Кіріспе
Экономикадағы түсінік. "Көрінбейтін қол" – шотландтық моральдық философ Адам Смиттен бастау алған метафора. Ол еркін нарықтардың көбінесе өзіне қызығушылық танытқан адамдарды қоғамдық мүддеге қызмет етуге жетелейтін ынталандыруларды сипаттайды. Смит бұл терминді бастапқыда нақты мысалдарда ғана қолданған. Ол "Ахлақи сезімдер теориясында" байлықтың шоғырлануы туралы талқылау кезінде бір рет, ал "Халықтардың байлығы" еңбегінде халықаралық саудагерлерге дұрыс ынталандырулар болған жағдайда сенім артуға болатынын, бұл үкіметтердің араласуын қажетсіз ететінін айтқанда да бір рет қолданған. Пауль Самуэльсон сияқты ХХ ғасыр экономистері бұл терминді өз мүдделерін көздеген адамдардың күтпеген, бірақ үлкен әлеуметтік салдарларына сілтеме жасау үшін кеңінен пайдаланды. Сауда мен нарықтық айырбас идеясының өзіндік мүдделерді қоғамдық қажеттіліктерге бағыттауы – неоклассикалық экономиканың негізінде жатқан laissez-faire экономикалық философиясының жаңа нұсқаларын негіздеуге мүмкіндік береді. Смит өзі "көрінбейтін қол" терминін риторикалық және ғылыми емес деп сипаттап, оны экономиканың жалпы принципі ретінде қолданбаған. Оның нарыққа мемлекеттік араласуға қарсы аргументтері нақты жағдайларға негізделген және абсолютті емес. Смит экономиканы басқаруға қарсы пікірлерімен үлкен танымаллыққа ие болғанымен, бұл идеялар жаңа емес еді. Смит өзі Бернард Мандевилл сияқты бұрынғы ағартушылардың еңбектерін келтіреді. Бұл терминнің қазіргі қолданылуы негізгі неоклассикалық қағидаға сілтеме жасайтындықтан, экономикалық идеологиялар арасындағы маңызды дау кейде "көрінбейтін қолдың" тиімділігі туралы дау ретінде қарастырылады. Мысалы, Смит өмір сүрген кезеңде пайда болған, ірі өнеркәсіп, қаржы және жарнама сияқты тенденциялар қазір оның тиімділігін төмендетуі мүмкін деп саналады.
The invisible hand is a metaphor inspired by the Scottish moral philosopher Adam Smith that describes the incentives which free markets often create for self interested people to act in the public interest. Smith originally mentioned the term only in specific examples. It is used once in his Theory of Moral Sentiments when discussing the concentration of wealth. More famously, it is also used once in his Wealth of Nations, when arguing that international traders can be trusted if the incentives are right, often making it unnecessary for governments to intervene. Twentieth century economists such as Paul Samuelson popularized the use of the term to refer more generally to unintended greater social impacts brought about by individuals acting in their own self interest. The idea of trade and market exchange perfectly channeling self interest toward socially desirable ends is a central justification for newer versions of the laissez faire economic philosophy which lie behind neoclassical economics. Smith himself described the term "invisible hand" as rhetorical and unscientific, and did not use it to refer to any general principle of economics. His argumentation against government interventions into markets were based on specific cases and were not absolute. While Smith's arguments against government management of the economy were very popular, the ideas were not new. Smith himself cites earlier enlightenment thinkers such as Bernard Mandeville. Because of the modern use of this term to refer to a key neoclassical assumption, a central disagreement between economic ideologies is sometimes viewed as a disagreement about how well the "invisible hand" works. For example, it is argued that tendencies that were nascent during Smith's lifetime, such as large scale industry, finance, and advertising, now reduce its effectiveness.
Адам Смит
Адам Смит "Әдептік сезімдер теориясы" (1759) және "Халықтардың байлығы" (1776) еңбектерінде көрінбейтін қол туралы сөз етеді, бірақ ешқашан "көрінбейтін қол" деп айтпайды. Смит өзінің 1758 жылға дейін жазылған, жарияланбаған "Астрономия тарихы" атты очеркінде көзге көрінбейтін қол терминін, табиғат құбылыстарын түсіндіруге тырысқан білімсіз адамдар қолданатын көрінбейтін себептерге сілтеу ретінде жазған. "От жағып, су жаңартады; ауыр заттар төмен түседі, ал жеңілдері жоғары көтеріледі – бұл олардың табиғатының қажеттілігінен; және бұл мәселелерде Юпитердің көрінбейтін қолы қолданылған деп ешқашан ойланбаған".
