Кіріспе
Лейрия (lɐjˈɾi.ɐ) – Португалияның Орталық аймағындағы қала және муниципалитет. Бұл аймақтағы екінші ірі қала, 2021 жылғы мәліметтер бойынша муниципалитетте 128 640 адам тұрады. Лейрия – өзінің ауданының және Леирия-Фатима Рим католик діоцезінің орталығы. Қала Беира Литорал тарихи провинциясының құрамына кіреді.
Тарих
Лейрияның маңындағы аймақта ұзақ жылдар бойы адамдар тұрған, бірақ оның ерте тарихы бұйырмаған. Ең алғашқы тұрғындары – турдули оппидани тайпасы, кельт халқы (лузитандарға жақын), олар қазіргі Лейрияға шамамен 7 км жақын жерде қоныс салған. Бұл қонысты кейін римдіктер басып алды және оны бастапқы кельт-иберийлік Collippo атауымен кеңейтті. Ежелгі рим қаласының тастары орта ғасырларда Лейрияның көп бөлігін салуға пайдаланылды. Португал тіліндегі "Leiria" атауы "leira" сөзінен шыққан (орта ғасырлық галисия-португал тіліндегі "laria" түрінен, протокельт *ɸlār yo сөзінен, ағылшын тіліндегі "floor(ing)", ескі ирланд тіліндегі "làr" – "жер, еден", бретон тіліндегі "leur" – "жер", уэльс тіліндегі "llawr" – "еден" сөздерімен байланысты), бұл шағын шаруалық участалары бар аумақ дегенді білдіреді. 414 жылы суэвтер оны басып алған, бірақ римдіктер оларды Галисияға қайтарып жіберді, ал 585 жылы Леовигильд оларды вестготтар патшалығына қосты. Кейін мұрлар аймақты басып алды, 1135 жылы Реконкиста кезінде Португалияның бірінші королі Афонсу Энрикеш оны қайта басып алғанға дейін биледі. Сол кезде Лейрияның оңтүстігінде "ешкімнің жері" деп аталатын аймақ болды, оңтүстікке қарай (мысалы, Сантарем және Лиссабон) христиандар тұрақты түрде басып алып, қайта қоныстанды. 1142 жылы Афонсу Энрикеш аймақты отарлауды ынталандыру үшін Лейрияға алғашқы форалды (феодалдық құқықтар жинағын) берді. Португалияның Афонсу I және Саншу I жаудың жаңа шабуылдарынан сақтану үшін қабырғаларды және Лейрия қамалын қайта салды. Халықтың көп бөлігі қорғаныш қала қабырғаларының ішінде өмір сүрді, бірақ 12 ғасырда халықтың бір бөлігі қабырғалардың сыртында да тұрды. Лейрияның ең көне шіркеуі – 12 ғасырдың соңында роман стилінде салынған Киелі Петр шіркеуі (Igreja de São Pedro), қабырғалардың сыртындағы приходқа қызмет етті. Орта ғасырларда ауылдың маңызы артты және ол бірнеше кортес (феодалдық парламенттер) өткізілді. Лейрияда өткен кортестің алғашқысы 1245 жылы король Афонсу II тұсында болды. 14 ғасырдың басында король қамалдың цитаделінің мұнарасын қалпына келтірді, бұл туралы мұнарадағы жазуда көрсетілген. Ол сондай-ақ Лейрияда (қазір жоқ) патшалық резиденция салдырды және қалада ұзақ уақыт өмір сүрді, оны әйелі Португалияның Изабеллаға (Райна Изабель) сыйға берді. Сондай-ақ король жағалауға жақын жерде Леирияның атақты қарағай орманын (Pinhal de Leiria) отырғызуды бұйырды. Кейіннен осы ормандағы ағаш 15-16 ғасырларда португал теңізшілері пайдаланған кемелерді жасауға қолданылды. 14 ғасырдың соңында король Жуан I Лейрия қамалының қабырғаларының ішінде патша сарайын салды. Қала мен айналасындағы ландшафттың әдемі көрінісін ұсынатын сәнді готикалық галереялары бар бұл сарай толығымен қирады, бірақ 20 ғасырда ішінара қайта салынды. Жуан I сонымен қатар қамалдың ішінде орналасқан Тас Ана шіркеуінің (Igreja de Nossa Senhora da Pedra) соңғы готика стилінде қайта құруына демеушілік етті. 15 ғасырдың соңында қала өсіп, қамал төбесінен Лис өзеніне дейінгі аумақты иеленді. 1510 жылы король Мануэл I оған жаңа форал берді, ал 1545 жылы ол қала мәртебесіне көтеріліп, епархияның орталығы болды. Лейрия соборы 16 ғасырдың екінші жартысында соңғы мануэлин және маньеризм стильдерінің қосындысынан салынды. Орта ғасырлармен салыстырғанда, Лейрияның кейінгі тарихы салыстырмалы түрде құлдырады. Қалаға жарым арал соғысы кезінде шабуыл жасалды, атап айтқанда 1808 жылғы француз шабуылдары (генерал Маргарон әскерлері Портеланы өлтірді) және 1811 жылғы Ұлы өрт, оны Наполеон әскерлері Торес-Ведра сызығынан шегінген кезде тудырды. Алайда 20 ғасырда оның Португалия аумағындағы стратегиялық орны әртараптандырылған өнеркәсіптің дамуына жағдай жасады.
