Кіріспе

Ұлыбританияның 1782 – 1783 жылдардағы премьер-министрі Уильям Петти Фицморис, 1-ші Лансдаун маркизі (2 мамыр 1737 – 17 мамыр 1805; 1761 және 1784 жылдар аралығында Шелберн графы ретінде танымал, және тарихта осы аталыммен белгілі), 1782 жылы бірінші ішкі істер хатшысы, содан кейін 1782 – 83 жылдары Американдық тәуелсіздік соғысының соңғы айларында премьер-министр болған ағылшын-ирландтық виг саясаткері болды. Ол Америкамен бейбітшілік орнатуға қол жеткізді, және бұл жетістігі оның ең маңызды мұрасы болып саналады. Лорд Шелберн Дублинде дүниеге келді және өмірінің алғашқы жылдарын Ирландияда өткізді. Оксфорд университетінде оқығаннан кейін, ол Жеті жылдық соғыс кезінде Ұлыбритания армиясында қызмет етті. Клостер Кампен шайқасындағы көрсеткен батылдығы үшін Шелберн Георг III-нің жеке хатшысы болып тағайындалды. Ол саясатқа қатысып, 1760 жылы парламент депутаты болды. 1761 жылы әкесінің қайтысынан кейін, ол атағын мұраға алып, Лордтар палатасына өтті. 1766 жылы Шелберн Оңтүстік хатшысы болып тағайындалды, және екі жыл бойы осы лауазымда қызмет етті. Корсика дағдарысы кезінде ол қызметтен кетіп, оппозицияға қосылды. Солтүстік үкіметінің құлауынан кейін, Шелберн Лорд Рокингем басқаратын жаңа үкіметке қосылды. Рокингемнің қайтысынан кейін, Шелберн 1782 жылы премьер-министр болды, сол кезде Американдық соғыс әлі жалғасып жатқан еді. 1783 жылы 45 жасында биліктен қуылғаннан кейін ол өзінің беделін және ықпалын жоғалтты. Шелберн 17 жыл бойы атқарған көптеген жоғары лауазымдарына және дебаттанудағы шеберлігіне қарамастан, өзінің мансабы сәтсіздікке ұшырағанын айтып өкінді. Ол өзінің білімінің жеткіліксіздігін, бірақ оның да сол дәуірдегі көптеген аристократтармен салыстырғанда жаман еместігін айтты, сондай-ақ "өмір бойы менің тағдырым – ақылды, бірақ беделсіз топтармен байланысқа түсу" болғанын мәлімдеді.

Ерте өмір

Болашақ Лансдоун маркизі Уильям Фицморис Дублинде дүниеге келді, ол Джон Фицмористің тұңғыш ұлы, Керридің 1-ші графының екінші тірі баласы еді. Лорд Керри Ирландияның бас геодезисі сэр Уильям Петтидің қызы Энн Петтиге үйленген болатын. Оның үлкен ұлы 1688 жылы Шелберн бароны атанды, ал кіші ұлы 1699 жылы Шелберн бароны және 1719 жылы Шелберн графы атанды. Кіші ұлының қазасынан кейін Петтидің мүлігі жоғарыда аталған Джон Фицмориске өтті, ол отбасының тегін «Фицморис» орнына «Петти» деп өзгертті және 1751 жылы Виконт Фицморис, ал 1753 жылы Шелберн графы атанды (содан кейін оның үлкен ұлы Джон Виконт Фицморис атағын алды). Оның әкесі Лорд Керри, ол төрт жасында қайтыс болды, бірақ Фицморис басқа адамдардың есіндегі қарт адамды «тиран» ретінде еске түсіріп, отбасы мен қызметшілердің одан үнемі қорқуын көрді. Фицморис балалық шағын «Ирландияның оңтүстігіндегі ең шеткері аймақтарда» өткізді және өзінің айтуынша, 1755 жылы Оксфордтағы Крайст-Черч колледжіне қабылданғанда, «оқуға да, жаңадан үйренуге де тиіс нәрсесі көп еді». Ол «тар көзқарасты» деп сипаттаған ұстазынан оқуында пайдалы кеңес алды, бірақ ол әдеп-ғайыпты және әлемді білуді көбінесе «өмір бойы тағдырына сәйкес», «ақылды, бірақ беделсіз байланыстармен» араласуына байланыстырады.

