Кіріспе

4 ғасыр б.з.д. тебалық гомосексуалдық әскери бөлім

Тебаның қасиетті жасағы (Ежелгі грек: ἱερός Lókhos) – таңдаулы сарбаздардан құралған әскерлік бөлім болды. Кейбір ежелгі грек деректеріне сәйкес, б.з.д. 4 ғасырында 150 жұп еркектер Теба армиясының элиталық күшін құрап, Спартаның үстемдігін аяқтады. Алайда, тарихшы Дэвид Д. Лейтао Тебаның қасиетті жасағы еркектердің сүйіскен жұптарынан тұрмаған болуы мүмкін деген пікірді келтіреді. Оның маңыздылығы б.з.д. 371 жылы Леуктра шайқасындағы шешуші рөлінен бастау алды. Б.з.д. 338 жылы Хероней шайқасында Македонияның Филипп II-і оны талқандады.

Тегира шайқасы

Пелопида басшылығындағы бірыңғай күш ретінде Киелі топтың алғашқы жеңісі Тегира шайқасында (б.з.д. 375) тіркелді. Ол Боэотиялық Орхомен қаласының жанында болды, ол кезде Спартаның одақтасы еді. Орхомендегі спартан гарнизоны Локриске кеткенін естіген Пелопидас Киелі топпен және бірнеше жеңіл атты әскермен дереу жолға шықты, оларды қатарынан айырып алуды үміттенеді. Олар көлдің суы осы маусымда ең толық болғандықтан, солтүстік-шығыс жолмен қалаға жақындады. Олардың саны тивандықтардан кем дегенде екі есе көп болды. Плутархтың айтуынша, спартандықтарды көрген бір тивандық Пелопидасқа: «Біз жаудың қолына түстік», – деді. Пелопидас: «Олардың қолына түспеуінің себебі не?» – деп жауап берді. Содан кейін ол жеңіл атты әскеріне арттан шабуыл жасауға бұйрық берді, ал өзі Киелі топты қалыптан тыс тығыз формацияға қайта құрастырды, спартанның сандық артық күштерінен өтуді үміттенеді. Спарталықтар өздерінің көптігіне сенімді түрде алға жылжыды, бірақ алғашқы шайқаста олардың көшбасшылары бірден қаза тапты. Басшысыз және Киелі топта тәртіп пен дайындық жағынан теңдес күштермен алғаш рет кездескен спарталықтар, тивандықтардың арасынан өтіп қашатынын күтіп, қатарын ашты және әлсіреп қалды. Керісінше, Пелопидас оларды күтпеген шабуылмен қоршап алды. Спарталықтар толығымен жеңіліске ұшырады, көптеген қаза болды. Тивандықтар қашқан қалдықтарды қумай, Орхомендегі қалған спартан морас жақын екенін еске алды. Олар өлгендерден қару-жарақтарын алып, шайқас жеңісінің орнына тропаион (τρόπαιον, ескерткіштік мүсін) орнатты, содан кейін Тебке бет бұрды. Ксенофонт өзінің «Эллиникасында» тивандықтардың жеңісі туралы ешқандай айта қоймады, бірақ бұл Ксенофонттың тивандықтарға қарсы және спарталықтарға деген ықыласына байланысты деп саналады. Батырлық пен нық қадамдылықты қалыптастырады; бірақ жастар арсыздықтан ұялатын және жақсы мақсат үшін тәуекелге баруға дайын болған жерде, қауіптен гөрі ұятты ұшыраса, қайда болса да, ең батыл және ең қауіпті қарсыластар табылады. Плутарх, Пелопидас 17. Платейлік азаматтарға тірі қалуға рұхсат берілді, бірақ олар қашқынға айналды және Афинада пана тапты. Спартаға жақтас Боэотиялық полистердің ішінде тек Орхомен ғана қалды. Пелопидас Фокиялық Элатея қаласын (шамамен б.з.д. 372 ж.) қоршауға алған Тиван әскеріне жауап ретінде командир ретінде тағы да еске алынады. Қала қабырғаларының сыртындағы Тиван әскеріне жауап ретінде Фокиялық генерал Ономарх қаланың барлық тұрғындарын (қарттар, әйелдер және балалар да бар) шығарып, қақпаларды жапты. Содан кейін ол жауынгер емес адамдарды Элатеяның қорғаушыларының артына орналастырды. Мұны көрген Пелопидас күштерін кері тартты, өйткені фокиялықтар жақындарының қауіпсіздігі үшін өліміне дейін күреседі деп түсінді.

