Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көне Үнді философиясы
Ancient Indian philosophy
Вайшешика (IAST: Vaiśeṣika; /v//aɪ/'/ʃ//ɛ//ʃ//ɪ//k//ə/; ) – көне Үндістанның алты индуистік философия мектебінің бірі. Бастапқы кезеңдерінде Вайшешика өз метафизикасы, эпистемологиясы, логикасы, этикасы және сотериологиясы бар тәуелсіз философия болды. Уақыт өте келе Вайшешика жүйесі философиялық әдістері, этикалық қорытындылары және сотериологиясы тұрғысынан индуизмнің Ньяя мектебіне ұқсас болды, бірақ эпистемология және метафизика салаларындағы ерекшеліктерін сақтап қалды. Буддизм сияқты, индуизмнің Вайшешика мектебінің эпистемологиясы білімге жетудің тек екі сенімді жолын қабылдады: тікелей бақылау және логикалық қорытынды. Бұл – табиғат философиясының атомизм түрі. Ол физикалық әлемдегі барлық заттар парамануға (атомдарға) тоғысып келеді, ал адамның тәжірибесі заттың (атомдардың функциясы, олардың саны және кеңістіктегі орналасуы), сапа, іс-әрекет, жалпылық, ерекшелік және байланыс арасындағы өзара әрекеттесуден туындайды деп болжайды. Барлық нәрсе атомдардан тұрады, қасиеттер атомдардың жиынтығынан пайда болады, бірақ осы атомдардың жиынтығы мен сипаты ғарыштық күштермен алдын ала анықталады. Аживика метафизикасы атомдар теориясын қамтыды, ол кейін Вайшешика мектебінде бейімделді. Вайшешика мектебінің пікірінше, білім мен құтылу тәжірибе әлемін толық түсіну арқылы қол жеткізіледі.
Vaisheshika (IAST: Vaiśeṣika; /v//aɪ/'/ʃ//ɛ//ʃ//ɪ//k//ə/; ) is one of the six schools of Hindu philosophy from ancient India. In its early stages, the Vaiśeṣika was an independent philosophy with its own metaphysics, epistemology, logic, ethics, and soteriology. Over time, the Vaiśeṣika system became similar in its philosophical procedures, ethical conclusions and soteriology to the Nyāya school of Hinduism, but retained its difference in epistemology and metaphysics. The epistemology of the Vaiśeṣika school of Hinduism, like Buddhism, accepted only two reliable means to knowledge: direct observation and inference. It is a form of atomism in natural philosophy. It postulated that all objects in the physical universe are reducible to paramāṇu (atoms), and one's experiences are derived from the interplay of substance (a function of atoms, their number and their spatial arrangements), quality, activity, commonness, particularity and inherence. Everything was composed of atoms, qualities emerged from aggregates of atoms, but the aggregation and nature of these atoms was predetermined by cosmic forces. Ājīvika metaphysics included a theory of atoms which was later adapted in the Vaiśeṣika school. According to the Vaiśeṣika school, knowledge and liberation were achievable by a complete understanding of the world of experience.
Шолу
Вайшешика жүйесі индуизмнің Ньяя философиясынан тәуелсіз дамығанымен, екеуі ұқсас болып, көбінесе бірге зерттеледі. Дегенмен, классикалық түрінде Вайшешика мектебі Ньяядан бір маңызды тұрғыда ерекшеленді: Ньяя жарамды білімнің төрт көзін қабылдаса, Вайшешика тек екеуін ғана қабылдады. Осы философияны ұстанатындардың көпшілігі – шивалықтар. Ачарья Харибхадра Сури өзінің «Шаддаршанасамюччая» атты еңбегінде Вайшешиканың ізбасарларын Пашупати немесе Шиваға табынушылар деп сипаттайды.
Although the Vaiśeṣika system developed independently from the Nyāya philosophy of Hinduism, the two became similar and are often studied together. In its classical form, however, the Vaiśeṣika school differed from the Nyāya in one crucial respect: where Nyāya accepted four sources of valid knowledge, the Vaiśeṣika accepted only two. The followers of this philosophy are mostly Shaivas. Acharya Haribhadra Suri, in his work 'Ṣaḍdarśanasamuccaya' describes the followers of Vaiśeṣika as worshippers of Pashupati or Shiva.
