Санкья философиясы: Пуруша мен Пракрити дуализмі

Кіріспе

Астика – индуистік философия мектебінің философия мектебі. Самкхья немесе Санкхья – индуистік философияның дуалистік ортодоксалды мектебі. Ол шындықты екі тәуелсіз принциптен тұрады деп санайды: Пуруша («білімділік» немесе рух) және Пракрити (табиғат немесе материя, оның ішінде адам ақылы мен эмоциялары). Пуруша – куәгерлік сана. Ол абсолютті, тәуелсіз, еркін, қабылдаудан тыс, ақыл-ойымен немесе сезімдермен кез келген тәжірибеден жоғары және сөзбен сипаттау мүмкін емес. Ашылмаған Пракрити – зат немесе табиғат. Ол белсенді емес, санасыз және үш гунаның (сапалар немесе туа біткен бейімділіктер) тепе-теңдігі, атап айтқанда саттва, раджас және тамас. Пракрити Пурушамен байланысқа келгенде, бұл тепе-теңдік бұзылады және Пракрити айқын болады, жиырма үш таттваға эволюциялайды: ақыл-ой (буддхи, махат), эго (ахамкара), ақыл (манас); құлақ, тері, көз, тіл және мұрын деп аталатын бес сезім қабілеті; хаста, пада, бак, анус және упашта деп аталатын бес іс-қимыл қабілеті; және бес «негізгі элемент» немесе «сезім мазмұнының түрлері» (танматра), олардан бес «жұп элемент» немесе «санымдық заттардың нысандары» (жер, су, от, ауа және кеңістік) пайда болады, өз кезегінде сезімдік тәжірибе мен танымның көрінісіне жол ашады. Жива («тірі жан») – Пурушаның Пракритимен байланысқан күйі. Пурушаның Пракритиге байланысының аяқталуы Мокша (бостандық) немесе Кайвалья (оқшаулану) деп аталады. Самкхьяның эпистемологиясы алты прамананың («дәлелдер») үшеуін ғана білімді игерудің сенімді құралы ретінде қабылдайды, йога сияқты. Бұл – пратьякша («түсінік»), анумана («сұғыным») және шабда (аптавакана, яғни «сенімді көздердің сөзі/шаһидаты»). Кейде ол үнді философиясының рационалистік мектептерінің бірі ретінде сипатталады, ол тек ақылға сүйенеді. Самкхья сияқты болжамдар Риг Ведада және кейбір ескі Упанишадтарда кездеседі, ал кейбір батыс ғалымдары Самкхьяның аскетикалық ортада дамыған, Ведалық емес шығу тегі болуы мүмкін деп болжайды. Прото-самкхья идеялары б.з.д. 8-7-ші ғасырларда және одан кейін дамыды, бұл туралы ортаңғы Упанишадтарда, Буддачаритада, Бхагавад Гитада және Махабхаратаның Мокшадхарма бөлімінде дәлелденген. Бұл ертедегі аскетикалық дәстүрлер мен медитациямен, рухани практикалармен және діни космологиямен, сондай-ақ духханы (азапты) және қайта туу циклін аяқтайтын бостандыққа жететін білімге (видья, джнана, вивека) әкелетін ойлау әдістерімен байланысты болды, бұл «философиялық тұжырымдамалардың үлкен түріне» жол ашты. Карикаға дейінгі жүйелі Самкхья біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының басында пайда болды. Самкхьяның анықтамалық әдісі Самкхьякарикамен (б.з. 4-ші ғасыры) белгіленді. Самкхья теистік немесе теистік емес болуы мүмкін, бірақ біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының басында классикалық жүйеленуімен құдайдың болуы маңызды емес болды. Самкхья индуизмнің йога мектебімен тығыз байланысты, ол оның теориялық негізін құрайды және ол Үндістан философиясының басқа мектептеріне әсер етті.

