Кіріспе
Тәуелділік тұлғалық бұзылысы – басқа адамдарға кең таралған психологиялық тәуелділікпен сипатталатын тұлғалық бұзылыс. Бұл бұзылыс – адамдардың эмоциялық және физикалық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін басқаларға тәуелді болатын ұзақ мерзімді жағдай. Тәуелділік тұлғалық бұзылысы – шамадан тыс қорқыныш және алаңдаушылықпен сипатталатын C кластерлік тұлғалық бұзылыс. Ол ерте ересек жасқа дейін басталады, түрлі жағдайларда кездеседі және тиімсіздікпен байланысты. Симптомдарына ең жоғары деңгейдегі бейтараптық, қарым-қатынас аяқталғандағы күйзеліс немесе көмексіздік сезімі, жауапкершіліктен қашу және күшті мойынсұнушылық жатады.
Dependent personality disorder (DPD) is a personality disorder characterized by a pervasive psychological dependence on other people. This personality disorder is a long term condition in which people depend on others to meet their emotional and physical needs. Dependent personality disorder is a cluster C personality disorder, which is characterized by excessive fear and anxiety. It begins prior to early adulthood, and it is present in a variety of contexts and is associated with inadequate functioning. Symptoms can include anything from extreme passivity, devastation or helplessness when relationships end, avoidance of responsibilities, and severe submission.
Белгілері мен симптомдары
Тәуелділік тұлғалық бұзылысы бар адамдар шешім қабылдауда басқа адамдарға артық тәуелді болады. Олар өздерінің күшімен шешім қабылдай алмайды, себебі оларға басқа адамдардың үнемі мақұлдауы қажет. Осының салдарынан, DPD диагнозы қойылған адамдар өз шешімдеріне сенуге сенімсіздік танытады, сондықтан басқалардың қажеттіліктері мен пікірлерін өздерінікінен жоғары қояды. Мұндай мінез-құлық DPD-мен ауыратын адамдардың пассивті және жабысқақ болуын түсіндіреді. Бұл адамдар бөлініп қалудан қорқады және жалғыздыққа шыдамайды. Жалғыз қалғанда, олар басқа адамдарға тым тәуелді болғандықтан, оқшаулану мен жалғыздық сезімдерін басынан өткереді. Әдетте, DPD-мен ауыратын адамдар пессимистік көзқарасқа ие: олар жағдайдың нашар жақтарын күтеді немесе ең жаман нәрсе орын болады деп ойлайды. Олар көбінесе іштенбейтін және сынға сезімтал, сондай-ақ қабылданбаудан қорқады.
Тәуекел факторлары
Тәрбиесіз қалған және зорлық-зомбылыққа ұшыраған балалар, әсіресе ұзақ мерзімді зорлық-зомбылыққа толы қарым-қатынаста болғандар, DPD (нақтырақ айтқанда, тәуелді жекелік бұзылысына) көбірек бейім. Ата-анасы тым қорғайтын немесе билігін көрсетуге тырысатын балаларда да DPD даму қаупі жоғары. ДПД дамуында отбасы мүшелеріндегі мазасыздық синдромының болуы да рөл атқарады, себебі 2004 жылғы егіздерді зерттеуде жекелік бұзылыстарының тұқым қуалайтындығы 0,81 көрсеткішін құрады.
Себептер
Тәуелді тұлғалық бұзылыстың нақты себебі белгісіз. 2012 жылы жасалған зерттеу бойынша, осы жағдайдың қаупінің 55%-дан 72%-ға дейін ата-анадан мұраға көшеді. "Тәуелді мінезді тұлға" мен "тәуелді тұлғалық бұзылыс" арасындағы айырмашылық шамалы субъективті, бұл диагнозды жыныс ролі сияқты мәдени факторларға сезімтал етеді. Балаларда тәуелділік белгілері, әсіресе қамқорлыққа және авторитарлыққа бейімделген ата-аналық мінез-құлық пен көзқарас арқылы күшейе түседі. Осылайша, тәуелді тұлғалық бұзылыстың даму мүмкіндігі артады, себебі мұндай ата-аналық ерекшеліктер олардың дербестік сезімін дамытуына кедеріл келтіріп, керісінше, басқалардың күшті және қабілетті екеніне сендіреді. Адамның өміріндегі ерте кезеңдегі жарақатты немесе қиын тәжірибелер, мысалы, қараусыздық, зорлық-зомбылық немесе ауыр сырқат, кейіннен тұлғалық бұзылыстардың, соның ішінде тәуелді тұлғалық бұзылыстың даму қаупін арттырады. Бұл, әсіресе, жоғары деңгейдегі қарым-қатынастағы стресс пен нашар әлеуметтік қолдауға тап болған адамдар үшін жиі кездеседі.
