Жеймс Огастус Грант: Африка саяхатшысы және саяси қайраткері
James Augustus Grant
Джеймс Грант (1827-1892): Шығыс Африканы зерттеген шотланд саяхатшысы, парламентарий. Зерттеу еңбектері, өсімдіктер туралы жазбалары. Лондонға қойылды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд Африка зерттеушісі (1827–1892) консервативті парламент мүшесі
Scottish explorer of Africa (1827–1892)
the Conservative Member of Parliament
Подполковник Джеймс Август Грант (11 сәуір 1827 – 11 ақпан 1892) – Шығыс Африканы зерттеген шотланд зерттеушісі. Ол түрлі ғылыми қоғамдардың журналдарына үлес қосты, ең танымалдары – Линейлік қоғамның еңбектерінің XXIX томындағы «Спек пен Грант экспедициясының ботаникасы». Ол 1865 жылы үйленді және Найрн қаласында қоныстанды, онда 1892 жылы қайтыс болды. Ол Санкт-Пол соборының криптасына жерленді. Африкадағы ең ірі газельдердің бірі – Грант газелі оның құрметіне аталды.
Lieutenant Colonel James Augustus Grant (11 April 1827 – 11 February 1892) was a Scottish explorer of eastern equatorial Africa. He made contributions to the journals of various learned societies, the most notable being the "Botany of the Speke and Grant Expedition" in vol. xxix of the Transactions of the Linnean Society. He married in 1865 and settled down at Nairn, where he died in 1892. He was buried in the crypt of St Paul's Cathedral. Grant's gazelle, one of the largest gazelles in Africa, was named after him.
Ерте өмір
Грант Шотландияның Таулы аймағындағы Найрн қаласында дүниеге келді, оның әкесі сол жергілікті шіркеудің пасторы болған. Ол Найрн академиясында, Абердин гимназиясында және Абердиннің Маришal колледжінде білім алды. 1846 жылы ол Үндістан армиясына қабылданды. Ол Сикх соғысында (1848–49 жж.) қатысты, 1857 жылғы Үндістан көтерілісінде кызмет етті және Лакхнау қаласын азат ету операциялары кезінде жарақаттанды.
Grant was born at Nairn in the Scottish Highlands, where his father was the parish minister, and educated at Nairn Academy, Aberdeen Grammar School and Marischal College, Aberdeen. In 1846 he joined the Indian army. He saw active service in the Sikh War (1848–49), served throughout the Indian Mutiny of 1857, and was wounded in the operations for the relief of Lucknow.
Африка экспедициялары
1858 жылы Англияға оралып, 1860 жылы Джон Ханнинг Спекке қосылып, Нілдің бастауларын анықтаған тарихи экспедицияға қатысты. Ол бұл сапарда жергілікті халықтың күнделікті өмірі, тұрмыс салты мен сезімдеріне, сондай-ақ басып өткен елдердің экономикалық мәніне ерекше назар аударды. 1864 жылы Корольдік географиялық қоғамның құрметті медалімен марапатталды, ал 1866 жылы экспедициядағы қызметі үшін "Ванна серігі" орденімен сыйланды. Грант 1868 жылғы Әбіссиния жорығының барлау бөлімінде қызмет етті; осыған байланысты ол Үндістан жұлдызы орденінің серігі атанды және Әбіссиния соғыс медалін алды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол подполковник шенімен әскерден зейнетке шықты.
He returned to England in 1858, and in 1860 joined John Hanning Speke in the memorable expedition which solved the problem of the Nile sources. in which he dealt particularly with "the ordinary life and pursuits, the habits and feelings of the natives" and the economic value of the countries traversed. In 1864 he was awarded the Patron's Medal of the Royal Geographical Society, and in 1866 given the Companionship of the Bath in recognition of his services in the expedition. Grant served in the intelligence department of the Abyssinian expedition of 1868; for this he was made a Companion of the Order of the Star of India and received the Abyssinian War Medal. At the close of the war he retired from the army with the rank of lieutenant colonel.