Āstika school of Hindu philosophy
a school of philosophy

Samkhya or Sankhya ('/s//ɑː//ŋ//k//j//ə/; ) is a dualistic orthodox school of Hindu philosophy. It views reality as composed of two independent principles, Puruṣa ('consciousness' or spirit) and Prakṛti (nature or matter, including the human mind and emotions). Puruṣa is the witness consciousness. It is absolute, independent, free, beyond perception, above any experience by mind or senses, and impossible to describe in words. Unmanifest Prakriti is matter or nature. It is inactive, unconscious, and is a balance of the three guṇas (qualities or innate tendencies), namely sattva, rajas, and tamas. When Prakṛti comes into contact with Purusha this balance is disturbed, and Prakriti becomes manifest, evolving twenty three tattvas, namely intellect (buddhi, mahat), ego (ahamkara), mind (manas); the five sensory capacities known as ears, skin, eyes, tongue and nose; the five action capacities known as hasta, pada, bak, anus, and upastha; and the five "subtle elements" or "modes of sensory content" (tanmatras), from which the five "gross elements" or "forms of perceptual objects" (earth, water, fire, air and space) emerge, in turn giving rise to the manifestation of sensory experience and cognition. Jiva ('a living being') is the state in which Puruṣa is bonded to Prakriti. The end of the bondage of Puruṣa to Prakriti is called Moksha (Liberation) or Kaivalya (Isolation). Samkhya's epistemology accepts three of six pramanas ('proofs') as the only reliable means of gaining knowledge, as does yoga. These are pratyakṣa ('perception'), anumāṇa ('inference') and śabda (āptavacana, meaning, 'word/testimony of reliable sources'). Sometimes described as one of the rationalist schools of Indian philosophy, it relies exclusively on reason. While Samkhya like speculations can be found in the Rig Veda and some of the older Upanishads, some western scholars have proposed that Samkhya may have non Vedic origins, developing in ascetic milieus. Proto Samkhya ideas developed c. 8th/7th BC and onwards, as evidenced in the middle Upanishads, the Buddhacharita, the Bhagavad Gita, and the Mokshadharma section of the Mahabharata. It was related to the early ascetic traditions and meditation, spiritual practices, and religious cosmology, and methods of reasoning that result in liberating knowledge (vidya, jnana, viveka) that end the cycle of duḥkha (suffering) and rebirth allowing for "a great variety of philosophical formulations". Pre Karika systematic Samkhya existed around the beginning of the first millennium CE. The defining method of Samkhya was established with the Samkhyakarika (4th c. CE). Samkhya might have been theistic or nontheistic, but with its classical systematization in the early first millennium CE, the existence of a deity became irrelevant. Samkhya is strongly related to the Yoga school of Hinduism, for which it forms the theoretical foundation, and it has influenced other schools of Indian philosophy.

Этимология

Самкхья (सांख्य) немесе са́нкхья, сондай-ақ самкхья және санкхья деп транслитерацияланады, – қадай тіліндегі сөз, ол контекстке байланысты 'санау, есептеу, тізімдеу, есептеп шығару, ойластыру, себептесу, сандық тізімдеу арқылы ойға салу, санға қатысты, рационалды' мағыналарын білдіреді. Ежелгі Үндістан философиясының контекстінде Самкхья – индуизмдегі жүйелі санау және рационалды сараптамаға негізделген философиялық мектепті білдіреді. Самкхья сөзі 'эмпирикалық' немесе 'сандарға қатысты' дегенді білдіреді. Бұл термин бұрын метафизикалық білімнің жалпы мағынасында қолданылса да, техникалық тұрғыда біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында тұтас философиялық жүйеге айналған Самкхья ой мектебін білдіреді. Самкхья жүйесі осылай аталады, өйткені ол 'жиырма бес Татваны немесе нағыз принциптерді тізімдейді'; ал оның басты мақсаты – жиырма бесінші Татваның, яғни пурушаның немесе жанның соңғы құтылуына қол жеткізу болып табылады.

