді геноцидті жүзеге асыруға бұйрық ретінде сипаттауға итермеледі. Майкл Уолзер геремнің қола дәуірінде Израильді қоршап тұрған халықтар арасында соғыс жүргізудің әдеттегі тәсілі болғанын, ал еврей ғалымы Барух А. Левин Израильдің оларды алғанын көрсетеді. Уолзер Заңды қайталау кітабының 20-тарауының 15–18 аяттарының өте ерте екенін атап өтеді, бұл «қоршау заңына геремнің қосылғанын» көрсетеді. Амос пен Бірінші және Екінші Патшалар кітаптарымен үйлесетін шектеулі / әділ соғыс доктринасы бар. 5 Мұса кітабының 20-тарауынан бастап, екі соғыс доктринасы да біріктіріледі, бірақ біреуі екіншісін жоққа шығармайды. Пол Копан және Николас Вултерсторф сияқты ғалымдар геноцид жасау туралы бұйрық пен геноцидтің сипаттамалары «агиографиялық гиперболаның» мысалы екенін дәлелдеді. Киелі соғыс бейнесі Жаңа өсиеттің соңғы кітабында, Аян кітабында кездеседі, онда Иоанн «әуездік зорлық-зомбылықты жеңіс құралы ретінде, шейіт болғанша адал куәлік ету» арқылы дәстүрлі еврей эсхатологиясын қайта құрайды. Сөйтіп, Қошқар зұлымдыққа қарсы жеңіске жеткендіктен, оның ізбасарлары оның азапты куәлігінің жолын ұстап, оның жеңісіне қатыса алады. Осылайша Аян кітабы дүние жойылатын күн туралы айтады, бірақ ол христиандардың зұлымдықпен Құдайдың соғысына белсенді қатысуын шақырады.

Қылмыстық сот

Заңгер Джонатан Бернсайдтың айтуынша, Киелі кітап заңдары толыққанды кодификацияланбаған, бірақ оның негізгі этикалық элементтерін анықтау мүмкін. Киелі кітаптағы қылмыстық әділеттің негізгі элементтері Құдайға әділеттің бастауы және жер бетінде әділеттілік жүзеге асыратындардың арасында барлығының судьясы ретінде сеніммен басталады. Қылмыстық әділеттілік ғалымы Сэм С. Сориал Киелі кітап әділеттілік жүйесіндегілердің этикалық білімі мен моральдық мінезі әділеттілікті жүзеге асырудың орталық екенін баса айтады. Ол қылмыстық әділеттілікті қамтамасыз ететін Киелі кітаптың ең маңызды этикалық принциптері – «жалған сөйлеу және алдау, нәсілдік дискриминация және нәсілдік кемсіту, өзімшілдік және билікті теріс пайдалану» сияқты нәрселерді тыйым салатынын қосады. Киелі кітаптағы адамзат судьялары, егер оларда жеткілікті моральдық қабілет пен даналық болса, тіпті құдайлық шешімдерді де жарастыра алады деп есептеледі. Киелі кітапты зерттеуші Кристофер Маршалл Мұса заңы бойынша өлім жазасына кесілетін шамамен 20 қылмыс бар екенін айтады. Келісімнің тарихи және этикалық контексінде, келісім қауымы белгілі бір күнәлардан ритуалдық ластанудан зардап шекті, сондықтан өлім жазасы қауымды осындай ластанудың ықтимал салдарынан қорғады, сондай-ақ келісімді бұзғандарды жазалады. Ежелгі Израильдің патриархалдық моделі он тоғызыншы ғасыр антропологиясы арқылы Киелі кітапты түсіндірудің қабылданған аспектісіне айналды. Кейін екінші толқын феминизмінің феминисттік ғалымдары оны иеленді. Алайда, басқалар еврей Киелі кітабында метафизикалық «жыныстық соқырлық» бар екеніне дәлелдер бар деп мәлімдейді. Үшінші толқын феминисттері ежелгі еврей мәдениеті үшін патриархаттың басымдылығы туралы талаптың дұрыстығына қатысты алаңдаушылық білдіре бастады. Ерте қола дәуірінің мәдениетінен Аксиалды дәуірге дейінгі білімге сәйкес, «асыл» (яғни Киелі кітаптың болмыс және табиғат туралы метафизикалық көзқарасы) еркек пен әйелдің «Құдайдың бейнесі бойынша жаратылған» табиғаты ешқайсысының табиғаты жағынан кем емес екенін көрсетеді. Ескі өсиет ғалымы Джером Крич, Жаратылыс (1:1–2:4а) оқиғасының бүкіл Киелі кітаптың басында орналасуы, оның еврей Киелі кітабының канонын қазіргі түріне келтіргендер үшін нормативтік болғанын көрсетеді. Әйелдердің пәктігін жоғалтуға қатысты заңдардың ерлерге баламасы жоқ. Бұл және Торадағы басқа да жыныстық айырмашылықтар осы мәтіндерде әйелдердің ерлерге бағынышты екенін көрсетеді. Неке адалдығын бұзу ерлер үшін әйелдерге қарағанда әртүрлі анықталды: егер әйел некеден тыс жыныстық қатынасқа түсіп, неке адалдығын бұзса, ол адал емес деп есептелді, бірақ егер ер адам некеде емес әйелмен, кәнизакпен