Әскери мансап және Парламентке сайлану

Университетті бітіргеннен кейін көп ұзамай, ол Жеті жылдық соғыс кезінде Джеймс Вулфтың басқаруындағы 20-шы жаяу әскер полкінде қызмет етті. 1757 жылы ол Рошфорға жасалған десанттық шабуылға қатысты, бірақ қалаға күшті шабуыл жасамастан кері шегінді. Келесі жылы Германияға қызметке жіберілді және Минден және Клостер Кампен шайқастарында көзге түсті. Осы қызметтері үшін ол жаңа король Георг III-нің жеке хатшысы болып тағайындалды, полковник шенімен. Бұл, оның көптеген жоғары шенді офицерлерден бұрын жоғарылатылуына байланысты, кабинет мүшелерінің бірнешеуінің наразылығын тудырды. Осы тағайындауға жауап ретінде Ричмонд герцогы патшалық үйдің қызметінен кетті. Одан кейін ол әскери мансабында белсенді болмаса да, полковник шеніне ерте көтерілуі оның 1765 жылы генерал-майор, 1772 жылы генерал-лейтенант және 1783 жылы генерал шеніне жоғарылатылуына мүмкіндік берді. 1760 жылдың 2 маусымында, әлі шетелде болғанда, Фицморис Уайкомб округінен Британдық Парламентке депутат болып сайланды. Ол 1761 жылғы жалпы сайлауда қарсылығызсыз қайта сайланды және сонымен қатар Ирландия Парламентіне Керри округінен сайланды. Алайда, 1761 жылдың 14 мамырында, екі Парламент те жиналмас бұрын, ол әкесінің қайтысынан кейін Ирландия жұртындағы екінші Шелберн графы және Ұлыбритания жұртындағы екінші Уайкомб бароны атанды. 1770 жылдарға қарай Шелберн еркін сауданы жақтаған ең белгілі британдық мемлекет қайраткеріне айналды. Шелберн меркантилизмнен еркін саудаға көшкенінің түпкі себебі 1761 жылы Адам Смитпен болған ұзақ әңгімелер екенін айтты. 1795 жылы ол Дугальд Стюартқа былай деді: «Менің өмірімнің көп бөлігінде жарық пен қараңғылық арасындағы айырмашылықты Адам Смитпен Эдинбургтен Лондонға жасаған саяхатым арқылы түсіндім». Оның принциптерінің жаңалығы, менің жастығым мен көзқарасыма байланысты, сол кезде оларды толық түсінуге мүмкіндік бермеді, бірақ ол оларды осыншалықты ізгі ниетпен және шешендікпен жеткізді, олар менде қатты орнықты, және бірнеше жылдан кейін толық сенімге жетпесе де, одан бері менің өмірімнің бақыты мен оған жұмсаған аз назардың себебі болды. Ричсон Смитпен саяхаттың шындығына күмән келтіреді, бірақ оған қарсы дәлел келтірмейді. Шелберн Смитпен кем дегенде бір рет кеңескенін растайтын дәлелдер бар, сонымен қатар Смит Шелберннің әкесімен және ағасымен жақын қарым-қатынаста болған.

Алғашқы саяси мансап

Шелберннің патшаға жақын жаңа әскери лауазымы оны патшаның ең жақын кеңесшісі және үкіметтегі жоғары дәрежелі министр болған лорд Бьютпен байланысқа түсірді. 1761 жылы Бьют Генри Фокстың қолдауын алу үшін Шелберннің күшін пайдаланды. Фокс табысты, бірақ маңызды емес, әскери жалақы төлеуші лауазымын иеленді, бірақ ол Төменгі палатада үлкен қолдауға ие болды және Бьюттің билік деңгейін арттыра алды. Шелберн 1761 жылы үкіметтен кеткен Питке қарсы болды. Шелберннің тапсырмасымен Барре Төменгі палатада Питке қарсы күшті шабуыл жасады. 1762 жылы Лондон мен Парижде бейбіт келісімге қол жеткізу мақсатында келіссөздер жүргізілді. Ақырында келісімге қол жеткізілді, бірақ Франция мен Испанияға басып алынған бірқатар аумақтарды қайтару арқасында оның шарттары тым жұмсақ деп сынға ұшырады. Лордтар палатасында оны қорғай отырып, Шелберн «Солтүстік Америкадағы британдық колониялардың қауіпсіздігі соғыстың басты себебі болды» деп мәлімдеді, сондай-ақ бұл қауіпсіздіктің «бейбіт келісімдерде дұрыс қамтамасыз етілгенін» айтты. Фокс басқаратын үкімет Пит басқаратын оппозицияға қарамастан, бейбіт келісімді парламент арқылы өткізе алды. Одан кейін Бьют премьер-министр лауазымынан кетіп, саясаттан шығып, оның орнына Джордж Гренвилл тағайындалды. Шелберн 1763 жылы Гренвилл үкіметіне Бірінші сауда лорды ретінде қосылды. Осы кезде Шелберн Пит туралы пікірін өзгертіп, оның жақтасы болды. Питті кабинетке қабылдауға қол жеткізе алмағаннан кейін ол бірнеше айдан кейін лауазымынан кетті. Сонымен қатар, Джон Уилкстің Төменгі палатадан қуылғандығы мәселесінде Питті қолдағандығы үшін корольдің наразылығына ұшырап, ол біраз уақытқа өз иелігіне шегінді. Бёрк Шелбернді оның бұрынғы әріптесі Рокингеммен салыстырды. Оларды алмастыру үшін 23 жастағы Уильям Питт, Шелберннің бұрынғы саяси одақтасының ұлы, ол қаржы министрі болды. Сол жылы Шелберн 599-шы рыцарь ретінде «Жартер» орденімен марапатталды.