Эпистемология
Индуизм алты Прама́наны нақты білім мен шындыққа жетудің эпистемиялық тұрғыдан сенімді құралдары ретінде анықтайды: Пратьякша (түсінік), Анума́на (сараптама, логикалық қорытынды), Шабда немесе А́гама (өткен немесе қазіргі сенімді сарапшылардың сөзі, куәлігі), Упама́на (салыстыру және теңеу), Артапатти (постуляция, жағдайларға сүйену арқылы дәлелдеу), және Анупалабдхи (қабылдамау, теріс/танымдық дәлел). Осылардың ішінде Вайшешика эпистемологиясы тек пратьякша (түсінік) және анума́на (сараптама) ғана жарамды білімнің сенімді құралдары екенін қарастырды. Йога осы алтының алғашқы үшеуін прама́на ретінде қабылдайды; ал Вайшешикамен байланысты Ньяя мектебі осы алтының алғашқы төртеуін қабылдайды. Пратьякша (प्रत्यक्ष) – қабылдау. Ол екі түрге бөлінеді: сыртқы және ішкі. Сыртқы қабылдау бес сезім және дүниелік объектілердің өзара әрекеттесуінен туындайды деп сипатталады, ал ішкі қабылдау осы мектепте ішкі сезім, яғни сана ретінде сипатталады. Индуизмнің ежелгі және орта ғасырлық мәтіндері дұрыс қабылдау үшін төрт талапты анықтайды. Кейбір ежелгі ғалымдар «әдеттен тыс қабылдауды» прама́на ретінде ұсынды және оны ішкі қабылдау деп атады, бірақ басқа үнді ғалымдары осы ұсынысқа қарсы шықты. Ішкі қабылдау тұжырымдарына пратибха (интуиция), саманялакшанапратьякша (көрілген ерекшеліктерден жалпылама қорытынды жасау түрі), және джняналакшанапратьякша (қазіргі күйін байқау арқылы «зерттеу нысанының» бұрынғы процестері мен жағдайларын қабылдау түрі) кіреді. Бұдан өзге, мәтіндер нирн̣ая (анық үкім, қорытынды) мен анадхьявасая (анықсыз үкім) арасындағы айырмашылықты көрсету үшін, Пратьякша прама́насынан белгісіз білімді қабылдау ережелерін қарастырып, жетілдірді. Анума́на (अनुमान) – сараптама, логикалық қорытынды. Бұл бір немесе бірнеше байқаулар мен бұрынғы шындықтардан жаңа қорытынды мен шындыққа жету арқылы сипатталады. Мысалы, түтінді көріп, от бар екенін сараптау – Анума́наның мысалы. Бұл білімге қол жеткізудің тиімді және пайдалы тәсілі. Үнді мәтіндерінде сараптама әдісі үш бөліктен тұрады деп түсіндіріледі: пратйжна (гипотеза), хету (себеп), және дршта́нта (мысалдар). Гипотезаны екі бөлікке бөлу керек дейді ежелгі үнді ғалымдары: садхья (дәлелдеу немесе жоққа шығару қажет идея) және пакша (садхья негізделген объект). Егер сапакша (дәлел ретінде оң мысалдар) болса, ал випакша (қарсы дәлел ретінде теріс мысалдар) болмаса, сараптама шартты түрде дұрыс болады. Қатаңдық үшін үнді философиясы да эпистемиялық қадамдарды қарастырады. Мысалы, олар вьяптиден хету (себеп) сапакша мен випакшаның «барлық» жағдайларында сараптаманы міндетті түрде және жекелеп түсіндіруі керек екенін талап етеді. Шартты түрде дәлелденген гипотеза нигамана (қорытынды) деп аталады.