Later the Moors occupied the area until it was re captured by the first King of Portugal, Afonso Henriques in 1135, during the Reconquista. South of Leiria in that period was the so called "no man's land", until regions further south (like Santarém and Lisbon) were permanently taken and re populated by the Christians. In 1142 Afonso Henriques gave Leiria its first foral (compilation of feudal rights) to stimulate the colonisation of the region. Both Afonso I of Portugal and Sancho I rebuilt the walls and the Leiria Castle to avoid new enemy incursions. Most of the population lived inside the protective city walls, but already in the 12th century part of the population lived outside the walls. The oldest church of Leiria, the Church of Saint Peter (Igreja de São Pedro), built in romanesque style in the last quarter of the 12th century, served the parish located outside the walls. During the Middle Ages the importance of the village increased, and it was the setting of several cortes (feudal parliaments). The first of the cortes held in Leiria took place in 1245, under King Afonso II. In the early 14th century, the king restored the keep tower of the citadel of the castle, as can be seen in an inscription in the tower. He also built a royal residence in Leiria (now lost), and lived for long periods in the town, which he donated as feud to his wife, Elizabeth of Portugal (Rainha Isabel). The king also ordered the plantation of the famous Pine Forest of Leiria (Pinhal de Leiria) near the coast. Later, the wood from this forest would be used to build the ships used in the Portuguese Navigations of the 15th and 16th centuries. In the late 14th century, King John I built a royal palace within the walls of the castle of Leiria. This palace, with elegant gothic galleries that offered wonderful views of the town and surrounding landscape, was totally in ruins but was partially rebuilt in the 20th century. John I also sponsored the rebuilding in late gothic style of the old Church of Our Lady of the Rock (Igreja de Nossa Senhora da Pedra), located inside the castle. Towards the end of the 15th century the town continued to grow, occupying the area from the castle hill down to the river Lis. King Manuel I gave it a new foral in 1510, and, in 1545, it was elevated to the category of city and became see of a diocese. The Cathedral of Leiria was built in the second half of the 16th century in a mix of late manueline and mannerist styles. Compared to the Middle Ages, the subsequent history of Leiria is of relative decay. The city was stormed by the Peninsular War, namely in the French Invasions of 1808 (the killing of Portela, by the troops of Gen. Margaron) and the Great Fire of 1811, caused by the Napoleonic troops retreating from the Lines of Torres Vedras. In the 20th century, however, its strategic position in the Portuguese territory favoured the development of a diversified industry.
География
Лейрия Португалияның батыс орталық бөлігінде орналасқан. Әкімшілік ауданы солтүстік-батыста Атлант мұхитымен, батыста Маринья Грандемен, оңтүстік-батыста Алькобасамен, оңтүстікте Батальямен, оңтүстік-шығыста Уре́мен, солтүстікте және солтүстік-шығыста Помбалмен шектеседі. Қала Лиссабон мен Портоның шамамен ортасында жатыр. Лиссабонға дейінгі қашықтық , Коимбраға және Портоға дейінгі қашықтық. Қаланың тарихи орталығы қалалық төбе мен Лиз өзені арасында жайылған. Лейрия сонымен қатар өзінің аймақтық бөлімшесі, Região de Leiria орталығы болып табылады, оған Маринья Гранде, Помбал қалалары, сондай-ақ жақын орналасқан Баталья, Алькобаса және Порто-де-Мос муниципалитеттері кіреді.