Грант ауруы Африкада
Грант өзінің «Африка арқылы саяхат» атты кітабында 1861 жылдың желтоқсан айында Виктория көлінің батыс жағындағы Караге патшалығына жеткенде басталган ауруын былай сипаттайды (151-бет): «Өзімнің ауруларым туралы келесі мәліметтерді мақтан үшін емес, ақпарат беру мақсатында айтамын: Желтоқсан айында айына екі рет қызу көтерілгеннен кейін, менің әдеттегі шағымым жаңа формаға енді. Оң аяғым, тізеден жоғары, қабынудан деформацияланды және бір ай бойы осы түсініксіз күйде қалды, қатты ауырсыну тудырды, ол терең кесік жасау және көп мөлшерде ірің шығару арқылы уақытша жеңілдетілді. Үш ай бойы абсцестер пайда болды, тағы да кесіктер жасалды; күшім құлдырады; тізе қатты және қорқынышты түрде бүгілді, жүру мүмкін емес еді. Жергілікті тұрғындар көптеген ем іздеді және сынады, олардың барлығы менің азаптарыма қатысты көңіл жағды, олардың қиындығын көруі мүмкін еді, бірақ менде үлкен сенім болды – мен әрқашан көңілді және бақытты болдым, осы көмексіз жағдайдың дағдарысынан басқа, онда үйге жақын болуды қаладым. Ауру өз бағытымен жүріп, күнделікті жиналған іріңді шығару үшін мен аяғымды қандасқа ұқсатып жарып тастадым. Бомбей (Сиди Мубарак Бомбей) (аудармашы, жетекші және зерттеуші) сиырдың нәжісінен, тұздан және көлдің сазбалшығынан жасалған бальзам туралы естіген; оны ыстыққа қойды, бірақ ол тек тығыз таңғыш әсерін берді. Барака (басқа бір аудармашы) жыланның аяғыма түкіргеніне сенімді болды – «ол тістеу болмауы мүмкін». Сол кезде мен сол ауруды жақсы білетін сұлтанның бауыры доктор М’нанагиге, ол маған оны емдеуге арналған дәрі-дәрмек жіберуге болатынын білдірді. Ол әйелдің жұмсақ қолымен аяқ-қолымды қарады, қарындашпен теріге кесіктер жасады, барлық қараушыларды шатырдан тысқары шығарды, содан кейін оның әйелі қара жапырақтан жасалған пастаны құрады. Ол оны аузынан ылғалдап, қан кету кесіктеріне сүртіп, оларды қышытып, содан кейін лаваның кішкентай бөлігін аяғыма іліп, білезік ретінде байлады. Бұл емнің көзге көрінерлік әсері болмады, бірақ ауру жақсарды. Бесінші айға қарай шағым өзін-өзі толықтырды; соңында мен шатырдан шығып, тәтті ауаны тыныстап, төмендегі әдемі көл мен төбелерде Құдайдың жаратылысын тамашалауға рұқсат алдым. 1862 жылдың наурыз айының соңында мен Карагиден шығып, Угандадағы Спекеге қосылуға үміттендім. Патша (Буганданың Мутеза I) мені (Буганда) патшалығына жеткізу үшін оның қырық адамын жіберді, мен оны көптен бері көргім келді. Жүруге шамасы келмегендіктен, мен 14 сәуірде (1862 жыл) төрт ваганданың (аймақтың тайпалары) басына мініп, қайыс таспаға отырғызылдым. (189–90-беттер): Саяхат барысында таспаны вагандалардың басынан иығына ауыстырып, олар сағатына алты шақырым жылдамдықпен жүріп, аяғымды аяусыз қинап, қинады. Мен оны «көлік пен төрт ат» деп атасам, тасымалдаушылар демалып, күліп, әзілдесу үшін әр шақырым сайын немесе одан да аз қашықтықта тоқтатылып тұратын. Бір үлкен қиындық – оларды көлікті солай тасымалдауға мәжбүр ету, ал алдындағы елді саяхатта көруге болады; олар қандай да бір себеппен мұны істеуден бас тартты және мені аяқтарымен емес, басымен алып жүруге тырысты (110-сурет). (210-бет): Карагиден келген жолдың бір бөлігін мені көтеріп алып жүрген таспаны тастап кетті, өйткені вагандалар менің жалғыз ауруым – сал болу және тізе буынының қаттылығы екенін көрді. (246–7-беттер): (1862 жылдың шілдесі). Спеке менен онымен бірге ұшқыш саяхат жасауға бола ма деп сұрады, ал жүкті Уньёроға қарай жіберуге болады. Сол кезде мен күніне жиырма шақырым жол жүруге, әсіресе Уганданың көптеген шақырым жерін, батпақтар мен қиыр жерлерді басып өтуге мүлдем мүмкіндігім болмады. Сондықтан мен біздің бөліну қажеттілігіне қарсылықпен келістім және бұл мәселеде нақты болуға құштармын, өйткені кейбір адамдар менің жолдасым мені өзенді көрудің қуанышына қатысуға қаламайды деп асығыс қорытынды жасады. Бұл шындыққа мүлдем қайшы келеді. Менің денсаулық жағдайым ғана мені Спекеге географиялық тұрғыдан маңызды жердің ендігін анықтау үшін бірге алып жүруден алды. Біз жергілікті халықтың мәліметтеріне толық қанағаттанған едік. Гранттың ауруы оны Спекемен бірге болуға кедергі келтірді, өйткені Спеке Виктория көлінен Ақ Нілдің ағып шығуын көрген алғашқы ақ адам болды. Бұл Mycobacterium ulcerans инфекциясының (Buruli ойық жарасы) алғашқы тіркелген жағдайы және алғашқы сипаттамасы болуы мүмкін. Оның кітабындағы суретте Гранттың Карагиден кетіп бара жатқан жері көрсетілген.