Hinduism identifies six Pramāṇas as epistemically reliable means to accurate knowledge and to truths: Pratyakṣa (perception), Anumāna (inference), Śabda or āgama "(word, testimony of past or present reliable experts), Upamāna (comparison and analogy), Arthāpatti (postulation, derivation from circumstances), and Anupalabdhi (non perception, negative/cognitive proof). Of these Vaiśeṣika epistemology considered only pratyakṣa (perception) and anumāna (inference) as reliable means of valid knowledge. Yoga accepts the first three of these six as pramāṇa; and the Nyaya school, related to Vaiśeṣika, accepts the first four out of these six. Pratyakṣa (प्रत्यक्ष) means perception. It is of two types: external and internal. External perception is described as that arising from the interaction of five senses and worldly objects, while internal perception is described by this school as that of inner sense, the mind. The ancient and medieval texts of Hinduism identify four requirements for correct perception: Some ancient scholars proposed "unusual perception" as pramāṇa and called it internal perception, a proposal contested by other Indian scholars. The internal perception concepts included pratibha (intuition), samanyalaksanapratyaksa (a form of induction from perceived specifics to a universal), and jnanalaksanapratyaksa (a form of perception of prior processes and previous states of a 'topic of study' by observing its current state). Further, the texts considered and refined rules of accepting uncertain knowledge from Pratyakṣa pranama, so as to contrast nirnaya (definite judgment, conclusion) from anadhyavasaya (indefinite judgment). Anumāna (अनुमान) means inference. It is described as reaching a new conclusion and truth from one or more observations and previous truths by applying reason. Observing smoke and inferring fire is an example of Anumana. this is a valid and useful means to knowledge. The method of inference is explained by Indian texts as consisting of three parts: pratijna (hypothesis), hetu (a reason), and drshtanta (examples). The hypothesis must further be broken down into two parts, state the ancient Indian scholars: sadhya (that idea which needs to proven or disproven) and paksha (the object on which the sadhya is predicated). The inference is conditionally true if sapaksha (positive examples as evidence) are present, and if vipaksha (negative examples as counter evidence) are absent. For rigor, the Indian philosophies also state further epistemic steps. For example, they demand Vyapti the requirement that the hetu (reason) must necessarily and separately account for the inference in "all" cases, in both sapaksha and vipaksha. A conditionally proven hypothesis is called a nigamana (conclusion).
Силогтану
Вайшешика мектебінің силлогизмі индуизмнің Ньяя мектебінің силлогизміне ұқсас, бірақ Прашастапада силлогизмнің 5 бөлігіне берген атаулар өзгеше.
The syllogism of the Vaiśeṣika school was similar to that of the Nyāya school of Hinduism, but the names given by Praśastapāda to the 5 members of syllogism are different.
Атомизм
Вайшешика мектебінің пікірінше, параману (атом) – бұзылмайтын материя бөлшегі. Атом бөлінбейді, себебі ол өлшеуге келмейтін жағдай. Олар атомның қасиеттерін анықтау үшін өзгермейтін аргументтерді пайдаланды. Сондай-ақ, анудың екі күйі болатынын айтты: толық тыныштық және қозғалыс күйі. Олар атомның төрт түрін: екеуі массалы, екеуі массасыз деп болжады. Әр параманудың (атомның) өзіне тән вишешасы (ерекшелігі) болады.
According to the Vaiśeṣika school, a paramanu (atom) is an indestructible particle of matter. The atom is indivisible because it is a state at which no measurement can be attributed. They used invariance arguments to determine properties of the atoms. It also stated that anu can have two states—absolute rest and a state of motion. They postulated four different kinds of atoms: two with mass, and two without. Each paramāṇu (atom) possesses its own distinct viśeṣa (individuality)
Бөлшексіз атомдардың өлшемі – паримандла паримана деп аталады. Ол мәңгілік және басқа ешқандай заттың өлшемін тудыра алмайды. Оның өлшемі толығымен өзіне ғана тән.
The measure of the partless atoms is known as parimaṇḍala parimāṇa. It is eternal and it cannot generate the measure of any other substance. Its measure is its own absolutely.