Адеп-ахлақтық сезімдер теориясы
Смиттің көзге көрінбейтін қол метафорасының алғаш рет жарияланған түрі "Әдептік сезімдер теориясы" (1759) еңбегінің 4-бөлімінің 1-тарауында кездеседі, онда ол өзімшіл жер иесінің егінін өзіне жұмыс істейтіндерге бөлуіне көзге көрінбейтін қол жетекшілік ететінін сипаттайды. Бұл бөлім байлардың "бос, шексіз тілектерін" қанағаттандырғаннан кейін кедейлердің "өмірлік қажеттіліктерді" алуын сұраққа алып, өкінеді. Смит "тамшылап тарату" тенденциясын қолдау үшін көзге көрінбейтін ұғымды пайдаланады, бұл үкіметтің араласуына қарсы пікір, ол бүгінге дейін танымал. Байлардың шектен тыс жеуі кедейлерді асырауға себеп болады, себебі кедейлер байларға тауар сата алады. Бұл бөлімде Смит көзге көрінбейтін қолды "Құдайдың күтімімен" теңестіргендей көрінеді, яғни ол құдайлық жоспарды білдіреді. Бұл үзінді жалпы мағынада экономикалық тақырыпқа қатысты болғанымен, ол 20-ғасыр экономистері түсінгендей еркін нарықтың "көрінбейтін қолы" туралы емес, табыстың бөлісуі туралы. Бұл пікір Смиттің экономика бойынша толық еңбегінде, оның кейінгі "Ұлттар байлығында" қайталанбайды, ал табыстың бөлісуі қазіргі заманғы неоклассикалық нарық теориясының басты мәселесі емес.
Қазіргі заманғы экономистердің қайта түсіндіруі
"Көрінбейтін қол" тұжырымы Смиттың бастапқы қолданысынан асып, көбінесе жалпыланады. Бұл тіркес жиырмасыншы ғасырға дейін экономистер арасында кең таралған жоқ; Альфред Маршалл оны "Экономика негіздері" оқулығында пайдаланбаған, ал Уильям Стэнли Джевонс "Саяси экономика теориясы" кітабында да қолданбаған. Пол Самуэльсон 1948 жылғы "Экономика" оқулығында былай келтіреді: Бұл түсінікте, теория бойынша, егер әрбір тұтынушы не сатып алуға болатындығын еркін таңдаса және әрбір өндіруші не сатуға және оны қалай өндіруге болатындығын еркін таңдаса, нарық өнім тарату және бағалар бойынша шешім қабылдайды, бұл қоғамның әрбір жеке мүшесіне пайдалы, сонымен қатар, қоғамға тұтастай тиімді болады. Мұның себебі – өзімшілдік адамдарды сәттілікке жеткізетін пайдалы мінез-құлыққа итермелейді. Пайданы барынша арттыру үшін тиімді өндіріс әдістері қолданылады. Бәсекелестерді басып озу арқылы нарықтағы үлесті арттыру үшін төмен бағалар белгіленеді, осылайша табыс көбейеді. Инвесторлар ең қажетті салаларға инвестиция салады, ал тиімділігі төмен салалардан капиталды шығарып алады, осылайша табысты арттырады. Бұл әсерлер динамикалық және автоматты түрде жүзеге асырылады. Смит заманынан бері бұл тұжырым экономикалық теорияға енгізілді. Леон Вальрас төрт теңдеулі жалпы тепе-теңдік моделін жасады, ол бәсекелестік нарықтағы жеке мүдделер қоғамның жалпы пайдалылығын барынша арттыратын бірегей жағдайларды тудырады деген қорытындыға келді. Вильфредо Парето Edgeworth қорабының жанасу сызығын осыған ұқсас әлеуметтік тиімділікті көрсету үшін пайдаланды. Людвиг фон Мизес "Адам әрекеті" еңбегінде Маркс дәуірін атап, эволюциялық жақсартуды білдіру үшін "Көзге көрінбейтін Құдай қолы" деген сөзді қолданды. Ол мұны сын ретінде айтпады, себебі ол осы дүниелік ойлаудың да ұқсас қорытындыларға әкелетінін айтты. Экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Милтон Фридман Смиттың "Көрінбейтін қолын" "мәжбүрлеусіз ынтымақтастық мүмкіндігі" деп атады. Каушик Басу Бірінші әл-ауқат теоремасын "Көрінбейтін қол теоремасы" деп атады. Кейбір экономистер "көрінбейтін қол" терминінің қазіргі қолданылуын күмәнді көреді. Шотландияның Эдинбург қаласындағы Хериот-Уатт университетінің зейнеткер профессор Гавин Кеннеди оның қазіргі заманғы экономикалық ойлауда еркін нарықтық капитализмнің символы ретінде қолданылуы Смит оны қолданған қарапайым және белгісіз тәсілмен үйлесімсіз деп санайды. Кеннедиге жауап ретінде Дэниел Клейн келісудің заңды екенін айтады. Сонымен қатар, егер Смит "көрінбейтін қол" терминін қазіргідей қолдануды көздемеген болса да, оның қолданылу тиімділігін жоюға болмайды. Олардың пікір алмасуының соңында Кеннеди Смиттың ниеттері қазіргі пікірталас үшін маңызды екенін айтады, ол Смиттың "көрінбейтін қол" терминімен байланысы туралы пікір қақтығысы. Егер термин қазіргідей еркіндік пен экономикалық үйлестірудің символы ретінде қолданылса, Кеннеди оның Адам Смиттен толығымен бөлек құрылым ретінде болуы керек дейді, себебі Смит бұл терминге ешқандай маңыз бергеніне, тіпті қазіргі мағыналарына