Пруша - куәгерлік сана

Пруша – куәгерлік сана. Ол абсолютті, тәуелсіз, еркін, сезімдермен байқауға келмейтін, басқа арналар арқылы танылмайтын, сана мен сезімдердің кез келген тәжірибесінен асып түсетін, сөздермен немесе түсіндірмелермен сипатталмайтын жаратылыс. Ол таза, "сипаттамасыз сана" ретінде қалады. Пруша тумайды да, тудырмайды да. Ешқандай анықтама Прушаны сипаттамайды, оны анықтауға немесе заттық формаға келтіруге болмайды. Оны "қайтадан құруға немесе 'реттеуге' болмайды". Прушаға берілген кез келген атау Пракритиден келеді және ол шектеуге алып келеді. Адвайта Ведантадан және Пурва Мимамсадан өзгеше, Самкхья Прушалардың көптігіне сенім білдіреді.

Себеп-салдарлық байланысы

Самкхья жүйесі Сат кария вада, яғни себеп-салдар теориясына негізделген. Саткарявада бойынша, әсер себепте алдын ала болады. Әсерге айналғанда, себептің құрылымында материалдық емес, көрінетін немесе иллюзиялық өзгеріс ғана болады. Әсер ешнәрседен тумайтындықтан, барлық нәрсенің бастапқы себебі немесе негізі Пракрити деп есептеледі. Атап айтқанда, Самкхья жүйесі пракрити парнима вадасын ұстанады. Парнима – әсердің себептің нақты түрленуін білдіреді. Мұнда қарастырылатын себеп – Пракрити, немесе дәлірек айтқанда, Мула Пракрити ("Бастапқы Зат"). Сондықтан Самкхья жүйесі бастапқы заттан басталатын материяның эволюциялық теориясын ұсынады. Эволюция кезінде Пракрити түрленіп, көптеген нысандарға бөлінеді. Эволюциядан кейін таралу (ыдырау) болады. Таралу кезінде физикалық болмыс, барлық дүниелік нысандар Пракритиге қайта сіңіп, бұрынғыдай айырылмаған, бастапқы зат ретінде қалады. Эволюция мен таралу циклдары осылай жалғасады. Бірақ бұл теория қазіргі ғылым теорияларынан өзгеше, себебі Пракрити әрбір Жива үшін жеке-жеке эволюциялайды, оларға жеке дене мен сана сыйлайды, ал азаттыққа қол жеткеннен кейін Пракритидің бұл элементтері Мула Пракритиге қосылады. Самкхьяның тағы бір ерекшелігі – физикалық нысандар ғана емес, сонымен қатар сана, эго және интеллект те таза санадан мүлдем бөлек санасыздық формалары ретінде қарастырылады. Самкхья Пракритиді болмыстың қабылданатын әлемінің бастауы деп санайды. Бұл – таза потенциал, ол жиырма төрт таттва немесе принципке қадам-қадаммен эволюциялайды. Эволюцияның өзі мүмкін, себебі Пракрити әрқашан құрамдас жіптері немесе гуналары – саттва, раджас және тамас арасында кернеуде болады. Үш гунаның тепе-теңдік күйінде, үш гуна бірігіп бір болғанда, танылмайтын "көрінбейтін" Пракрити пайда болады. Гуна – өзгеруге, ұлғаюға немесе азаюға қабілетті нәрсе, сондықтан таза сана ниргуна, яғни ешқандай өзгеріске ұшырамайтын деп аталады. Эволюция себеп-салдар қатынастарын сақтайды, ал бастапқы Табиғаттың өзі барлық физикалық жаратылыстың материалдық себебі болып табылады. Самкхьяның себеп-салдар теориясы "Саткаря вада" ("болып жатқан себептер теориясы") деп аталады және ештеңе жоқтан жаратылмайды немесе жоққа айналмайды дейді – барлық эволюция бастапқы Табиғаттың бір формадан екінші формаға өзгеруі ғана. Самкхья космологиясы ғаламда өмірдің қалай пайда болғанын сипаттайды; Пуруша мен Пракрити арасындағы қарым-қатынас Патанджалидің йога жүйесі үшін маңызды. Самкхья ойларының тамырлары Веданың жаратылыс туралы болжамдарына дейін жетеді. Бұл туралы "Махабхарата" мен "Йогавашишта" да жиі айтылады.