немесе жезөкшемен жыныстық қатынасқа түсіп, неке адалдығын бұзса, ол оның жағынан адал емес деп есептелмеді. Заңсыз жыныстық қатынас, мысалы зорлау және неке адалдығын бұзу сияқты жағдайлар үшін «ластану» терминологиясы қолданылады, сондай-ақ заңды және рұхсат етілген жыныстық қатынас, етеккір және кейбір болмауы мүмкін аурулар үшін де қолданылады. Бұл Киелі кітаптың уақытша ритуалдық ластану мен ауыр моральдық ластану арасындағы қатынасты «бұлыңғыр» етеді. Иса әйелдерді өздерінің мінез-құлқы үшін жеке жауапкершілікке тартты: мысалы, құдық жанындағы әйел (Жохан 4:16–18), адал емес әйел (Жохан 8:10–11) және оның аяқтарына май құйған күнәкар әйел (Лұқа 7:44–50). Иса олардың жеке бостандықтары мен өкініш пен кешірімді өзі шешуге жеткілікті ерік күші бар екенін көрсетті. Исаның әйелдерге және олар туралы маңызды оқуларын бергені туралы бірнеше Евангелиеде жазылған: Иерусалимдегі ғибадатханаға екі тиыннан ақша салған кедей жесірге деген жұртшылық алдындағы құрметі, Бетаниялық Мәриям мен Мартамен, Лазардың қарындастарымен достығы және Мәриям Магдалинаның, оның анасы және басқа әйелдердің айқышқа шегеленіп жатқан кездегі қатысуы. Жаңа өсиет ғалымы Бен Уизерлингтон III былай дейді: «Иса әйелдердің діни іс-әрекеттердегі рөлін шектеген библиялық және раввиндік дәстүрлермен келіспеді және әйелдің құнын немесе оның куәлігін төмендетуге тырысқан әрекеттерді қабылдамады». Жаңа өсиетте Исаның ізбасарлары мен ерте шіркеудегі басшылық лауазымдарда көптеген әйелдердің есімдері аталады. Жаңа өсиет ғалымы Линда Белльвиль «еркектерге тағайындалған басшылық рөлдердің барлығына әйелдер де тағайындалған. Шын мәнінде, Жаңа өсиетте еркектерге қарағанда әйелдер басшылар ретінде көбірек аталған. Фива «декон» және «қамқор» (Римдіктер 16:11–12). Мәриям, Лидия және Нимфа үй шіркеулерінің қараушылары (Әрекеттер 12:12; 16:15; Колоссайлар 4:15). Евдия мен Синтихе Филиппідегі «қараушылар мен декон» арасында (Филиппіліктер 1:1; ср., 4:2–3). «Қарлығаш» лауазымына арнайы әйелдердің есімдері жоқ – бірақ еркектердің есімдері де жоқ». Жаңа өсиет ғалымы Крейг Бломберг әйелдер мен олардың рөліне қатысты дәстүрлі патриархалдық көзқарасты қолдайтын үш негізгі мәтінді атап көрсетеді: «1 Коринттіктер 14:34–35, онда әйелдер шіркеуде үнсіз болуға міндеттелген; 1 Тиматиялық 2:11–15, онда әйелдерге (TNIV бойынша) еркектерге оқытуға немесе билік етуге рұхсат етілмейді; және 1 Коринттіктер 11:2–16, онда еркек пен әйелдің қарым-қатынасы «кефале» терминімен анықталады, көбінесе «бас» деп аударылады». Маргарет Макдональд осы қауіпті жағдайлардың Пауылдың ерте күндерінен Пасторлық хаттар кезеңіне дейін үйленбеген әйелдерге деген көзқарастың өзгеруіне ықпал еткенін көрсетеді. Рим империясында ұят – әрқашан жыныс және мәртебемен байланысты әлеуметтік ұғым болды. Харпер былай дейді: «Пауылдың оның төңірегіндегі эротикалық мәдениетке реакциясынан пайда болған нормативтік жыныстық мінез-құлқының үлгісі Рим империясының әлеуметтік тәртібінен ерекшеленеді». Андерсон Киелі кітаптың құлдыққа, құлдарды ұруға, соғыс кезінде әйел тұтқындарын зорлауға, ерлерге көп әйел алуға, тұтқындарды өлтіруге және балаларды құрбан етуге рұхсат беретінін, нәсілшіл (Матта 15:26 және Марк 7:27) және жануарлар өміріне құн бермейтінін (Лұқа 8:27–33) айтады. Блэкберн Ескі өсиеттегі моральдық сынға қатысты мысалдар келтіреді, мысалы, Шығу кітабы 22:18-дегі фраза, ол оның айтуынша, «Еуропа мен Америкада ондаған мыңдаған әйелдерді өртеуге көмектесті»: «Сенің қызыңды колдовство жасады деп айыптаса, оны тірі қалдырма». Ол Ескі өсиеттегі Құдайдың «құлдарды ұстау қоғамымен ешқандай мәселесі жоқ» екенін, абортты өлім жазасына лайық қылмыс деп есептейді және «балаларды зорлауға құштар» екенін айтады. Бүгін сұрақ тудыратын қосымша мысалдар: «әйелдердің етеккір кезеңінде тигізуге тыйым салу (Леви 15:19–24)», қыздарды құлдыққа сатуға рұхсат беру (Шығу кітабы 21:7) және сенбі күні жұмыс істеген адамды өлімге кесу міндеттемесі (Шығу кітабы 35:2).