да дәлел жоқ. Оксфордтағы саяси экономиканың бұрынғы Драммонд профессоры Д. Х. Макгрегор: Гарвард экономисі Стивен Марглин "көрінбейтін қол" Смиттың барлық еңбектеріндегі ең тұрақты тіркес болғанымен, ол "ең көп түсініксіз" екенін айтады. Эмма Ротшильдтің айтуынша, Смит осы терминді қолдануда ирониялық болған. Уоррен Сэмюэлс оны "қазіргі жоғары теорияны Адам Смитпен байланыстыратын құрал және тілдің дамуындағы қызықты мысал" деп сипаттады. Либералды экономиканың жақтаушылары, мысалы Дипак Лал, көрінбейтін қол нарықтың тиімділігін қамтамасыз етеді деп үнемі айтады, себебі ол нарық маңызды немесе құнды деп санайтын нәрсенің индикаторы ретінде әрекет етеді.
In this interpretation, the theory is that the Invisible Hand states that if each consumer is allowed to choose freely what to buy and each producer is allowed to choose freely what to sell and how to produce it, the market will settle on a product distribution and prices that are beneficial to all the individual members of a community, and hence to the community as a whole. The reason for this is that self interest drives actors to beneficial behavior in a case of serendipity. Efficient methods of production are adopted to maximize profits. Low prices are charged to maximize revenue through gain in market share by undercutting competitors. Investors invest in those industries most urgently needed to maximize returns, and withdraw capital from those less efficient in creating value. All these effects take place dynamically and automatically. Since Smith's time, this concept has been further incorporated into economic theory. Léon Walras developed a four equation general equilibrium model that concludes that individual self interest operating in a competitive market place produces the unique conditions under which a society's total utility is maximized. Vilfredo Pareto used an Edgeworth box contact line to illustrate a similar social optimality. Ludwig von Mises, in Human Action uses the expression "the invisible hand of Providence", referring to Marx's period, to mean evolutionary meliorism. He did not mean this as a criticism, since he held that secular reasoning leads to similar conclusions. Milton Friedman, a Nobel Memorial Prize winner in economics, called Smith's Invisible Hand "the possibility of cooperation without coercion." Kaushik Basu has called the First Welfare Theorem the Invisible Hand Theorem. Some economists question the integrity of how the term "invisible hand" is currently used. Gavin Kennedy, Professor Emeritus at Heriot Watt University in Edinburgh, Scotland, argues that its current use in modern economic thinking as a symbol of free market capitalism is not reconcilable with the rather modest and indeterminate manner in which it was employed by Smith. In response to Kennedy, Daniel Klein argues that reconciliation is legitimate. Moreover, even if Smith did not intend the term "invisible hand" to be used in the current manner, its serviceability as such should not be rendered ineffective. In conclusion of their exchange, Kennedy insists that Smith's intentions are of utmost importance to the current debate, which is one of Smith's association with the term "invisible hand". If the term is to be used as a symbol of liberty and economic coordination as it has been in the modern era, Kennedy argues that it should exist as a construct completely separate from Adam Smith since there is little evidence that Smith imputed any significance onto the term, much less the meanings given it at present. The former Drummond Professor of Political Economy at Oxford, D. H. MacGregor, argued that:
Harvard economist Stephen Marglin argues that while the "invisible hand" is the "most enduring phrase in Smith's entire work", it is "also the most misunderstood." According to Emma Rothschild, Smith was actually being ironic in his use of the term. Warren Samuels described it as "a means of relating modern high theory to Adam Smith and, as such, an interesting example in the development of language." Proponents of liberal economics, for example Deepak Lal, regularly claim that the invisible hand allows for market efficiency through its mechanism of acting as an indicator of what the market considers important, or valuable.