Климат
Лейрия қаласының климаты Жерорта теңіздік (Köppen: Csb) климатқа ие, жаз айлары жылы және құрғақ, қыс айлары жұмсақ және ылғалды. Атлантика жағалауына жақын орналасқандықтан, температураның өзгеруі салыстырмалы түрде аздау. Жылдық орташа температура шамамен , қаңтарда -ге дейін, тамызда -ге дейін өзгереді. Қыстар жұмсақ және ылғалды. Бұл маусымда күндердің шамамен 50%-ында жауын-шашын байқалады. Орташа температура күндіз және түнде өзгереді, ең суық күндері нөлден төмен (< ) түсіп, аяз немесе мұздың пайда болуына жағдай жасайды. Көктем жағымды, бірақ сәуір айында көбінесе жаңбырлы болады. Бұл маусым ылғалды болғанымен, қысқа қарағанда сәл құрғақ, күндердің көпшілігі жауын-шашынсыз өтеді. Орташа температура күндіз және түнде өзгереді. Жазда температура жоғары, күн сәулесі мол. Жауын-шашын болса, көбінесе ұсақ жаңбыр түрінде болады және маусым мен қыркүйек аралығында күндердің шамамен 20%-ын құрайды. Күн сәулесінің ұзақтығы тамыз айында ең жоғары шағына жетеді (70% уақыт күн сәулелі). Орташа температура күндіз және түнде, ал ең ыстық күндері ең жоғары температураға жетеді. Күз болса, жылдың ең жаңбырлы мезгілі. Орташа температура шамамен аралығында және Леирия қаласында қар жауу әдетте 20-30 жылда бір рет болады. Леирияда соңғы рет 2006 жылдың 29 қаңтарында, сағат 10-дан 12-ге дейін қар жауды, сол кезде температура ең жоғары шағына жеткен. Леирияда тіркелген ең жоғары температура 2018 жылдың 4 тамызында -ге жеткен.
Snowfalls in the city of Leiria typically occur once every 20 to 30 years. The last time it snowed in Leiria was on 29 January 2006, between 10 and 12 a. m., during which the temperature peaked at The highest temperature recorded in Leiria was on 4 August 2018.
Мәдениет
Лерия қаласының қамалы тарихи маңызына ие болғаннан бөлек, мәдени шаралар өткізуге қолайлы орын болып табылады. Жақын жерде қаланың жыл сайынғы музыка фестивалі өтетін Қасиетті Петір шіркеуі (Igreja de São Pedro) орналасқан. Леирияда “Қозғалыстағы сурет мұражайы” (Museu da imagem em movimento) және Португалияның қайта жаңартылған алғашқы қағаз фабрикасы – “Қағаз фабрикасы” (Moinho do Papel), Санта-Анна базарындағы (Mercado de Sant'Ana) Мигель Франко атындағы театр және Хосе Лусио да Сильва атындағы театр театрлық, музыкалық, кино және би өнерлерін ұсынады. Бүгінде португал ақыны Франсиско Родригес Лобтың есімімен аталатын орталық алаң – Праса Франсиско Родригес Лоб (Praça Francisco Rodrigues Lobo) гүлденген кафе мәдениетіне ие және мәдени шаралар үшін жиі пайдаланылады. Қала португал королі Денис үшін негізгі резиденция болды, ол трубадур дәстүрінде лирикалық өлеңдер жазды, ал кейінірек заманауи реалист жазушы Эса де Квироздың қысқа мерзімге үйі болды. Оның 1875 жылы жарық көрген “Ата Амароның күнәсі” (“O Crime do Padre Amaro”) атты тұңғыш романы осы қалада өтеді. 2012 жылдың қазан айында Леирия қаласында қоғамға әлеуметтік әсер ету мақсатында салынған заманауи сәулеттік ғимарат – “Centro Cívico” ашылды. Бұл ғимараттың тақырыбы Эса де Квироздың өміріне арналған. Мұнда жоғары сыныптар оқытылады және “Associação Fazer Avançar” ұйымы EDP және Калуст Гүлбенкян қорының қолдауымен “SPEAK” жобасын жүзеге асырады. Қалада Леирияның Афонсо Лопес Виейра атындағы қоғамдық кітапханасы, “Arquivo”, “Ateneu”, “Leirena” және “O Nariz” (театрлық топтар), “Associação Fazer Avançar”, “FADE IN”, “Metamorfose”, “ECO” және тағы да басқа мәдени ұйымдар бар. Олар Леирияны мәдени өмірге толы қалаға айналдырып, көптеген шаралардың күнтізбесін ұсынады. Соңғы жылдары Леирияда Лис өзенінің жағалауында бірнеше жаңа саябақтар, қоғамдық кеңістіктер, балалар ойын алаңдары, скейтборд парктері және тақырыптық көпірлер салынды. Жаяу жүрушілер мен жүгірушілер үшін ыңғайлы ұзын серуендеу жолы да жасалды. 2010 жылдан бері “Associação FADE IN” ұйымы әлемдегі ең маңызды готикалық фестивальдердің бірі – “ENTREMURALHAS” фестивалін ұйымдастырып келеді (готикалық фестивальдер тізімі).