Левтра шайқасы

Епаминонданың б.з.б. 371 жылғы бейбітшілік конференциясының шарттарын қабылдамауы Фиваны бейбітшілік келісімінен шығарды және Спартаға соғыс жариялауға себеп болды. Клеомброттың әскері Фокия мен Боэотия шекарасын кесіп, Хайронеяға енді, сосын тоқтап, тебандықтар пікірін өзгертеді деп үміттенді. Бірақ тебандықтар шайқасуға дайын еді. Клеомброт содан кейін Теба жазығының оңтүстік-батыс шетіне жақын Левктра (қазіргі Лефктра, Платиес) деген боэотиялық ауылға дейін, шығысқа қарай Тебаға қарай жол жүріп, ішкі аймаққа жылжыды. Сол жерде олар Тебаның бас әскерімен кездесті. Екі әскер де екі төменгі қыратқа қарама-қарсы орналасты. Олардың арасындағы майдан кең болды. Спарта әскері шамамен 10 000 гоплит, 1 000 жеңіл жаяу әскер және 1 000 атты әскерден тұрды. Алайда, Спарта әскерінің гоплиттерінің 700-ге жуығы ғана спартиаттардан (Спарта азаматтарынан) құралды, ал қалғаны Спартаның бағынышты мемлекеттерінен (периоэктер) соғысқа шақырылған әскерлер еді. Олар дәстүрлі түрде, сегізден он екі адамға дейінгі тереңдіктегі фалангалар құрып киінді. Клеомброт өзін және спартиат гоплиттерін (элиталық 300 Гиппей патша гвардиясын қоса) Спартаның оң қанатына орналастырды, бұл грек әскерлеріндегі дәстүрлі құрметті орын. Клеомброттың жалғыз жаңалығы – атты әскерін әскерінің алдына қоюы болды. Шайқас екі тараптың атты әскерінің шабуылымен басталды. Спарта атты әскері тез арада тебалық атты әскерден жеңіліп, кері шегінді. Олардың тәртіпсіз шегінуі Спартаның ауыр жаяу әскерінің қатарын бұзды, ал туған дауыл мен шаңнан спарталықтар Фива әскерінің ерекше қимылын соңғы сәттерге дейін байқамады. Тебалық атты әскер де Спартаның майдан шебінде үнемі шабуылдап, олардың алға жылжуын тоқтатты. Олар спарталықтарды өз орнында ұстап тұрды, ал қалған тебалық ауыр жаяу әскері Спартаның оң қанатына шабуыл жасады. Тебалықтардың көптігінен Спартаның оң қанаты тез жеңіліп қалды. Спарталықтардың қазасы шамамен 1 000 адамды құрады, оның ішінде 400 спартиат және олардың патшасы болды. Спартаның оң қанаты (Клеомброттың денесін алып алғаннан кейін) шегінуге мәжбүр болды. Спартиаттардың қашқанын көрген периоэкт фалангалары да қатарларын бұзып, шегінді. Кейбір спарталықтар өлгендердің денесін қайтару үшін шайқасты қайта бастауды ұсынса, Спартаның сол қанатындағы одақтас периоэкттер шайқасты жалғастыруға құштар емес еді (кейбіреулері тіпті оқиғаның бұрылысына қуанды). Қалған polemarchoi ақырында бейбітшілік туралы сұраныс жасауға шешім қабылдады, оған тебандықтар тез келісті. Спарталықтардың мәйіттері қайтарылды және тебандықтар жеңісін еске алу үшін шайқас алаңына трофей орнатты. Дәстүрлі гоплит жаяу әскері жаңадан пайда болған ұзақ найзалы македониялық фалангаға тең келмеді: тебалық әскер мен оның одақтастары қашқан, бірақ қасиетті жасақ, қоршалып, басып алынса да, берілуден бас тартты. Плутархтың мәліметінше, қасиетті жасақтың 300 сарбазы соңғы қолбасшысы Теагенмен бірге қаза тапқан. Олардың шайқаста жеңілуі Филипп үшін маңызды жеңіс болды, өйткені сол кезге дейін қасиетті жасақ бүкіл Ежелгі Грецияда жеңілмейтін күш ретінде есептелді. Плутархтың айтуынша, Филипп II мәйіттерді кездестіргенде, "біріне-бірі үйіліп жатқандарын" көріп, олардың кім екенін түсінген соң жылап: "Осы адамдардың не істегенін немесе қандай азап көргенін күдіктенген әркім құрысын!" деді. Плутарх, Пелопидас 18. Бұл шайқастың маңыздылығы ежелгі ғалымдар тарапынан жақсы жазылған, бірақ қатысқан әскерлердің орналасуы туралы ақпарат аз сақталған. Көптеген қазіргі ғалымдар (Н. Г. Л. Хаммонд пен Джордж Коувелл сияқты) Александрдың атты әскер қанатын басқарғанын айтады.