The Samkhya system is based on Sat kārya vāda or the theory of causation. According to Satkāryavāda, the effect is pre existent in the cause. There is only an apparent or illusory change in the makeup of the cause and not a material one, when it becomes effect. Since, effects cannot come from nothing, the original cause or ground of everything is seen as Prakṛti. More specifically, Samkhya system follows the prakṛti Parināma Vāda. Parināma denotes that the effect is a real transformation of the cause. The cause under consideration here is Prakṛti or more precisely Moola Prakṛti ("Primordial Matter"). The Samkhya system is therefore an exponent of an evolutionary theory of matter beginning with primordial matter. In evolution, Prakṛti is transformed and differentiated into multiplicity of objects. Evolution is followed by dissolution. In dissolution the physical existence, all the worldly objects mingle back into Prakṛti, which now remains as the undifferentiated, primordial substance. This is how the cycles of evolution and dissolution follow each other. But this theory is very different from the modern theories of science in the sense that Prakṛti evolves for each Jiva separately, giving individual bodies and minds to each and after liberation these elements of Prakṛti merges into the Moola Prakṛti. Another uniqueness of Sāmkhya is that not only physical entities but even mind, ego and intelligence are regarded as forms of Unconsciousness, quite distinct from pure consciousness. Samkhya theorizes that Prakṛti is the source of the perceived world of becoming. It is pure potentiality that evolves itself successively into twenty four tattvas or principles. The evolution itself is possible because Prakṛti is always in a state of tension among its constituent strands or gunas – sattva, rajas and tamas. In a state of equilibrium of three gunas, when the three together are one, "unmanifest" Prakṛti which is unknowable. A guṇa is an entity that can change, either increase or decrease, therefore, pure consciousness is called nirguna or without any modification. The evolution obeys causality relationships, with primal Nature itself being the material cause of all physical creation. The cause and effect theory of Samkhya is called "Satkārya vāda" ("theory of existent causes"), and holds that nothing can really be created from or destroyed into nothingness – all evolution is simply the transformation of primal Nature from one form to another. Samkhya cosmology describes how life emerges in the universe; the relationship between Purusha and Prakṛti is crucial to Patanjali's yoga system. The strands of Samkhya thought can be traced back to the Vedic speculation of creation. It is also frequently mentioned in the Mahabharata and Yogavasishta.

Ведалық болжамдар мен Упанишадикалық санаулар

Б.з.б. бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысында ерте болжамдау кезеңі болды, онда аскетикалық руханилық және монастырлық (срамана мен яти) дәстүрлер Үндістанда кең таралды, ал ежелгі ғалымдар «принциптердің тізімі» мен «рухани білімге (видъя, джнана, вивека) әкелетін ойлау әдістемесін» біріктірді. Бұл ертедегі Самкхья емес болжамдар мен прото-Самкхья идеялары Ведтер, Чандогья Упанишад және Бхагавад Гита сияқты ертедегі индуистік жазбаларда көрінеді. Алайда, бұл ертедегі болжамдар мен прото-Самкхья идеялары толыққанды, ерекше философияға айналмады. Энтони Уордер (1994; алғашқы басылымы 1967 ж.) Самкхья және Мимамса мектептері Үндістанда Шрамана дәстүрлерінен бұрын (~б.з.б. 500 ж.) құрылғанын жазады және ол «Самкхья – Веда аяннан тәуелсіз брахмандар арасындағы болжаудың салыстырмалы түрде еркін дамуын көрсетеді» дейді. Уордер былай деп жазады: «[Самкхья] брахманиялық емес, тіпті Ведаға қарсы туған деген пікірлер бар, бірақ оны растайтын нақты дәлел жоқ, тек ол Ведадағы көптеген болжамдардан өте ерекше, бірақ бұл (өздігінен) шешімді емес. Самкхья бағытындағы болжамдарды ертедегі Упанишадтарда табуға болады».