Метафора ретінде түсініледі
Смит метафораны протекционизмге және нарықтарды мемлекеттік реттеуге қарсы аргумент аясында қолданады, бірақ ол Бернард Мандевилл, епископ Батлер, Лорд Шафтсбери және Фрэнсис Хатчесон әзірлеген өте кең қағидаларға негізделген. Жалпы, "көрінбейтін қол" термині жоспарланбаған, күтпеген салдары бар кез келген жеке әрекетке, әсіресе орталықтандырылған басқарудың ұйымдастырмаған әрекеттерінен туындайтын және қоғамда байқалатын, үлгілі әсері бар әрекеттерге қолданылуы мүмкін. Бернард Мандевилль жеке адамның кемшіліктерінің шын мәнінде қоғамдық пайдаға айналатынын айтқан. "Бал ара туралы аңыз" (1714 ж.) еңбегінде ол "әлеуметтік ізгілік аралары адамның бас киімінде гуілдеп жатыр" деп ренжуін білдіреді: өркениетті адам жеке құштарлықтарын айыптағандықтан, жалпы игілікке кедергі келтірілуде. Епископ Батлер қоғамдық игілікті көздеудің жеке игілікті алға жылжытудың ең жақсы жолы екенін, себебі екеуі де бірдей екенін мәлімдеді. Лорд Шафтсбери қоғамдық және жеке игіліктердің үйлесімділігін кері бұрып, жеке мүддеге сай әрекет етудің әлеуметтік тұрғысынан пайдалы нәтижелер беретінін айтты. Шафтсбери "Табиғат еркі" деп атаған біріктіруші күш тепе-теңдікті, сәйкестікті және үйлесімділікті сақтайды. Бұл күштің еркін жұмыс істеуі үшін жеке адамның рационалды жеке мүддесін іздеуі, өзін-өзі сақтауы және дамытуы қажет. Фрэнсис Хатчесон да қоғамдық және жеке мүдделердің осы бір-бірімен байланысын қабылдады, бірақ ол осы механизмді рационалды жеке мүддеге емес, жеке интуицияға жатқызды, оны ол "адамгершілік сезімі" деп атады. Смит осы жалпы принциптің өзінің нұсқасын жасады, онда әрбір адамда жалпы игілікті жасау үшін алты психологиялық мотив бірігеді. "Әдептік сезімдер теориясы", II том, 316-бетте ол: "Әдептілік сезіміміздің талаптарына сәйкес әрекет ету арқылы біз адамзаттың бақытын арттырудың ең тиімді жолын іздейміз" дейді. Көптеген қате түсініктерге қарамастан, Смит барлық өзіндік мүдделі еңбек міндетті түрде қоғамға пайда келтіреді немесе барлық қоғамдық игіліктер өзіндік мүдделі еңбек арқылы өндіріледі деп мәлімдемеді. Оның ұсынысы тек еркін нарықта адамдар көбінесе көршілері қалаған тауарларды өндіретінін көрсетеді. Жалпыға ортақ ресурстардың трагедиясы – жеке мүдделердің күтпеген нәтижелерге әкелуінің мысалы. "Көрінбейтін қол" дәстүрлі түрде экономикадағы ұғым ретінде қарастырылады, бірақ Роберт Нозик "Анархия, мемлекет және утопия" еңбегінде осы ұғымның басқа да академиялық дискурстар салаларында әртүрлі атаулармен, атап айтқанда дарвиндік табиғи іріктеумен бірге бар екенін айтады. Өз кезегінде Дэниел Деннет "Дарвиннің қауіпті идеясы" еңбегінде бұл "әмбебап қышқыл" екенін, оны философиялық зерттеудің көбінесе өзара байланыссыз салаларына (әсіресе сана мен ерік бостандығына) қолдануға болатынын, бұл әмбебап дарвинизм деп аталатын гипотеза екенін айтады. Осы принциппен басқарылатын экономиканы идеал ретінде ұсыну әлеуметтік дарвинизмге тең болуы мүмкін, ол сондай-ақ еркін нарық капитализмінің жақтастарымен байланысты.