Хаеронеяның арыстаны

Паузаний өзінің «Грекия сипаттамасы» еңбегінде фивандықтардың Хайронея ауылының жанында Филиппен шайқаста қаза тапқан фивандықтардың полиандрион (πολυάνδριον, ортақ қабір) үстіне алып арыстан мүсінін орнатқанын айтады. Грек тарихшысы Страбон (шамамен б.з.д. 64 – б.з. 24 ж.) Хайронеяда мемлекеттік қаражат есебінен салынған «шайқаста қаза тапқандардың қабірлері» туралы да мәлімдейді. 1818 жылы Джордж Ледвелл Тейлор деген британдық сәулетші екі досымен бірге Ливадеяда Грецияда жазды өткізді. 3 маусымда олар Паузанийдің «Грекия сипаттамасы» кітабын жол көрсетуші ретінде пайдаланып, жақын орналасқан Хайронея ауылына атпен сапар шешуге бел буды. Ауылдан екі сағаттық жолдан кейін Тейлордың аты жерден көтеріліп тұрған бір маржан тасты таптап кетті. Ол тасқа қарап, оның өңделгенін байқады және серіктерін тоқтатуға шақырды. Олар аттан түсіп, ат үскілерімен қазып, оның мүсін екеніне көз жеткізді. Жақын жердегі шаруалардың көмегіне жүгініп, ақырында Паузаний айтқан тас арыстанның үлкен басын тауып шығарды. Мүсіннің бір бөлігі сынған, ал қалған бөлігі әлі де топырақтың астында қалған еді. Олар Афинаға оралғанда, жаңалықты дереу хабарлады. Көпке дейін айтылып келе жатқан әңгіме бойынша, грек Тәуелсіздік соғысы (1821–1829) кезінде арыстан клепттердің басшысы Одиссей Андрутсос тарапынан, тіпті динамит қолданылып, қиратылған, ол оның ішінде қазына бар деп үміттенген. Бұл әңгіме 1830 жылдардан бері тараған, бірақ оның дұрыстығына күдік тудырылған. 1902 жылы қайта құрастырылғанға дейін мүсін 19 ғасырдың көп бөлігінде бес бөлікке (бас, мойын, кеуде және алдыңғы аяқтар) бөлінген. Бұл бөліктерде жарылыс іздері табылмады, керісінше, олар таза кесілген, мүсінді құрайтын бастапқы бөліктер болғанға ұқсады. Андрутсос 1819 жылы Яниналық Әли пашаның жергілікті әскери губернаторы қызметін атқару кезінде мүсінді қазып шығарған деген болжам бар, бірақ мүсін тұғырының нашар сапасы салдарынан бұрын-соңын білмей қирап кеткен болуы мүмкін. 19 ғасырдың соңында британдық археолог Сесил Харкорт Смит Хайронеялық Арыстанды қалпына келтіруге қаржы жұмсау туралы ұсыныс жасаған, бірақ грек тарапы бастапқыда одан бас тартқан. Алайда 1902 жылы рұқсат берілді және ескерткіш Хайронея орденінің қаржысымен қайтадан жиналды. Плутархтың көрсеткен саны шамамен болғандықтан, оны дәлдікке жеткізу қиын. Дегенмен, Николас Джеффри Лемпирье Хаммонд, Карл Юлиус Белох және Винченцо Костанци сияқты тарихшылар арыстан мүсіні қасиетті отрядтың қаза тапқан жерін көрсетеді дегенге сенбейді. Хаммондтың пікірінше, бұл орын Филипптің Хайронея шайқасында әскерін қайта орналастырған жері, және онда македондық оң қанаттың қаза тапқан мүшелері жерленген. Ол фивандықтардың Филипптің өмірінде осындай үлкен және қымбат ескерткішпен өлгендерін еске алуының ықтимал еместігін айтады.

