Кіріспе

Индуистік Сарасвати құдайынан шыққан жапон буддалық құдайы Бэнзайтен (shinjitai: 弁才天 немесе 弁財天; kyūjitai: 辯才天, 辨才天, немесе 辨財天, мағынасы "сөз өнерінің құдайы", Бэнтен, қытайша: 辯才天, Biancaitian) – Шығыс Азия буддалық құдайы (техникалық түрде Дхармапала, "Дхарма қорғаушысы"), негізінен үнді индуистерінен шыққан, сөйлеу, өнер және білім құдайы Сарасватиден тараған. Бэнзайтенге табыну VI-VIII ғасырларда Жапонияға, негізінен оған арналған бөлімі бар Алтын жарық сутрасының (санскрит: Суварнапрабхаса Сутра) классикалық қытай аудармалары арқылы келді. Бэнзайтен синтоизм дініне де қабылданды, және оған арналған бірнеше синтоизм ғибадатханалары бар. Бэнзайтен Сарасватидің көптеген үнді атрибуттарын сақтап қалғанмен (музыканың, өнердің, сөз өнерінің, білімнің қамқоршысы ретінде), үнді құдайына ешқашан тән болмаған көптеген ерекше аспектілері, рөлдері мен функциялары бар. Сондықтан, Бэнзайтен қазір айдаһарлар, жыландар, жергілікті жапон құдайлары, байлық, сәске, ауру мен қауіптен қорғау және мемлекеттің қорғанысымен байланысты.

Үнді құдайлары

Сарасвати (санскрит: Сарасвати; пали: Сарассати) бастапқыда Ригведада өзен құдайы, Сарасвати өзенінің қасиетті деңгейге көтерілуі болған. Ол Вах (Скт. Ва̄к) – Веданың сөз құдайымен теңестірілді, содан кейін музыка мен өнердің, білімнің және оқудың қамқоршысы саналды. Сарасвати мен Вахтың шешендік және сөйлеу қабілеттерімен байланысы болғанымен, олар сонымен қатар жауынгерлік қасиеттерді де көрсетеді: мысалы, Сарасвати Ригведада (6.61.7) «Вритраны өлтіруші» (Вритрагни) деп аталды және Маруттармен байланысты болды. Ол Ашвиндермен де байланыста болды, олармен бірге Индраның күшін арттыру үшін, оған асура Намучиді қалай жеңу керектігін айтып, ынтымақтастық танытты. Өлеңде Сарасвати «дүниеде билікке ие» және «жақсы ырыс, жетістік және жан тыныштығы» ретінде сипатталған. Сондай-ақ, ол шайқаста соғысып, әрқашан жеңіске жетеді делінеді. Алтын Нұр сутрасының басты мәселесі – мемлекетті қорғау, сондықтан Сарасвати Дургаға ұқсас жауынгер құдайдың кейбір белгілерін қабылдайды. Бернард Форе Вахтың да бастапқыда жауынгерлік атрибуттары болғанын атап өтеді, олар кейбір түрінде сақталған болуы мүмкін.

