Кіріспе

1383-85 жылғы португалдық билік аралықтағы шешуші соңғы шайқас

4000 жаяу әскер
1700 найза
800 арбалетші
200 ағылшын ұзын садақшысы
| күш2 = шамамен 31,000 адам: Португалияның орталық бөлігіндегі Лейрия және Алькобаса қалалары арасындағы Сан-Жоржеде. Нәтижесінде португалдар шешуші жеңіске жетіп, Кастилияның португал тағына деген құлшынын тоқтатты, 1383-85 жылдардағы дағдарысты аяқтады және Иоанн Португалияның патшасы ретінде бекітілді. Португалияның тәуелсіздігі сақталды және Авиз әулеті құрылды. Кастилия әскерлерімен ұсақ-кене шекаралық қақтығыстар 1390 жылы Кастилияның Иоанн I қайтыс болғанға дейін жалғасты, бірақ бұл жаңа әулетке ешқандай нақты қауіп келтірмеді.

Кіріспе

14 ғасырдың соңы Еуропада төңкеріс пен дағдарыс кезеңі болды. Англия мен Франция арасындағы жүз жылдық соғыс Батыс Франция үшін жүріп жатқанда, қара өлім континентті шарпып, кедейлерді аштық қамлады. Португалия да осы қиындықтардан тыс қалмады. 1383 жылдың қазан айында Португалия королі Фердинанд I ұлсыз қайтыс болды, мұрагерлік таққа талапкер болатын ешкім жоқ еді. Оның Леонор Телес де Менесеспен некесінен аман қалған жалғыз баласы – Португалия принцессасы Беатрис еді. Сол жылдың сәуір айында король Кастилия королі Хуан I-мен Сальватерра-де-Магос шартын жасасты. Шарты бойынша, Беатрис ханшайым Кастилия королі Хуан I-ге үйленуге тиіс болды, ал Португалия тажы осы одақтың ұрпақтарына өтуі керек еді. Бұл жағдай португал халқының көп бөлігін наразылыққа толтырды, ал португалдық дворяндық ханшайымның талабын қолдауға құштар емес еді, себебі бұл Португалияның Кастилия құрамына енуіне әкелуі мүмкін еді. Сонымен қатар, Лиссабонның ықпалды саудагерлері келіссөздерден шеттетілгеніне ашуланды. Нақты талапкер болмағандықтан, Португалия 1383-85 жылдар аралығында патшасыз қалды, бұл кезең 1383-85 жылдардағы дағдарыс деп танылды. Алғашқы ашық қарсылық актісі 1383 жылдың желтоқсанында Авиз орденінің ұлы магистрі (Португалияның Петр I-нің заңды емес ұлы) Жоао фракциясының қолдауымен граф Андейроны өлтіру болды. Бұл Лиссабон саудагерлерін оны "мемлекеттің ректоры және қорғаушысы" деп жариялауға итермеледі. Бірақ Кастилия королі өзінің және әйелінің таққа талабынан бас тартпады. Жағдайды қалыпқа келтіру және өзі үшін немесе Беатрис үшін тәжді қамтамасыз ету үшін ол Леонорды регенттік қызметінен бас тартуға мәжбүр етті. 1384 жылдың сәуір айында Алентежода Нуньо Альварес Перейра Атолейрос шайқасында португалдық әскердің әлдеқайда кішігірім күштерін бастап, жазалау экспедициясын жеңді. Бұл португалдықтарға ешқандай шығынсыз, атты әскерді кері қайтару үшін жаяу әскерді шаршы құрудың қорғаныс тактикасын қолданудың мысалы болды. Кастилия королінің өзі басқарған екінші, ірі экспедиция 1384 жылдың жазында Лиссабонды төрт ай қоршап алды, бірақ Нуньо Альварес Перейраның қысымы мен оба эпидемиясы салдарынан азық-түлік жетіспеуінен кейін шегінуге мәжбүр болды. Өзінің талабын нығайту үшін Жоао Авизский саясатқа және Ватиканмен де, Англиямен де қарқынды дипломатиялық келіссөздерге қатысты. 