Кіріспе
Афғанстанның тарихи аймағы Кафиристан немесе Кафиристан () – қазіргі Ауғанстанның Нуристан провинциясын және оның төңірегін қамтитын тарихи аймақ. Бұл тарихи аймақ негізінен Алингар, Печ (Кама), Ландай Син және Кунар өзендерінің алаптары мен арасындағы тау жоталарынан тұрады. Солтүстік шекарасында Хиндукуш тауларының басты жотасы, шығысында Пәкістанның Читрал ауданы, оңтүстігінде Кунар аңғары және батысында Алишанг өзені орналасқан. Кафиристан атын өте ұзақ жылдар бойы мұсылман емес нуристандықтардан алған, олар ежелгі индуизмнің жергілікті дамыған элементтерімен біріккен ерекше дінді ұстанған. Айналасындағы, негізінен суннит мұсылмандары оларды «сенімсіздер» немесе «кәпірлер» деп білген. Олар мәдениеті, тілі және діні ерекше тәуелсіз халық – Калаш халқымен тығыз байланысты. Қазіргі Нуристаннан Кашмирге дейінгі аймақ «Перистан» деп белгілі болған, ол көптеген «кәпір» мәдениеттері мен үнді-еуропа тілдерінің отаны болды. Бұл аймақ ұзақ жылдар бойы ислам дініне көшті, соңында 1895-96 жылдары осы аумақты жаулап алған Әмір Абдурахман ханның бұйрығымен мұсылмандыққа енді. Бұрын бұл аймақты будда мемлекеттері қоршаған, олар тауларға уақытша сауаттылық пен мемлекеттік басқаруды әкелген; буддизмнің құлдырауы аймақты оқшаулап тастады. 16 ғасырда мұсылман мемлекеттерімен толық қоршалған.
Kāfiristān, or Kāfirstān (; Persian: کافرستان; ), is a historical region that covered present day Nuristan Province in Afghanistan and its surroundings. This historic region lies on, and mainly comprises, the basins of the rivers Alingar, Pech (Kamah), Landai Sin river and Kunar, and the intervening mountain ranges. It is bounded by the main range of the Hindu Kush on the north, Pakistan's Chitral District to the east, the Kunar Valley in the south and the Alishang River in the west. Kafiristan took its name from the enduring kafir (non Muslim) Nuristani inhabitants who once followed a distinct form of ancient Hinduism mixed with locally developed accretions; they were thus known to the surrounding predominantly Sunni Muslim population as Kafirs, meaning "disbelievers" or "infidels". They are closely related to the Kalash people, an independent people with a distinctive culture, language and religion. The area extending from modern Nooristan to Kashmir was known as "Peristan", a vast area containing a host of "Kafir" cultures and Indo European languages that became Islamized over a long period of time, which eventually led them to become Muslim on the orders of Emir Abdur Rahman Khan who conquered the territory in 1895–96. The region was earlier surrounded by Buddhist states that temporarily brought literacy and state rule to the mountains; the decline of Buddhism heavily isolated the region. It was surrounded by Muslim states in the 16th century.
Этимология
Қафирстан немесе Кафирстан парсы тілінде әдетте "қафирлер елі" деп аударылады, мұндағы کافر атауы араб тілінен алынған. "Кафир" сөзі сөздік мағынасында кез келген принципті қабылдамаушы адамды, ал бейнелі мағынасында – исламды дін ретінде қабылдамайтын адамды білдіреді; ол көбінесе ағылшын тіліне "сенуші емес" деп аударылады. Дегенмен, Кафирстанның Катвар немесе Катор аудандарының атаулары мен "Кати" этнонимі де әсер еткен болуы мүмкін. Қафирстанда 1895-1896 жылдары ислам дінін қабылдағанға дейін түрлі жазықшылдық діндерді ұстанған адамдар тұрған. 644 жылы Каписаға келген қытай саяхатшысы Сюаньцзян оны Кай пи ши (迦畢試; стандартты қытай: Jiābìshì < Орта қытай ZS: *kɨɑ piɪt ɕɨH) деп атаған. Сюаньцзян Кай пи шиді Лампака, Нагарахара, Гандара және Банну сияқты он көршілес мемлекетке билік еткен буддалық кшатрия патшасы басқаратын гүлденген мемлекет ретінде сипаттайды. 9-ғасырға дейін Каписи Кабул әулетінің Шахи династиясының екінші астанасы болған. Капиша ешкілерімен және олардың терілерімен танымал болған. Сюаньцзян Капишадан (Кай пи ши) шыққан Шэн тұқымының жылқылары туралы айтады. 637 жылы қытай императоры Тайцзунға Чи пин (Каписа) елшісі тамаша жылқы тұқымын сыйлаған. Сюаньцзяннан алынған қосымша мәліметтерге сәйкес, Кай пи шида әртүрлі дәнді дақылдар, көптеген жемістер және хош иісті ю кин тамыры (ветеривер немесе иісті шөп) өсірілген. Халық жүннен және теріден тігілген киімдер киген, алтын, күміс және мыс монеталар қолданылған. Мұнда әртүрлі аймақтардан әкелінген тауарлар сатылған.