Таунидің түсіндірмесі
Христиан социалисі Р. Х. Тоуни Смит бұрыннан бар идеяны атаумен айналысқан деп есептеді:
Ноам Хомский
Ноам Чомски Смиттің (әсіресе Дэвид Рикардоның) кейде оффшорлық өндірістің аутсорсингіне және неолиберализмге қарсы, отандық инвестицияларға деген "үйге қалаушылық" тұжырымын білдіру үшін осы фразаны қолданғанын айтады.
Стивен Лерой
Санта-Барбарадағы Калифорния университетінің зейнеткер профессор Стивен Лерой және Сан-Франциско Федералды резервтік банкінің арнайы зерттеушісі "Көрінбейтін қол" теориясын сынап, былай деп жазды: "Адам Смит алғаш айтқан экономикалық теорияның ең маңызды қағидасы – бәсекелестік нарықтар ресурстарды тиімді бөлуге қабілетті. Қаржылық дағдарыс нарық пен мемлекет арасындағы дұрыс тепе-теңдік туралы пікірталас тудырып, кейбір ғалымдар Смит қабылдаған шарттар қазіргі экономика үшін дәл келе ме деген сұрақ қоюға алып келді."
Джон Д. Бишоп
Джон Д. Бишоп, Питерборо қаласындағы Трент университетінің профессоры, көрінбейтін қол саудагерлер мен өндірушілерге, қоғамға қатысты қолданылуынан өзгеше қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол 1995 жылы «Адам Смиттің көрінбейтін қол аргументі» деген мақала жазды, онда Смит «көрінбейтін қол» тұжырымында өзіне қайшы келуі мүмкін екенін ұсынады. Ол «көрінбейтін қол» туралы түрлі сын-тексерулер жасайды және «бизнесмендердің мүдделері қоғамның мүдделерімен түбегейлі қайшылықта болады, ал бизнесмендер қоғамдық игілік есебінен жеке мақсаттарын іске асыруға ұмтылады» деп жазады. Осылайша, Бишоп «бизнесмендердің» қоғаммен бірдей мүдделер үшін қақтығысқа түсетінін және Адам Смит өзіне қайшы келуі мүмкін екенін көрсетеді. Бишоптың сөзіне қарағанда, Смиттің «Халықтардың байлығы» кітабында «саудагерлер мен өндірушілердің мүдделері жалпы қоғамға қарсы болды және олар өз мүдделерін іске асыру кезінде қоғамды алдауға және қанауға бейімділік танытты» деген пікір бар. Бишоп сондай-ақ «көрінбейтін қол аргументі тек өз елінде максималды пайда табу үшін капиталға инвестиция жасауға қатысты» деп мәлімдейді. Басқаша айтқанда, ол көрінбейтін қол тек саудагерлер мен өндірушілерге ғана қатысты екенін және олар экономиканы қозғаушы көрінбейтін күш емес екенін ұсынады. Оның пікірінше, бұл аргумент «экономикалық қызметтен тыс кез келген салада жеке мүдделерді іздеуге қолданылмайды».
Томас Пикетти
Француз экономисі Томас Пикетти «көрінбейтін қол» бар екенін және экономикалық теңсіздіктер уақыт өте келе түзелетінін атап өтеді. Алайда, бұл экономикалық теңсіздіктер ұзаққа созылған тиімсіздікке алып келуі мүмкін, оны коммерциялық емес шаралар арқылы шешуге болады. Мысал ретінде ол жылжымайтын мүліктің ондаған жылдарға созылуы мүмкін теңсіздіктерін, сондай-ақ Ирландиядағы Ұлы ашаршылықты келтіреді, оны Ұлыбританиядан дағдарыс аймақтарына жаңа нан өндірушілерді күтпей, азық-түлік жіберу арқылы болдырмауға болар еді.