1384 жылдың қазан айында Ричард II Португалияның регенті Жоаоға (кейін король Жоао I) хат жазып, Англияда оның елшілері – Сантьяго орденінің магистрі Дом Фернандо және Португалияның канцлері Лоранс Фогасамен жүргізілген келіссөздер туралы хабарлады. Келісімге қол жеткізілгенін, оған сәйкес Португалияны Кастилиялық көршісінен қорғау үшін шағын ағылшын контингенті жіберілетіні айтылды. 1385 жылдың 6 сәуірінде (Атолейрос шайқасының "ғажайып" мерейтойы, сәйкес келетін күн) корольдік кеңес (португал тілінде Кортес) Коимбрада жиналып, оны Португалияның королі Жоао I деп жариялады. Таққа отырғаннан кейін Португалияның Жоао I ханшайым Беатрис пен оның күйеуінің талаптарын қолдаған қалаларды – Каминха, Брага және Гимараесті және басқаларын аннексиялады. Бұл "қарсылыққа" ашуланған Хуан I май айында екі бағыттан 31000 адамнан тұратын әскерді жіберді. Кішігірім солтүстік күштері шекарадағы қалаларды тонап, өртеп жіберді, бірақ маусымның бірінші аптасында Транкосо шайқасында жергілікті португалдық дворяндардан жеңілді. Кастилиялықтардың басып кіруі туралы хабарды естіген Португалияның Жоао I армиясы Томар қаласында Португалияның констеблі Нуньо Альварес Перейрамен кездесті. Олар Лиссабонға жақындап, оны қайтадан қоршауға алудан бұрын кастилиялықтарға қарсы тұруды шешті. 1385 жылғы Пасхада 1373 жылғы Англия-Португалия шартын орындау үшін Гаскониядан жалдамалы әскер келді (әлі күнге дейін әлемдегі ең көне халықаралық шарт). Бұл отрядқа жүз жылдық соғыстың ардагерлері болған 200-ге жуық ағылшын садақшылары мен көбінесе ағылшын және гаскондықтардан құралған 500-ге жуық жергілікті жаяу әскерлер, сондай-ақ флоренциялық еріктілер кірді. Португалдықтар Лейрия қаласына жақын жерде шабуылдаушы әскерді тосқауылға алуға аттанды. Нуньо Альварес Перейра шайқас өтетін жерді таңдау міндетін өз мойнына алды. Расселлдің айтуынша, екі португалдық көшбасшы (Нуньо Альварес пен Анто Васкес) соғыс тактикасындағы жаңа жетістіктерді – садақшыларды және аттан түскен жаяу әскерді пайдалануды меңгергенін көрсетті. Таңдалған жер – Альжубаррота маңындағы Сан-Хорхе, өзендермен қоршалған, шашыраңқы төбе, ең кең нүктесінде Чуа да Феираның кішкентай елді мекені орналасқан. Әскерін Лиссабонға бағыттап, Жоао Авиз Кастилия королі Хуанның күшін бас шаһарды қоршаудан аударды және оны өз шарттарымен шайқасуға мәжбүр етті. Ағынкур шайқасындағыдай, бұл шайқастың жеңілімі Авиздің мүддесі үшін шешуші жеңіс болды, тіпті кішкентай күштермен және ресурстармен.