Ортағасырлық тарих
Қазіргі Нұристаннан Кашмирге дейінгі аймақ "Перистан" деп белгілі болды, ол көптеген "Кәпір" мәдениеттері мен ұзақ жылдар бойы исламға өткен үнді-еуропа тілдерін қамтитын кең аумақ еді. Бұрын, бұл аймақ будда мемлекеттері мен қоғамдарымен қоршалған, олар аймаққа уақытша сауаттылық пен мемлекеттік басқаруды әкелген. Қытай саяхатшылары Фасянь мен Сун Юнь баяндамаларында бұл аймаққа сапар жасау қауіпті болғаны айтылған. Буддизмнің әлсіреуі нәтижесінде аймақ тым оқшауланған. Жақын орналасқан Бадахшанның исламдануы 8 ғасырда басталды, ал 16 ғасырда Перистан мұсылман мемлекеттерімен қоршалды. Төменгі Читралдағы Калаш халқы – осы аймақтың соңғы тірі ұрпақтары.
Ерте заманауи және кейінгі тарих
Кафиристанға келген алғашқы еуропалық португал иезуит миссионері Бенто де Гойс болды. Өзінің айтуынша, ол 1602 жылы Лахордан Қытайға сапар кезінде "Каферштам" деп аталатын қалаға барған. Америкалық авантюрист полковник Александр Гарднер 1826 және 1828 жылдары екі рет Кафиристанға барған деп мәлімдеді. Әмір Абдурахман хан әрбір қауым мен тайпалық конфедерацияны Исламның өзінің бір ғана түсіндіруін қабылдауға мәжбүрлеуді қалады, себебі бұл жалғыз біріктіруші фактор еді. Хазараларды бағындырғаннан кейін Кафиристан соңғы қалған автономиялы аймақ болды. Әбдур Рахман ханның әскерлері 1895-96 жылдары қыста Кафиристанға басып кірді және оны 40 күн ішінде жаулап алды. Батыстан Панжшир арқылы аймақтың ең мықты бекінісі – Кулумға дейін шабуыл жасады. Солтүстіктен Бадахшан, ал шығыстан Асмар арқылы келді. Оңтүстік-батыстан Лағман арқылы да бір шағын колонна келді. Кафирлер Лағманға қоныс аударды, ал аймаққа ардагерлер мен басқа ауғандар қоныстанды. Кейбіреулері джизьядан қашу үшін джизьяны қабылдады. Халықты Нуристан ("Ағартылғандар" парсы тілінде) деп атады, ал жерді Нуристан ("Ағартылғандардың елі") деп атады. Кафиристанның биік және орманды аңғарлары көп болды. Ол әсіресе самырсын ағашынан жасалған бағаналар, ою-өрнектелген есіктер, жиһаз (соның ішінде "мүйіз орындықтар") және мүсіндер сияқты нақты ағаш өңдеуімен әйгілі болды. Осы бағаналардың кейбіреулері сақталды, себебі олар мешіттерде қайта қолданылды, бірақ жергілікті культ орталықтары, киелі орындар және ағаштан жасалған бейнелер мен ата-бабалардың көптеген суреттері бар ғибадатханалар өртеліп, жанып кетті. Исламның бұдан бұрынғыларға қарсы жеңісінің олжасы ретінде Кабулға әкелінген заттардың аз ғана бөлігі болды. Оларға ата-бабаларымыздың батырларының түрлі ағаш мүсіндері және исламға дейінгі естелік орындықтар кірді. 1896 жылы немесе одан кейін Кабулға әкелінген отыздан астам ағаш мүсіннің он төртеуі Кабул мұражайына, ал төртеуі Париждегі Музей Гюиметке және Музей де Л’Оммеге жіберілді. Кабул мұражайындағылар талибандар кезінде зардап шекті, бірақ содан бері қалпына келтірілді. Башгал аңғарының "Қызыл кафірлері" деп аталатын бірнеше жүз Кати кафірлері шекарадан өтіп, Читралға қашып кетті, бірақ өз отанынан айырылғаннан кейін 1930 жылдары дінге қайта оралды. Олар шекараға жақын Румбур, Бумбурет және Урсун аңғарларына қоныстанды, онда Калаш тайпасы немесе Қара кафірлер өмір сүрді. Тек Биир, Бумбурет, Румбур, Женерет және Урсун аңғарларындағы осы топ ғана дінге қайтудан құтылды, себебі олар Читрал княздығындағы Дюранд сызығынан шығысқа орналасқан. Алайда 1940 жылдары оңтүстік Үрсун және Жингерет аңғарлары қайта дінге қайтарылды. 1970 жылдары мәжбүрлі түрде дінге қайта оралудан туындаған халықтың азаюынан кейін, Пәкістанның Калаша Деш деп аталатын Кафиристан аймағында халық санының өсуі байқалады. 1991 жылдың басында Ауғанстан Республикасы үкіметі Нуристанның іс жүзіндегі автономиясын мойындады және Кунар провинциясы мен Лағман провинциясының аудандарынан осы есімді жаңа провинция құрды.