Америкалық суқұсы (Amerikalıq suqūsı)

Кіріспе

Құс түрлері

Америкалық құс (Fulica americana), сондай-ақ саз құс немесе pouldeau деп те аталады, Rallidae тұқымдасына жататын құс. Көптеген адамдар оны қаздарға ұқсатып қателеседі, бірақ Америкалық құстар қаздармен тек қана алыс туыс, және басқа бір ретке жатады. Қаздардың қанатты аяқтарынан айырмашылығы, құстардың төменгі аяқтары мен саусақтарында кең, тілімделген қабыршақтары болады, ол әр қадамда иіліп, құрлықта немесе суда жүзуге қолайлы жағдай жасайды. Америкалық құстар негізінен балдырлар мен басқа да су өсімдіктерімен қоректенеді, бірақ мүмкіндігі болғанда жануарларды (омыртқалы және омыртқасыз) да жейді. Америкалық құстар өз түлігіне паразиттенуге бейім, және олардың балаларын паразит әйелдердің балаларынан ажырату үшін қабілеттілікке ие болған. Гмелин өзінің сипаттамасын 1785 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтамның «Құстардың жалпы шолуы» атты кітабында сипатталған Солтүстік Америкадан алынған «Күлгін құсқа» (Cinereous coot) негіздеді. Екі түршесі белгілі:
F. a. americana Gmelin, JF, 1789 – Оңтүстік-Шығыс Аляска мен Канададан Коста-Рикаға және Батыс Индияға дейін
F. a. columbiana Chapman, 1914 – Колумбия және Солтүстік Эквадор
Кариб түстесі, американдық құстың түс өзгерісі, енді номинативті түршеге қосылған. Калифорнияның орта плейстоцен кезеңінен табылған құс қазбалары Fulica hesterna деп сипатталған, бірақ оларды қазіргі американдық құстан ажырату мүмкін емес. Дегенмен, Плейстоцен құсы Fulica shufeldti (бұрынғы F. minor), Fossil Lake фаунасының бір бөлігі ретінде кең танымал, американдық құстың палео-түршесі (Fulica americana shufeldti) болуы мүмкін, себебі олар өлшемдері мен пропорциялары бойынша тірі құстардан аздап ғана ерекшеленеді. Осылайша, қазіргі типтегі американдық құстар орта және кейінгі плейстоценде, шамамен жүз мың жыл бұрын пайда болған секілді. «Americana» деген сөз «Америка» дегенді білдіреді.

Сипаттама

Американдық суқұсының ұзындығы және қанаттарының ені ересектерде қысқа, жуан, ақ мүңкісі және ақ маңдай қалқаны болады, көбінесе мүңкісінің үстіңгі жағында, көздерінің арасында қызғылт қоңыр дақ кездеседі. Аталықтары мен аналықтары бір-бірінен айырылмайды, бірақ аналықтары кішкентайрақ. Аналықтарының дене салмағы ал эми аталықтарының дене салмағы аралығында. Жастардың басы зәйтүн түсті қоңыр, ал денесі сұр болады. Олар 4 айлық шамасында ересек құсқа айналады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Америкалық корттар су қамысымен қоршалған көлдер мен тоғандарда, ашық батпақтарда және баяу ағатын өзендерде кездеседі. Олар тұщы су ортасын ұнатады, бірақ қыс айларында уақытша тұзды су ортасында да тіршілік ете алады. Күзгі көші-қон тамыздан желтоқсанға дейін жүзеге асады, аталықтары мен көбеймейтін корттар аналықтары мен жас корттардан бұрын оңтүстікке қарай ұшып кетеді. Көктемгі көші-қон көбейту орындарына ақпан айының соңынан мамыр айының ортасына дейін созылады, ересек аталықтары мен үлкен корттар алдымен солтүстікке қарай қозғалады. Құстардың Гренландия мен Исландияға дейін ұшқанына куәліктер бар. Америка орнитологиялық қоғамы Кариб кортын америкалық корттың аймақтық түрі деп санайды.

Егемендік және экология

Америкалық суқұс өте әлеуметтік құс, әсіресе қыс айларында, оның топтары мыңдаған санда болады.