Бейбітшілік келіссөздері

Шелберн үкіметі Парижде Ричард Освальдты бас келіссөзші етіп тағайындап, бейбітшілік келіссөздерін жалғастырды. Шелберн Уилтширдегі шағын сарайында француз елшісі Жозеф Маттиас Жерар де Рейневалды қабылдады, және олар бейбіт келісімнің негізін құрайтын бірқатар мәселелер бойынша жасырын келісімге келді. Шелберннің өкілдері американдық комиссарлармен жеке бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізіп, нәтижесінде Американың тәуелсіздігі және жаңадан құрылған АҚШ-тың шекаралары туралы келісімге қол жеткізді. Шелберн Иллинойс аймағының кең шекараларына келісті, бірақ Бенджамин Франклиннің Канада және басқа аумақтарды беру туралы талаптарын қабылдамады. Тарихшылар бұл келісімнің АҚШ үшін кеңейтілген шекаралары тұрғысынан өте жомарт болғанын жиі айтады. Алворд, Харлоу және Ричсон сияқты тарихшылар британдық жомарттықтың себебі Шелберннің Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы тығыз экономикалық байланыстарды көздеген саяси көрегендігі екенін атап көрсетті. Апаллач тауларының ар жағындағы кең аумақтарды беру американдық халқының өсуін жеңілдету және британ саудагерлері үшін пайдалы нарықтар құру мақсатымен жасалды, бұл Ұлыбританияға әскери немесе әкімшілік шығындарды тудырмады. Мақсат – АҚШ-тың маңызды сауда серіктесіне айналуы еді. Француз сыртқы істер министрі Верженн кейін айтқандай, "Англия бейбітшілікті жасаудың орнына сатып алады".

Төмендеу

Фокстың кетуі күтпеген оқиғаға алып келді – Фокс пен Лорд Норт қатысқан коалиция құрылды, ол Оппозицияда үстемдік құрды. 1783 жылғы сәуірде Оппозиция Шелберннің отставкаға кетуіне мәжбүр етті. Шелберннің қызмет еткен кезеңіндегі ең маңызды жетістігі – Париж бейбіт шартының негізі болған бейбіт келісім шарттарына қол жеткізу болды, бұл Американдық тәуелсіздік соғысын аяқтады. Оның құлауына, мүмкін, мемлекеттік қызметті реформалау жоспарлары себеп болған. Ол сондай-ақ Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы еркін сауданы қолдау мақсатындағы заң жобасын да қарастырды. 1797 жылғы жеке акті оны "қажетті анттар мен мәлімдемелер берместен Лордтар палатасында отырып дауыс бергенінің салдарынан туындаған шектеулерден" босатты. Шамамен 1762 жылы ол Будл клубын құрды, кейін Адам Смит, Веллингтон герцогы, сэр Уинстон Черчилль және Йен Флеминг сияқты адамдар мүше болды, және қазір әлемдегі екінші ең көне клуб болып табылады.

Жинақтар

Лондон университетінің колледжінде Лансдаун және Галифакс трактаттары жинағында 4000-нан астам трактат сақталған, ал біріншісі Петтидің құрметіне аталған. Бұл трактаттар 1559 және 1776 жылдар аралығында Англияда жарық көрген және Англия мен Шотландияның бірігуі, Азамат соғысы және Жаңару дәуіріне қатысты мәліметтерді қамтиды. Көптеген трактаттарды Дэниел Дефо және Джонатан Свифт сохтатылған есімдермен жазған.