Тарихилығы

Қасиетті топтың тарихилығы тарихшылар тарапынан кеңінен қабылданады; ол көптеген классикалық авторлардың еңбектерінде, әсіресе Плутархтың жазбаларында егжей-тегжейлі сипатталған. Джон Кинлох Андерсон мен Джордж Коувелл сияқты көрнекті классикалық тарихшылар Плутархтың «Пелопиданың өмірі» атты еңбегіндегі Қасиетті топ туралы ең толық мәліметті оқиғалардың өте сенімді баяны ретінде қабылдайды, бұл Ксенофонттың тебандық тарихына жасаған шалаң мәлімдемелеріне қарсы келеді. Фрэнк Уильям Уолбанк және Феликс Жакоби сияқты басқа да көрнекті ғалымдар Каллистеннің құрлықтағы шайқастарды сипаттауын қорғады. Уолбанк оның Эвримедон, Гаугамела және Тегира шайқастарын бейнелеуі (барлығы Плутарх арқылы сақталған) жеткілікті екенін айтты. Жакоби Ксенофонтқа қарағанда Каллистеннің құрлықтағы шайқастар туралы есептеріне сенуге болмайтындығы туралы айыптауларға жауап беріп, Каллистеннің Тегира шайқасының егжей-тегжейін дәл сипаттағанын атап өтті. Ол Каллистеннің есебі туралы пікірін «Sie ist panegyrisch gehalten, aber sachlich nicht unrichtig» [Бұл - мақтау-мақтау, бірақ фактілерге қатысты дұрыс емес] деген сөздермен қорытты. Тарихшы Гордон С. Шримптон Ксенофонттың тебандық тарихының көп бөлігін айтпауына түсіндірме береді. Ол б.з.д. 371-341 жылдар аралығындағы тебандықтардың үстемдік кезеңіне қатысты барлық сақталған замандас еңбектерінің көбінесе сынаушылық болғанын, олардың сәтсіздіктері күлкіге айналып, жетістіктері көбінесе азайтты немесе толығымен жоққа шығарылғанын атап өтті. Мысалы, афиналық Изократ (б.з.д. 436–338 жж.) өзінің «Платикусы» еңбегінде (тебандықтардың Платеяны қиратуын егжей-тегжейлі баяндайды) Леуктра шайқасындағы тебандықтардың жеңісі туралы ештеңе айтпайды және Тебаны жалпы түрде қатты сынап-жазалайды. Оның кейінгі еңбегі «Архидамус» Леуктраны қысқаша атап өтеді, тек тебандықтарды тиімсіз және билікке көтерілуден пайда табуға қабілетсіз деп сынап-жазалайды. Демосфен (б.з.д. 384–322 жж.) және Антистен (б.з.д. 445–365 жж.) сияқты афиналықтар да осы пікірді қолдайды. Ксенофонт, тағы бір афиналық, тек кейбір тебандық жетістіктерін аңғырттап мойындайды, тіпті сонда да, ешқашан тереңірек және көптеген мәліметтерді жоққа шығарады. Мысалы, Пелопида мен Эпаминонданы есімдерімен атағанда ғана, олардың бұрынғы жетістіктеріне ешқандай жарық түсірмейді. Шримптон бұрынғы авторлардың бейжайлығының себебі гректердің 480 және 368 жылдары парсылармен одақтас болған (медид болған) тебандықтарға деген жалпы жеккөрушілігіне байланысты екенін айтады. Афиналықтар, әсіресе, Пелопоннес соғысындағы тебандықтардың әрекеттеріне байланысты Тебаға ерекше немқұрайлылықпен қарады; сондай-ақ 373 жылы Платеяның тебандықтар тарапынан қиратылуы және 366 жылы афиналықтардың одақтас бооттық Оропус қаласына жасаған шабуылы. Демосфен өзінің «Теніз күштері туралы» (354 ж.б.з.д.) сөйлеген сөзінде бұл сезімді өте анық жеткізеді: «Сендерге [тебандықтар] туралы айту қиын, өйткені сіздер оларды соншалықты жек көресіздер, тіпті олар туралы жақсы нәрсе естігіңіз келмейді, тіпті ол шын болса да». Бұл сезім б.з.д. 339 жылы өзгерді, Фива кенеттен Филип II-мен одағын үзді (Демосфеннің сөйлеген сөзінен кейін) және Македонияға қарсы афиналықтар басқаратын Пангеллендік одаққа қосылды, нәтижесінде Хайронея шайқасында Қасиетті топтың жойылды және 335 жылы македониялықтар Фива қаласын қиратты. Осы әрекеттердің нәтижесінде афиналықтар Тебаға деген көзқарасын өзгертіп, оны құлаған одақтас ретінде жанымен қабылдады. Осы кезеңде тебандықтарға жағымды еңбектердің көп бөлігі жазылды. Лампсак Анаксимен, Аристоксен, Каллистен, Даймах, Динарх және Ефор сияқты авторлардың еңбектері б.з.д. 330 және 310 жылдар аралығында жазылған деп есептеледі. Динархтан басқа, олардың барлығы дерлік тарихқа жоғалып кетті немесе тек фрагменттерде сақталды. Олардың арасында Эфор және Каллистен бар, олар тебандықтардың үстемдігі мен Қасиетті топтың замандастары болды.