Тамақтандыру

Америкалық кут азық үшін суға шомып, тереңге түсе алады, сонымен қатар құрлықта азық іздеп, қалдықтармен қоректене алады. Олардың негізгі тамақ көзі – су өсімдіктері, әсіресе балдырлар. Дегенмен, олар бәсеңкөз, сондай-ақ буынтық аяқтылар, балықтар және басқа да су жануарларын жейді. Көбелек шағы кезінде куттар көбінесе су жәндіктері мен моллюскалармен қоректенеді, олар балапандардың рационының көп бөлігін құрайды. Егер қолайлы аумақ болса, куттар өмір бойы бір жұпқа адал болады. Көбелек циклы бірнеше кезеңнен тұрады: жұптасу, ұя салу, көбейту, жұмыртқа салу, инкубация және жарылу. Америкалық кут көбінесе ұзақ уақыт бойы жұптасу рәсімін өткізеді. Бұл рәсімге өзара мүңкілдесу, иілу және жұмсақ тігу тән. Әдетте, еркектер мүңкілдесуді бастайды, яғни жекелеген құстардың мүңкілдерін бір-біріне тигізу. Жұптық байланыс нығайған сайын, еркек және аналықтар бір-бірімен ғана мүңкілдеседі, басқа еркектермен немесе аналықтармен емес. Жұптық байланыс бекітілгеннен кейін, жұптасқан құстар ұя салу үшін аумақ іздейді. Жұптық байланыс ұя орналасқан аумақ қауіпсіз болғанда тұрақты болады. Куттардың жұптасу мінез-құлқы әрқашан бірдей жалпы үлгіге сәйкес келеді, онда ертерек салынған жұмыртқалар кейінірек салынған жұмыртқалардан ірі болады. Аналық куттың барлық немесе бір бөлігін алып тастау арқылы оның қалыптыдан көп жұмыртқа салуына мүмкіндік беруге болады. Кейде аналық жеткілікті жұмыртқа алынса, ұяны тастап кетеді. Алайда, куттар жұмыртқаны қосымша салғанда, жұмыртқа санын азайта бермейді. Америкалық кут – ұдайы қайта ұя салатын құс, ол жоғалған ұяларын жұмыртқа салу кезінде екі күн ішінде жаңаларымен ауыстырады. Бір зерттеу көрсеткендей, жойылған ұялардың 68% -і ақырында ауыстырылады. Қайта салынған ұялардағы жұмыртқалар әдетте бастапқы ұялардағыдан бір-екі жұмыртқаға кем болады, бірақ бұл азық немесе қоректік заттардың жеткіліктілігіне емес, уақыт пен тіршілік ортасының сапасына байланысты болуы мүмкін. Жас аналықтар маусым соңында көбейеді және ересек аналықтарға қарағанда кішірек жұмыртқалар салады. Олардың балалары да кішірек болады. Алайда, басқа құс түрлеріндегідей, ересек және жас аналықтардың ұя салу мөлшері арасында ешқандай айырмашылық жоқ.

The American coot can dive for food but can also forage and scavenge on land. Their principal source of food is aquatic vegetation, especially algae. Yet they are omnivorous, also eating arthropods, fish, and other aquatic animals. During breeding season, coots are more likely to eat aquatic insects and mollusks—which constitute the majority of a chick's diet. Coot mate pairings are monogamous throughout their life, given they have a suitable territory. A typical reproductive cycle involves multiple stages: pairing, nesting, copulation, egg deposition, incubation, and hatching. The American coot typically has long courtship periods. This courtship period is characterized by billing, bowing, and nibbling. Males generally initiate billing, which is the touching of bills between individuals. As the pair bond becomes more evident, both males and females will initiate billing only with each other and not other males or females. After a pair bond is cemented, the mating pair looks for a territory to build a nest in. A pair bond becomes permanent when a nesting territory is secured. Copulation behavior among coot pairs always falls under the same general pattern. wherein earlier eggs are larger than eggs laid later in the sequence. It is possible to induce a female coot to lay more eggs than normal by either removing all or part of her clutch. Sometimes, a female may abandon the clutch if enough eggs are removed. Coots, however, do not respond to experimental addition of eggs by laying fewer eggs. The American coot is a persistent re nester, and will replace lost clutches with new ones within two days of clutch loss during deposition. One study showed that 68% of destroyed clutches are eventually replaced. Re nested clutches are typically smaller than original clutches by one or two eggs, but this could be attributed to differences in time and habitat quality instead of food or nutrient reserves and availability. Younger females reproduce later in the season and produce smaller eggs than older females. Their offspring are also smaller. However, there is no difference in clutch size between older and younger females as there is in other avian species.