Мәтіндік сілтемелер

Махабхарата эпосының Шанти Парва (Бейбітшілік кітабы) бөлігіндегі Мокшадхарма тарауы, б.з.д. 400-б.з. 400 аралығында жазылған, Самкхья идеяларын басқа да қолданыстағы философиялармен бірге түсіндіреді, содан кейін түрлі үнді дәстүрлеріне философиялық үлес қосқан көптеген ғалымдарды тізімдейді. Олардың ішінде кем дегенде үш Самкхья ғалымын – Капила, Асури және Панчасикханы тануға болады. Буддахарита буддалық мәтінінің 12-тарауы Самкхья философиясының сенімді ой-пікір құралдары б.з.д. 5 ғасырға дейін жетілгенін көрсетеді. Рузаның сөзінше, "Ежелгі буддалық Ашвагоша (Будда Каритасында) жас Будданың ұстазы Алара Каламаны (шамамен б.з.д. 420 ж.) Самкхьяның көне түрінің жақтасы ретінде сипаттайды". Самкхья мен Йога алғаш рет Шветашватра Упанишадтың 6.13 тарауында бірге еске алынады. Бхагавад Гита Самкхьяны түсіну немесе біліммен байланыстырады. Үш гуна да Гитада айтылады, бірақ олар классикалық Самкхьядағыдай мағынада қолданылмайды. Гита Самкхья ойларын теистік мектептердің құлшынысымен (бхакти) және Ведантаның тұлғасыз Брахманымен үйлестіреді.

Дәстүрлі негізін қалаушылар

Самықья мектебінің негізін қалаушы ретінде дана Капила дәстүрлі түрде есептеледі. Капиланың б.з.д. 1 мыңжылдығының қай ғасырында өмір сүргені белгісіз. Капила Ригведада кездеседі, бірақ контекст бұл сөздің «қызыл қоңыр түс» дегенді білдіретінін көрсетеді. «Көрнеуші» ретіндегі Капила да, Самықья термині де Шветашватара Упанишадының 5.2 бөліміндегі гимндерде (шамамен б.з.д. 300 ж.) кездеседі, бұл Капиланың және Самықья философиясының бастауы одан бұрынғы кездерге жатуы мүмкін екенін көрсетеді. Көптеген басқа ежелгі үнді мәтіндерінде Капила туралы айтылады; мысалы, Баудхаяна Грхьясутрасының IV.16.1 тарауы Капилаға жатқызылған аскетикалық өмірдің ережелері жүйесін, «Капила Саньяса Видха» деп сипаттайды. Ол оны жүйеге келтіріп, идеяларын кеңінен таратуға көмектескен ғалым ретінде танылады. Осы мәтіндерде Ишваракрашна Панкасиханың Самықья теорияларын көптеген ғасырлар өткен соң (шамамен б.з. 4 немесе 5 ғасырлар) жинақтап, оңайлатып, 6 ғасырда Парамартаның қытай тіліне аударған түрінде анықталады. Ларсон, Бхаттачарья және Поттер ертедегі Самықья ілімдері ең көне Упанишадтарда (б.з.д. 700-800 жж.) кездескенін, бұл ілімдер контекстуалдық негіздерді ұсынғанын және буддалық және джайналық ілімдерге әсер еткенін, ал олар Самықья және индуистік философияның басқа мектептерімен бірге бір уақыттағы, бауырлас зияткерлік қозғалыстарға айналғандығын айтады. Бұл туралы, мысалы, ежелгі және ортағасырлық дәуірдегі джайна әдебиетіндегі Самықьяға сілтемелер куәлік етеді.