Гастрономия
Лейрияның гастрономиясы португал тағамдарының алуан түрлілігін ұсынады, оның ішінде таза балықтан жасалған тағамдар және әйгілі "Leitão" da Boavista (барбекюде пісірілген шошқа баласы / сүтқоректі шошқа) бар. Жақын орналасқан Кортес ауылы "Мигас" тағамымен танымал, ол жүгері нанынан, шпинаттан, сарымсақтан және зәйтүн майынан жасалады және балық немесе етпен бірге қосымша ретінде беріледі. Типтік тағамдар: Морсела де Арош; Лентрискаш; Бакалхоада ком мигас; Бакалхау ком фейжао фраде; Оссинхош; Фриттада; Кабрито; Фейжоада; Литао; Чанфана; Фриттада дос пишпинхош; Бакалхау ком Чихарос. Дәстүрлі тәтті нан өнімдері: Брисас до Лис; Лампрея де Овос; Овос Фолхадош; Болинхош де Пинхао; Чихарос тарегі (Альваиазере); Канудош де Лейрия; Дос де амендоа; Броаш Дос де Батата; Мерендеираш дос Сантош; Филхош де абобора. Аймақтың шараптары: Caves Vidigal, S. A./ Vale da Mata, Cortes / Quinta da Serrinha (Vin Bio), Barreira / Santos & Santos, Torres Vedras / Quinta da Sapeira, Serra d'Aire / Paço Côrtes, Lda. IGP Lisboa, Sub região Alta Estremadura. Бұл шараптар жоғары сапаны қамтамасыз ететін D.O.C. (Denominação de Origem Controlada) таңбасымен белгіленеді. Сондай-ақ, бұл шараптар Португалияның Encostas de Aire (DOC) шарап аймағының бір бөлігі болып табылады.
Экономика
Лейрия экономикасы қызмет көрсету және жеңіл өнеркәсіп салаларына негізделген. Пластик және қалыптармен байланысты бірнеше өнеркәсіптер, сондай-ақ жануарларға арналған азық, диқандық, цемент және азаматтық құрылыс сияқты жеңіл өнеркәсіптер де бар. Ауыл шаруашылығы, туризм және мемлекеттік сектор, атап айтқанда білім беру (оның ішінде Лейрия политехникалық институты), денсаулық сақтау (аудандық Hospital de Santo André ауруханасы) және жалпы мемлекеттік басқару Лейрия экономикасының маңызды бөлігін құрайды. Аймақтағы маңызды жұмыс берушілердің бірі – Монте-Реал әуе базасы, Португалия әуе күштерінің ірі әскери базасы, онда Португалияның барлық F16 истребитель эскадрильялары орналасқан.