Инкубация және ұрықтандыру

Америкалық суқұстың инкубация басталу уақыты өзгеріп отырады, және ол бірінші жұмыртқа салынған кезден бастап, толық жұмыртқа саны жиналғанға дейін кез келген уақытта басталуы мүмкін. Құстар арасында бүкіл жұмыртқа салынбастан бұрын инкубациялау сирек кездесетін жағдай. Біржола инкубация басталғаннан кейін ол үзіліссіз жалғасады. Ата және ана суқұстар инкубациялау міндетін бөліседі, бірақ 21 күндік инкубация кезеңінде жұмыстың көп бөлігін ата суқұс атқарады. Инкубация кезінде жұмыртқалар жойылған жағдайда, ана суқұстар орташа алты күннен кейін жаңадан ұя салуға кіріседі.

Аналық әсері

Анадан жұмыртқаға берілетін гормондар ұрпақтың өсуіне, мінез-құлқына және әлеуметтік өзара әрекеттеріне әсер етеді. Ананың генетикалық емес осы үлесі аналық әсер деп аталады. Америкалық құтырғыш құста андроген мен тестостеронның екі деңгейдегі айырмашылығы анықталды – бір жұмыртқа тобының ішінде және әртүрлі жұмыртқа топтары арасында. Бір жұмыртқа тобындағы ертерек салынған жұмыртқалардың тестостерон деңгейі, кейінірек салынғандарына қарағанда жоғары болады. Үш жұмыртқа салған аналықтардың сарысындағы андроген мөлшері, бір немесе екі жұмыртқа салған аналықтарға қарағанда көп болады.

Ұялағы паразиттер

Америкалық куттың репродуктивтік стратегиясы аралас, ал өз түлігіне жататын ұрық паразиттігі – кең таралған балама репродуктивтік әдіс. Төрт жылдық зерттеуде зерттеушілер ұялардың 40%-ының паразиттелгенін, ал барлық жұмыртқалардың 13%-ын аналықтардың өз ұясы емес, басқа ұяларға салғанын анықтады. Ұрық паразиттігінің басты себебі – әлеуметтік және экологиялық шектеулер аясында көбею табыстылығын арттыру. Аумағы немесе ұясы жоқ аналықтар, егер көбейсе, көбеюдің басты тәсілі ретінде ұрық паразиттігін пайдаланады. Басқа аналықтар өздерінің толыққанды емес жұмыртқалық жиынтығы жойылған жағдайда ұрық паразиттігіне қатысуы мүмкін. Өз түлігіне жататын ұрық паразиттік мінез-құлық көбінесе ұрпақтарының жалпы санын арттыруға тырысатын аналықтар арасында кездеседі. Тамақпен қамтамасыз ету – балапандардың тірі қалуына кедерілтің негізгі факторы, ал аштық – балапандардың өлімінің ең көп кездесетін себебі. Паразиттік аналықтар ата-аналық күтімнің тамақтандыру шектеуін орта жолға қойып, әдеттегі ұяларына қосымша паразиттік жұмыртқалар салады. Америкалық куты басқа паразиттелген түрлерден айырмашылығы, өз түлігіне жататын паразиттік балапандарды тани және қабылдамайды. Ата-аналар паразит балапандарды күшпен ұрып, суға батырып, ұяға кіруіне кедергі келтіріп және басқа да тәсілдермен қабылдамайды. Олар алғашқыдан шыққан балапанның ерекшеліктеріне назар аудара отырып, өз балапандарын таниды. Ата-аналар алғашқыдан шыққан балапанды өлшенген шамамен пайдаланып, кейіннен шыққан балапандарды ажыратады. Осы ерекшеліктерге сәйкес келмейтін балапандар паразит ретінде танылып, қабылданады. Қара Америкалық куттың балапандары денесінің алдыңғы жартысын жабатын, көзге түсетін қызғылт сары түсті әшекейлік қауырсындары болады, олар "балапан әшекейлері" деп аталады және алты күннен кейін ағарады. Бұл жарқын түсті, шамадан тыс белгі балапандарды жыртқыштарға осал етеді және терморегуляцияға көмектеспейді, бірақ ата-аналардың таңдауымен сақталады. Бұл қауырсындар балапанның тірі қалуы үшін қажет емес, бірақ балапанның әшекейлігі артып, ата-аналардың сүйіктісі ретінде таңдалу ықтималдығын арттырады. Балапанның әшекейлігін шабу арқылы тәжірибе жүзінде зерттеулер ата-аналардың әшекейсіз балапандарға қарағанда әшекейлі балапандарды артық жақсы көретінін көрсетті.