Карика-ға дейінгі самкхья

Руззаның айтуынша, шамамен 2000 жыл бұрын «Санкхья индуисттік ортада индуистік ой-пікірдің өкілдік философиясына айналды», индуистік дәстүрдің барлық салаларына және индуистік мәтіндерге әсер етті. 1938 және 1967 жылдар аралығында «Юктидипиканың» (шамамен 600-700 жылдары) бұрын белгісіз екі қолжазба нұсқасы табылып, жарияланды. «Юктидипика» – белгісіз автордың ежелгі шолуы және Самкьякариканың ең маңызды түсіндірмесі ретінде қалыптасқан. Осы түсіндірме, сондай-ақ қарикаға дейінгі эпистемологияны және Самкхья эманациялық мәтінін (космология мен онтологияны қамтитын) ең ертедегі Пураналар мен Мокшадхармадан қайта құру, Самкхьяның техникалық философиялық жүйе ретінде шамамен б.з.д. соңғы ғасырынан бастап, біздің заманымыздың алғашқы ғасырларына дейін болғанын көрсетеді. «Юктидипика» ежелгі Үндістанда Самкхьяның пайда болуына бұрын белгілі болғаннан гөрі көптеген көне ғалымдар үлес қосқанын және Самкхьяның даулы философиялық жүйе болғанын көрсетеді. Дегенмен, осы ежелгі Самкхья ғалымдары өмір сүрген ғасырлар туралы дерлік ештеңе сақталмаған.

Классикалық самкхья - самкхьякарика

Самкья философиясының ең ерте сақталған авторитеттік мәтіні – Самкья Карика (шамамен 200 жылға немесе 350–450 жылдарға жатады). Ишваракришна өзінің «Карика» кітабында Капиладан бастап Асури және Панчашикха арқылы өзіне дейінгі шәкірттер тізбегін сипаттайды. Мәтінде сондай-ақ қазір жоғалып кеткен Самкья философиясының алдыңғы еңбегі – Саштитантра (алпыс тақырыптың ғылымы) туралы айтылады. 11-ші ғасырдың басында Үндістанға келген парсы саяхатшысы әл-Бирунидің жазбалары Самкьякариканың сол кезде Үндістанда орнықты және анық мәтін болғанын көрсетеді. Самкьякарика Самкья мектебінің эпистемологиясы, метафизикасы және сотериологиясы туралы негізгі тұжырымдамаларды қамтиды. Мысалы, мәтіннің төртінші-алтыншы шумақтарында оның эпистемиялық алғышарттары баяндалған.

Самкьякарикаға ең танымал түсіндірме – Гаудапада Бхашья, ол Адвайта Веданта философия мектебінің жақтаушысы Гаудападаға жатқызылады. Карикаға қатысты басқа да маңызды түсіндірмелер – Юктидипика (шамамен 6-шы ғасыр) және Вачаспатидің Сāṁкхятаттвакаумуди (шамамен 10-шы ғасыр).