Көлік
Лейрия қаласы айналасындағы елді мекендермен және Португалияның басқа аймақтарымен автожолдар желісі арқылы байланысады. Қала арқылы төрт автожол өтеді: A1 Auto estrada do Norte – Портоны Лиссабонмен байланыстырып, Лейриядан өтеді. A8 – Лейрияны Лиссабонмен байланыстырады. A17 – Маринья Гранде мен Авейроны байланыстырады. A19 – IC2 жолының бір бөлігін пайдалана отырып, Лейрия мен Батальяны байланыстырады. Португалияның орталық-батыс жағалауына қызмет ететін Linha do Oeste (Касем (Синтра/Лиссабон аймағы) мен Фигуэйра-да-Фозды байланыстыратын батыс теміржол желісі) бар. Лейрия теміржол станциясы қала орталығынан бірнеше шақырым қашықтықта (шамамен 2 шақырымдай) орналасқан. Басты автобус станциясы қала орталығында. Mobilis деп аталатын автобус қызметі 9 бағыттан тұрады, олар Лейрияның төңірегіндегі аудандар мен приходтарды қала орталығымен байланыстырады. Оның ішінде екі автобус маршруты және Лейрия политехникалық институтының 1 және 2 кампустарын қала орталығымен байланыстыратын арнайы бағыт (uMob) бар. Сондай-ақ, спорт пен демалыс үшін пайдаланылатын шағын әуежай (Аэродромо Хосе Ферриньо) бар.
A1 Auto estrada do Norte linking Porto to Lisbon, passing by Leiria. A8 linking Leiria to Lisbon. A17 linking Marinha Grande to Aveiro. A19, linking Leiria and Batalha, using part of the IC2. There is a railway Linha do Oeste (west railway line linking Cacém (Sintra/Lisbon area) to Figueira da Foz) which serves the central western coast of Portugal. Leiria railway station is a few km from the city centre (about 2 km). The main bus station service is in the city centre. The bus service, called Mobilis, is composed by 9 lines connecting surrounding neighbourhoods and parishes of Leiria with the city centre. This includes two bus loops and a specific line (uMob) that connects the city centre with Campus 1 and 2 of the Instituto Politécnico de Leiria. There is a small airfield (Aérodromo José Ferrinho), used for sports and recreation.
Спорт
Лейрия қаласының өз футбол командасы бар, ол – União Desportiva de Leiria, көбінесе жай ғана União de Leiria деп аталады. Қазіргі уақытта Португалия футбол федерациясының екінші лигасы – Лига 2-де ойнайды, бірақ жақында 16 маусымды Премьер-лигада өткізді. Леирия қаласының қамалына жақын орналасқан Estádio Dr. Magalhães Pessoa маңызды нысан болып табылады. Заманауи стадионның сыйымдылығы 23 000 адамға арналған және ол 2004 жылғы Еуропа чемпионатына дайындалып салынған. Қала қаржысын ауырлатқан, шамамен 50 миллион еуро тұратын қарызын өтеу үшін оны сатуға тырысып бақты. União de Leiria стадионды жалға алады, бірақ 2011-2012 маусымында жалға алу шарттарына байланысты дау туып, Estádio Municipal da Marinha Grande стадионында ойнады. Леириядағы аудандық футболды Leiria Football Association басқарады, ол аймақтық лигаларды қадағалайды. Басқа спорт түрлеріне келетін болсақ, Леирияда әйелдер қол добынан Juve Lis деген белгілі командасы бар, ол Әйелдер қол добы лигасының ойыншысы және EHF жарыстарына қатысады. 2013 жылдан бері Леирияда шахмат академиясы (Academia de Xadrez) жұмыс істейді, оны Corvos do Lis жасөсперімдерге ұсынады. Академияның оқушылары ұлттық жарыстарда жүлделі орындарға ие болды: 2014 және 2015 жылдары 12 жасқа дейінгі командалар арасында екінші орын, 2013 жылы 8 жасқа дейінгілер арасында блиц бойынша ұлттық чемпион, ал 2015 жылы 10 жасқа дейінгілер арасында супер-жылдам ойын бойынша ұлттық чемпион атанды. Олар шахматты зиякерлік қабілеттерді дамытудың пайдалы құралы деп есептейді және аймақтағы көптеген бастауыш мектептермен бірлесіп жұмыс істейді. Сонымен қатар, Леирияда түрлі спорттық іс-шараларды өткізуге болатын басқа да нысандар бар: Campo Futebol Aldeia do Desporto, Centro Nacional de Lançamentos, Pavilhão Gimnodesportivo dos Pousos (және оған іргелес Campo da Charneca) және Pavilhão do Lis. Соңғысы Португалияның Паралимпиадалық комитетімен Португалиядағы алғашқы паралимпиадалық инклюзивтік нысан ретінде танылды. Леирия 2022 жылы Еуропаның спорт қалаларының бірі болып сайланды.