The American coot has a mixed reproductive strategy, and conspecific brood parasitism is a common alternative reproductive method. In one 4 year study, researchers found that 40% of nests were parasitized, and that 13% of all eggs were laid by females in nests that were not their own. Increasing reproductive success under social and ecological constraints is the primary reason for brood parasitism. Floater females without territories or nests use brood parasitism as their primary method of reproduction, if they breed at all. Other females may engage in brood parasitism if their partially complete clutches are destroyed. Conspecific brood parasitic behavior is most common among females trying to increase their total number of offspring. Food supply is the limiting factor to chick survival and starvation is the most common cause of chick morbidity. Parasitic females bypass the parental care constraint of feeding by laying additional parasitic eggs in addition to their normal nest. The American coot, unlike other parasitized species, has the ability to recognize and reject conspecific parasitic chicks from their brood. Parents aggressively reject parasite chicks by pecking them vigorously, drowning them, preventing them from entering the nest, etc. They learn to recognize their own chicks by imprinting on cues from the first chick that hatches. The first hatched chick is a reference to which parents discriminate between later hatched chicks. Chicks that do not match the imprinted cues are then recognized as parasite chicks and are rejected. Black American coot chicks have conspicuously orange tipped ornamental plumes covering the front half of their body that are known as “chick ornaments” that eventually get bleached out after six days. This brightly colored, exaggerated trait makes coot chicks more susceptible to predation and does not aid in thermoregulation, but remains selected for by parental choice. These plumes are not necessary for chick viability, but increased chick ornamentation increases the likelihood that a chick will be chosen as a favorite by the parents. Experimental manipulation of chick ornamentation by clipping the bright plumes has shown that parents prefer ornamented chicks over non ornamented ones.

Мәдениетте

Луизиана жағалауында каджун тілінде сутасқа "кут" сөзі pouldeau деп аталады, бұл француз тіліндегі "кут" – poule d'eau сөзінен шыққан, сөзбе-сөз "су тауығы" деген мағынаны білдіреді. Сутасты тамаққа дайындауға болады; ол каджун асханасында белгілі бір дәрежеде танымал, мысалы, қаз аулаушылар өз үйлерінде пісіретін гумбоның құрамына қосылады. Бұл құс Толедо Мад Хенс кіші лига бейсбол командасының талисманы болып табылады.

Қорғау және қауіптер

Америкалық суқұсы IUCN Құрып бара жатқан түрлердің Қызыл тізімінде "алаңдаушылық тудырмайтын" санатында тіркелген. Олар көптеп таралған және кеңінен кездеседі, кейде тіпті зиянды жәндіктер деп есептеледі. Олардың еті үйрек етінен нашар саналатындықтан, аңшылардың көбінесе нысанасына айналмайды; бірақ, әсіресе АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, ойын үшін ату үшін кейбіреулері түсіріледі. Олардың батпақты жерлерде кездесуіне байланысты, ғалымдар оларды осы ортадағы уыттар деңгейін және ластану мәселелерін бақылау үшін пайдаланады.