Самкхья жаңғыруы

13 ғасырдағы "Сарвадарсансанграх" кітабында 16 тарау бар, олардың әрқайсысы Үндістан философиясының жеке мектебіне арналған. Бұл кітаптың 13-тарауында Самкхья философиясының сипаттамасы келтірілген. "Самхьяправакана Сутра" (шамамен 14 ғасыр) ортағасырлық дәуірде Самкхьяға деген қызығушылықты қайта жаңғыртты. Бұл шығарма "Карикадан" кейінгі Самкхьяның екінші маңызды еңбегі саналады. Анируддха ("Самхьясутравртти", шамамен 15 ғасыр), Виджнянабикшу ("Самхьяправаканабхашья", шамамен 16 ғасыр), Махадева ("Врттиссара", шамамен 17 ғасыр) және Нагеша ("Лагхусаамхьясутравртти") осы мәтінге түсіндірмелер жазды. Өзінің кіріспесінде түсіндіруші Виджняна Бхиксу түпнұсқа "Самкья Шастраның" тек он алтыншы бөлігі ғана сақталғанын, ал қалғаны уақыттың өте келе жоғалып кеткенін мәлімдеді. Түсіндірме өзі ортағасырлық болғанымен, оның негізіндегі сутралардың жасы белгісіз және бәлкім, одан да ертерек болуы мүмкін. Үнді философиясының ғалымы Сурендранат Дасгуптаның айтуынша, ежелгі үнді медициналық трактаты "Чарака Самхита" да ертедегі Самкхья мектебінің ойларын қамтиды.

Ишвараның бар екендігіне қарсы дәлелдер

Синханың айтуынша, Самкхья философтары мәңгілік, өзін-өзі тудырған, жаратушы Құдай идеясына қарсы мынадай аргументтер келтірген: Дегенмен, Йога мен Самкхья арасындағы нақты қарым-қатынас туралы ғалымдар пікірлері екіге бөлінеді. Якоб Вильгельм Хауэр мен Георг Файерштейннің пікірінше, Йога көптеген үнді мектептеріне ортақ дәстүр болған және оның Самкхьямен байланысы Вьяса сияқты комментаторлардың күшімен жасанды түрде орнатылған. Иоганн Бронкхорст пен Эрик Фраувалнер болса, Йоганың Самкхьядан бөлек философиялық жүйесі болмағанын айтады. Бронкхорст одан әрі, Йоганың жеке ойлау мектебі ретінде алғашқы айрылысы Шанкараның (шамамен 788–820 жж.) Брахмасутрабхашьясында кездеседі деп қосты.

Тантра

Түрлі тантрикалық дәстүрлердің дуалистік метафизикасы Самкхьяның Тантраға күшті әсерін көрсетеді. Шайва-Сиддханта философиялық көзқарасы бойынша Самкхьяға ұқсас болды, бірақ трансценденттік теистік шындықты қосымша енгізді. Дінтану профессоры Кнут А. Якобсен Самкхьяның Шривайшнавизмге тигізген әсерін атап көрсетеді. Оның сөзіне қарағанда, бұл тантрикалық жүйе Самкхьяның абстрактілі дуализмін қабылдап, оны Вишну мен Шри Лакшмидің жекеленген еркек-әйел дуализміне айналдырды. Дасгупта болжам бойынша, ұйықтаған Шиваның үстінде тұрған жабайы Калидің тантрикалық бейнесі Самкхьяның пракритиді динамикалық күш ретінде және Пурушаны пассивті куәгер ретінде түсінуінен шабыттанды. Дегенмен, Самкхья мен Тантраның құтылуға қатысты көзқарастары ерекшеленді. Тантра еркек және әйел онтологиялық шындықтарын біріктіруді көздесе, Самкхья сананы материядан бөліп алуды соңғы мақсат деп санады. Багчидің мәлімдемесіне сәйкес, Самкхья Карика (70-каракада) Самкхьяны тантра деп анықтайды, ал оның философиясы тантра әдебиетінің қалыптасуына және тантра садханасына ықпал еткен басты факторлардың бірі болды.

Адвайта Веданта

Адвайта Веданта философы Ади Шанкара Самкхьяны Ведантаның 'басты қарсыласы' (прадхана малла) деп атады. Ол ғаламның себебі ақылсыз Пракрити (Прадан) екен деген Самкхья көзқарасын сынады. Шанкара пікірінше, осы себеп бола алатыны – тек Ақылды Брахман ғана. Керісінше, ежелгі Үндістан Самкхья философтары өз пікірлерінің дұрыстығын Ведамен дәлелдеуге тырысты.