Португалиялық ережелер

14 тамызда таңғы сағат 10-да Иоанн I әскері осы төбенің солтүстік жағында орналасып, кастильдіктердің жақын арада пайда болатын жолға қарама-қарсы тұрды. 14 ғасырдағы басқа қорғаныс шайқастарында (мысалы, Баннокберн (1314), Креси (1346) немесе Пуатье (1356) сияқты) жай-күйі келесідей болды: ортада жаяу әскер мен аттан түскен атты әскер, ал қанаттарда – садақшылар. Авангардтың сол қанатында (кейін сол қанатты жауып) екі жүзге жуық үйленбеген жас ақсүйектерден құралған отряд тарихқа "Ала дос Наморадос" (Сүйіктілер қанаты) деген атпен енді; оң қанат, сондай-ақ екі жүз сарбазды құрады, "Ала де Мадрессильва" немесе Балғау қанаты деп аталды, бірақ олар бірдей батырлық даңққа ие болмады. Екі жағынан әскерді табиғи кедергілер – сағалар мен тік беткейлер қорғады. Артқы сапта Португалияның Иоанн I-нің өзі басқарған қосымша күштер болды. Осы биік орналасқан жерден португалдар жаудың жақындасуын бақылай алды және алдарында тік жарлы таулар болды. Португалиялықтардың позициясының артқы жағы, шын мәнінде соңғы шайқаста оның алдыңғы жағы болды, тар беткейдің жоғарғы бөлігінде орналасқан, ол шағын ауылға дейін жетті және жаудың атты әскерін күлдіреу және тұзаққа түсіру үшін жасалған күрделі траншеялар мен тікенді сымдармен қоршалған. Осы қазба тактикасы осы кезеңде дамыды және Франциядағы ағылшындар мен мұрагерлік дағдарысының сирек кездесетін шайқастарында португалдар кеңінен қолданды. Бұрынғы кең таралған сенімге қарамастан, Иоанн де Авис жағындағы португалдық жаяу әскерлері нашар жабдықталған, ал оның жаяу әскерлері жартылай қарусыз болған деген пікірге негіз жоқ. Португалдық рыцарлық класы, тіпті Мастер де Авис жағында қалғандар да, көптеген жоғары дворяндар Джон Кастилияны қолдағандықтан, сол кездегі ибериялық стандарттарға сай рыцарлық жинақты алуға шамасы жетті. Португалиялық бастапқы дереккөздер португалдық жабдықтың салыстырмалы нашарлығын жеңістің даңқын арттыру үшін пайдаланғанымен, Джон Кастилия тарапынан жасалған шабуылдың көп бөлігі ауыр қаруланған жаяу әскерлер мен кемінде пошта мен төсеніштен жасалған бронямен қаруланған жеңіл атты әскерлердің күшімен жүзеге асырылғанын ескеру қажет. Фрей Педро Лиссабонда шайқастан кейін сөйлеген уағызында португалдық жабдықты былай сипаттады: "Португалдықтар [ ] нашар және жақсы қаруланбаған; бірінде темір броня болса, екіншісінде төсеніш болмады, ал кирасасы барлардың қолында қолғап болмады, көптегендері ашық беткейлі бас киімдермен жүрді. Егер олардың барлық қарулары тиісінше жиналған болса, онда халықтың үштен біріне жеткіліксіз болар еді". Бұл жабдық жаяу әскер үшін жеткілікті болғанымен, ол қарулы адамнан күтілетін стандарттардан төмен болды, бірақ Лиссабон әскерінің көп бөлігін құрады. Басқа дереккөздер португалдық қару-жарақтары туралы былай дейді: "әркімнің қорғаныс қарулары – камаилмен бас киімдер, ашық немесе визері бар, пластиналардан жасалған жамылғылар, төсенішті броня, поштадан жасалған көйлектер, поштадан жасалған белдіктер және кирасалар; ал шабуыл үшін – темір мен қорғасыннан жасалған найзалар мен балталар, және оларды алуға шамасы келгендер үшін – балталар".

Кастилия келеді

Кастилия авангарды түстен шамамен кейін солтүстіктен келді. Португалдықтардың мықты қорғаныс позициясын көрген Кастилияның Иоанны Португалияның Иоаннының шарттарымен шайқасудан аулақ болуға шешім қабылдады. Армиясының көптігіне байланысты (шамамен 31 000 адам), кастилиялық армия португалдар тұрған төбені айналып өтуге кірісті. Кастилияның Иоаннының барлаушылары төбенің оңтүстік жағы еңісі жұмсақ екенін анықтады және кастилиялық патша сонда шабуыл жасауды жоспарлады. Бұл қозғалысқа жауап ретінде португалдық армия өз орналасуын өзгертіп, төбенің оңтүстік беткейіне бет алды. Олар жаудан азырақ болғандықтан және аз жерді басып өтуге мүмкіндік болғандықтан, кешкі аспанға дейін соңғы позицияларына жетті. Әскерлердің алаңдауын басу және армияның қорғанысын күшейту үшін генерал Нуно Альварес Перейра бекініс орларын, шұңқырларды және тікенді сымдарды (кальтроптарды) салуға бұйырды. Бұл ағылшын тактикалық әдісі португалдар бұрынғы Атолейрос шайқасында да қолданған және әсіресе атты әскерге қарсы тиімді болды (кастилиялық және француз армияларының күші). Кешкі сағат алтыға қарай кастилиялық армия шайқасқа дайын болды. Кастилияның Иоаннының шайқас туралы баяндамасында айтуынша, оның әскері тамыздың күйдіретін ыстығында ерте таңда бастаған жорықтан шаршаған. Тоқтауға уақыт болмады, ал шайқас жақын арада басталады.