Бенцаитан / Бензаайтен

Сарасвати қытайлық 辯才天 (Бенкаитянь) немесе "үлкен шешендік құдай" (大辯天) болып өзгерді. Бұл жапондық 弁財天 (Бензайтен) атауын алды. Шығыс Азия буддизмінде ол жиырма төрт қорғаушы құдайдың (қытайша: 二十四諸天; пиньинь: Èrshísì Zhūtiān) бірі саналады. Ол байлық, музыка және шешендікпен байланысты болды, сонымен қатар мемлекеттің қатал қорғаушысының сипаттарын иеленді (Алтын жарық сутрасының ықпалынан, ол сутра оқылған елді қорғауға уәде береді). Орта ғасырлардан бастап Бензайтен буддалық және жергілікті құдайлармен байланысты болды, тіпті олармен біріктірілді, оның ішінде Киссётен құдайы (хинду Лакшмидің буддалық нұсқасы, оның бақыт құдайы рөлі кейіннен Бензайтенге тағайындалды). Осылайша, ол ақырында ақшалай бақыт сыйлаушы ретінде құлшылыққа алынды және "Жеті Бақытты Құдай" (shichifukujin) деп белгілі халық құдайларының құрамына кірді. Бензайтен жапон өнерінде әртүрлі бейнеленеді. Ол көбінесе бива (дәстүрлі жапон лютні) ұстаған күйінде көрсетіледі, бұл үнді өнерінде Сарсватидің винамен бейнеленгеніне ұқсас, бірақ ол семсер және тілек орындайтын асыл тас (cintāmaṇi) ұстаған күйінде де бейнеленуі мүмкін. Алтын жарық сутрасына негізделген, түрлі қару ұстаған сегіз қолды Бензайтеннің иконографиялық формуласы Дурганың иконографиясынан шыққан деп саналады. Uga Benzaiten ретінде ол басында Ugajin (адам басы бар ақ жылан) бейнеленуі мүмкін. Соңында, ол сирек болса да, жылан немесе аждаһаның басымен бейнеленген. Бензайтенге табыну жапон отарлау кезеңінде Тайваньға тарады және ол Тайваньның кейбір жерлерінде, мысалы, Килунг қаласындағы Сян Донг Ян ғибадатханасында әлі де құрметтеледі.

Синтоистік камимен синкретизм

Су құдайы мәртебесіне ие болғандықтан, Бензайтен нагалар, айдаһарлар және жыландармен де байланысты болды. Уақыт өте келе Бензайтен жапон жылан қамиы Угаджинмен теңестірілді. Ол сондай-ақ Ичикисима химе қамиымен де байланыстырылды. Бензайтен Синто дінінде әйел қами ретінде қабылданды, Ичикисима химе но микото (市杵島姫命) деген атпен. Бұл қами – императорлық үйдің түп атасы Аматэрасу күн құдайының қыздары саналатын үш қамидың бірі. Тендай буддистері оны қами Угаджиннің мәні деп санайды, кейде оның бейнесін басына ториимен бірге қойып жүреді (төмендегі суретке қараңыз). Осының салдарынан, ол кейде Uga (宇賀) Бензайтен немесе Uga Benten деп те аталады.

Ғибадатханалар мен киелі орындар

Жапонияда Бензайтенге арналған ғибадат орындары көбінесе "辯天堂" (benten dō) немесе benten sha (弁天社) деп аталады. Оған арналған синтоизм ғибадатханалары да осылай аталады. Камакурадағы Зенираи Бензайтен Угафуку ғибадатханасы немесе Нагоядағы Кавахара ғибадатханасы сияқты, оған толығымен синтоизм ғибадатханалары да арналуы мүмкін. Бензайтен ғибадатханалары немесе киелі орындары, оның сумен байланысы болғандықтан, көбінесе өзендер, көлдер немесе бұлақтар сияқты су көздеріне жақын орналасқан. Бензайтенге табыну, ол бастапқыда өзен құдайы болғандықтан, жапондық жергілікті сенімдермен, оның ішінде жылан мен айдаһар символикасымен біріктірілді. Бензайтеннің қасиетті орындары бүкіл Жапонияда көптеп кездеседі; мысалы, Сагами шығанағындағы Эносима аралы, Бива көліндегі Чикубу аралы және Сето ішкі теңізіндегі Ицукусима аралы (Жапонияның Үш үлкен Бензайтен ғибадатханасы). Ол және бес басты айдаһар 1047 жылы жапон буддалық монахы Кокей (皇慶) жазған Эносима Энгидің орталық тұлғалары – Эносимадағы ғибадатханалар тарихы. Кокейдің сөзіне сүйенсек, Бензайтен – Мунетсучидің (無熱池; сөзбе-сөз "жылусыз көл") айдаһар патшасының үшінші қызы, санскрит тілінде Анаватапта деп аталады, бұл ежелгі буддалық космологиялық көзқарас бойынша әлемнің ортасында орналасқан көл. Рёхо-джи, сондай-ақ "Мое ғибадатханасы" деп белгілі. Ол буддалық құдайлардың аниме стилінде бейнеленген суреттерімен танымал.