In his book, A Walk across Africa, Grant gives the following description of his illness, which broke out when they reached the native kingdom of Karague, on the western side of Lake Victoria in December 1861. (page 151): "The following account of my own ailments I give, not with a wish to parade them, but in order to convey information: Having had fevers twice a month, in December my usual complaint assumed a new form. The right leg, from above the knee, became deformed with inflammation, and remained for a month in this unaccountable state, giving intense pain, which was relieved temporarily by a deep incision and copious discharge. For three months abscesses formed, and other incisions were made; my strength was prostrated; the knee stiff and alarmingly bent, and walking was impracticable. Many cures were sought out and attempted by the natives, who all may have sympathized with me in my sufferings, which they saw were scarcely endurable; but I had great faith – was all along cheerful and happy, except at the crises of this helpless state, when I felt it would have been preferable to be nearer home. The disease ran its course, and daily, to bring out the accumulated discharge, I stripped my leg like a leech. Bombay (Sidi Mubarak Bombay) (an Interpreter, a Guide and Explorer) had heard of a poultice made of cow dung, salt, and mud from the lake; this was placed on hot, but merely produced the effect of a tight bandage. Baraka (another interpreter) was certain a serpent had spat upon my leg "it could not have been a bite". Dr. M'nanagee, the sultan's brother, knew the disease perfectly; he could send me a cure for it – and a mild gentle peasant of the Wanyambo race came with his wife, a young pleasing like person, to attend me. With the soft touch of a woman he examined the limb, made cuts over the skin with a penknife, ordered all lookers on outside the hut, when his wife produced a scroll of plantain leaf, in which was a black paste. This was moistened from the mouth and rubbed into the bleeding cuts, making them smart; afterwards a small piece of lava was dangled against my leg and tied as a charm round the ankle. These cures had no apparent effect, but the disease did improve. By the fifth month the complaint had exhausted itself; at last I was able to be out of the hut inhaling the sweet air, and once more permitted to behold the works of God's creation in the beautiful lake and hills below me. (page 187): By the end of March 1862 there were some hopes of my leaving Karague to join Speke in Buganda, Uganda. The king (Muteesa I of Buganda) had sent an officer and forty of his men to convey me up to the (Buganda) kingdom I so long wished to see. Being unable to walk, I was placed in a wicker stretcher (14 April 1862), and trotted off on the heads of four Waganda (Baganda, tribesmen of the area). (pages 189–90): On our journey, the stretcher was changed from head to the shoulder of the Waganda, who went at the rate of six miles an hour, jostling and paining my limb unmercifully. The coach and four, as I may term it, was put down every mile, or less, that the bearers might rest, laugh, joke, One great difficulty was to make them carry the conveyance so that the country in front could be seen in travelling; this they, for some reason, refused to do, and persisted in carrying me head first, instead of feet (fig 1 10). (page 210): The stretcher which had carried me part of the way from Karague had been discarded, as the Waganda saw my only ailment was lameness and a stiff knee joint. (page 246 7): (July 1862). Speke asked me whether I was able to make a flying march of it with him, while the baggage might be sent on towards Unyoro. At that time I was positively unable to walk twenty miles a day, especially miles of Uganda marching, through bogs and over rough ground. I therefore yielded reluctantly to the necessity of our parting; and I am anxious to be explicit on this point, as some have hastily inferred that my companion did not wish me to share in the gratification of seeing the river. Nothing could be more contrary to the fact. My state of health alone prevented me from accompanying Speke to set at rest for geographers the latitude of the interesting locality, as to which we were perfectly satisfied from native reports. Grant's illness prevented him from being with Speke when Speke became the first white man to see the outpouring of the White Nile from Lake Victoria. It may be the first recorded case and first description of Mycobacterium ulcerans infection (Buruli ulcer). The print in his book shows Grant being carried on a wicker stretcher, leaving Karague.
Отбасы
Грант 1865 жылы Эдинбургтық Эндрю Лоридің қызы Маргарет Томпсон Лориге үйленді, ол сондай-ақ оның әкесінің туысы, сэр Питер Лоридің мұрагері де еді. Олардың екі ұлы Африкамен байланысты болды: Джеймс Август Грант – геодезист және саяхатшы, ал Алистер Грант (1900 жылы қайтыс болды) Екінші Англо-бур соғысында қаза тапты. Оларда үш қыз болды: Мэри, Кристиан және Маргарет. Олардың үлкен қызы 1905 жылы Томас Маккейге екінші әйел ретінде тұрмысқа шықты, ол 1907 жылы қайтыс болды. Кристиан 1893 жылы Гарри Гошенге үйленді.
Grant married in 1865 Margaret Thompson Laurie, daughter of Andrew Laurie of Edinburgh, and an heiress of Sir Peter Laurie, her great uncle. Their two sons became involved in Africa, James Augustus Grant as a surveyor and explorer, and Alister Grant (died 1900) killed in the Second Anglo Boer War. There were three daughters, Mary, Christian and Margaret. Their eldest daughter married in 1905 Thomas Mackay as his second wife, dying in 1907. Christian married Harry Goschen in 1893.