Салдары

Түнде және келесі күні көршілес тұрғындар 5000-ға жуық кастилиялықты өлтірді. Португалия дәстүріне сәйкес, шайқаста Бритс де Алмейда, Падейра де Альжубаррота (Альжубарротаның нан пісірушісі) деген әйел болды. Бұл оқиға аңыздар мен әңгімелерге толы, бірақ кастилиялық әскерлерді қырғынға ұшыратудағы халықтың араласуы, бәрібір тарихи және жеңілген жауға ешқандай мейірім көрсетілмейтін осы кезеңдегі шайқастарға тән. Келесі күні таңертең шайқастың нақты көрінісі ашылды. Далада кастилиялықтардың денелері кішкентай төбені қоршап тұрған арналарды тосуға жеткілікті болды. Осыған байланысты португалия королі жаудың аман қалғандарына кешірім жасап, үйлеріне еркін өтуге рұқсат берді. Сол күні кастилиялық ақсүйектер мен толық әскери бөлімдер (мысалы, кастилиялық Сория қаласы) қаза тапты. Кастилияда ресми аза тұту кезеңі жарияланды, ол 1387 жылғы Рождествоға дейін жалғасты. 1385 жылдың қазан айында Нуно Альварес Перейра кастилиялық аумақтағы Меридаға қарсы алдын ала шабуыл жасап, Альжубарротадағыдан да үлкен кастилиялық армияны жеңді. Кастилиялық әскерлермен ұсақ-түйек шекаралық қақтығыстар 1390 жылы Кастилияның Иоанн I қайтыс болғанға дейін тағы бес жылға созылды, бірақ португалия тәжіне нақты қауіп төндірмеді; кастилиялық тараптан мойындау тек 1411 жылы Айлон (Сеговия) шартына қол қою арқылы келді. Альжубаррота жеңісі Иоанн Авизді Португалияның даусыз королі ретінде бекітті және Авиз үйі Португалия тағына көтерілді. 1386 жылы Португалия мен Англия арасындағы жақын қарым-қатынас Виндзор шартымен тұрақты әскери одаққа әкелді, бұл әлі күнге дейін қолданыстағы ең көне шарт. 1387 жылы Иоаннның Ланкастердің Филиппасына үйленуі португалиялық екінші династияның басталуын білдірді, ал олардың балалары тарихи маңызды үлес қосты. Португалияның он бірінші королі болған Дуарте немесе Эдуард «Философ» және «Сөзді» деген аттармен танылды, ал оның інісі, ханзада Энрике, немесе Генрих Навигатор Африкаға экспедициялар ұйымдастырды. Жеңісін тойлау және құдайдың көмегіне алғыс айту үшін Португалияның Иоанн I Санта-Мария-да-Витория-на-Баталья монастырын салуға және шайқас болған жерге жақын Баталья қаласын құруға бұйрық берді. Монастырь Португалиядағы соңғы готикалық және мануэлин стилінің араласуымен ең жақсы сақталған түпнұсқа мысалдарының бірі болып табылады. Король, оның әйелі Филиппа Ланкастер және бірнеше ұлдары осы монастырьда жерленген. 1393 жылы Д. Нуно Альварес Перейраның туы тұрған жерде Әулие Мария мен Әулие Георгийге арналған шағын шіркеу салынды, бұл шайқас орнының нақты географиялық орнын білуге мүмкіндік берді. 1958 жылы археолог Афонсу ду Пасу алғашқы қазба жұмыстарын ұйымдастырып, 800-ге жуық шұңқырдан және ондаған қорғаныс орларын құрайтын күрделі қорғаныс жүйесін, сондай-ақ Жүз жылдық соғыс кезеңінің ең жақсы сақталған шайқас алаңдарының бірін ашты. 2002 жылдың наурыз айында Антониу Шампалимаудтың бастамасымен Альжубаррота шайқасы қоры құрылды. Оның алғашқы іс-шарасы Альжубаррота шайқас алабын қалпына келтіру болды. 2003 жылдың тамызында Қорғаныс министрлігімен бекітілген хаттама арқылы Қор әскери мұражайды Альжубаррота шайқасының қазіргі заманғы түсіндіру орталығына айналдыруға рұқсат алды. Бұл түсіндіру орталығы 2008 жылдың 11 қазанында ашылды. 2010 жылдың 28 желтоқсанында Португалияның Ресми газетінде № 18/2010 декрет жарияланды, онда Альжубаррота шайқас алаңы «Ұлттық ескерткіш» санатымен заңды түрде танылғаны айтылған.