Америка психиатриялық қауымдастығы және DSM
Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM) тәуелді тұлғалық бұзылу диагнозы бар. Бұл, қамқорлыққа деген кең таралған және шамадан тыс қажеттілікті білдіреді, ол бағынышты және жабысу мінез-құлқына және бөлінуден қорқуға алып келеді. Бұл ерте жасқа дейін басталады және әртүрлі жағдайларда кездесуі мүмкін. DSM Бесінші басылымында (DSM 5) тәуелді тұлғалық бұзылудың сегіз белгісін қамтитын бір критерий бар. Бұл бұзылысты келесі факторлардың кем дегенде бесеуі көрсетеді:
Басқалардан шамадан тыс кеңес және сенімділіксіз күнделікті шешімдерді қабылдауда қиындық туындайды. Өзгелер өмірінің көп бөлігі үшін жауапкершілікті өздері алуын қажет етеді. Қолдау немесе мақұлдау жоғалту қорқынысынан басқалармен келіспеушілікті білдіру қиын. Өз бетінше жобаларды бастау немесе іс-әрекеттер жасау қиын (мотивация немесе энергия жетіспеушілігіне қарағанда, өз шешімдеріне немесе қабілеттеріне сенімсіздіктен). Басқалардан қамқорлық пен қолдау алу үшін шамадан тыс күш жұмсайды, тіпті жағымсыз нәрселерді жасауға дайын. Өзін-өзі күтіп алуға қабілетсіздік туралы үлкейтілген қорқыныстан жалғыз қалғанда өзін ыңғайсыз немесе әлсіз сезінеді. Жақын қарым-қатынас аяқталған кезде қамқорлық пен қолдау көзі ретінде басқа қарым-қатынасты жедел түрде іздейді. Өздерін күтіп алудан қорқумен асыра алаңдайды. Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының төртінші басылымындағы (DSM-IV) тұлғалық бұзылулардың, оның ішінде тәуелді тұлғалық бұзылудың диагностикасы, шамадан тыс диагностикалық коморбидтілік, жеткіліксіз қамту, қалыпты психологиялық жұмыс істеумен ерікті шекаралар және бір категориялық диагноз ішіндегі адамдардың әртүрлілігі сияқты себептермен проблемалық деп табылған.
Has difficulty making everyday decisions without an excessive amount of advice and reassurance from others. Needs others to assume responsibility for most major areas of their life. Has difficulty expressing disagreement with others because of fear of loss of support or approval. Has difficulty initiating projects or doing things on their own (because of a lack of self confidence in judgment or abilities rather than a lack of motivation or energy). Goes to excessive lengths to obtain nurturance and support from others, to the point of volunteering to do things that are unpleasant. Feels uncomfortable or helpless when alone because of exaggerated fears of being unable to care for themselves. Urgently seeks another relationship as a source of care and support when a close relationship ends. Is unrealistically preoccupied with fears of being left to take care of themselves. The diagnosis of personality disorders in the fourth edition Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, including dependent personality disorder, was found to be problematic due to reasons such as excessive diagnostic comorbidity, inadequate coverage, arbitrary boundaries with normal psychological functioning, and heterogeneity among individuals within the same categorial diagnosis.
SWAP-200-тің негізгі функциялары
SWAP 200 – бұл диагностикалық құрал, DSM-нің тәуелді тұлғалық бұзылысының диагностикалық критерийлерінің, мысалы, шектеулі сыртқы жарамдылығы сияқты кемшіліктерін жою мақсатымен ұсынылған. Ол жеке тұлғалық бұзылыстарға қатысты эмпирикалық негізделген тәсілді жасауға жасалған күш-жігердің нәтижесінде пайда болған, клиникалық шындықтың күрделілігін сақтайтын, мүмкін балама нозологиялық жүйе болып табылады.
Емдеу
ДПД-мен ауыратын адамдар көбінесе психотерапиямен емделеді. Осы терапияның басты мақсаты – адамды тәуелсіз ету және оның айналасындағы адамдармен салауатты қарым-қатынас құруына көмектесу. Бұл олардың өзіне деген құрметін және сенімділігін арттыру арқылы іске асырылады. ДПД салдарынан депрессия немесе мазасыздықтан зардап шегетін науқастарды емдеу үшін дәрі-дәрмек қолданылуы мүмкін, бірақ бұл бұзылыстың түбірлік проблемаларын шешпейді. ДПД-ға тән белгілер, көптеген жеке тұлғалық бұзылулар сияқты, балалық шақта немесе жас ересек кезеңінде пайда болады. NESArC зерттеуінің нәтижелері 18-ден 29 жасқа дейінгі адамдарда ДПД даму ықтималдығы жоғары екенін көрсетті. ДПД әйелдерде ерлерге қарағанда жиірек кездеседі, әйелдердің 0,6%-ы ДПД-ға шалдықса, ерлердің арасында бұл көрсеткіш 0,4% құрайды.
Миллонның кіші түрлері
Психолог Теодор Миллон ересектерде тәуелділік тұлғалық бұзылыстың бес түрін анықтады. Кез келген тәуелді адам төмендегілердің бірін немесе ешқайсысын көрсетпеуі мүмкін:
SubtypePersonality Traits Disquieted dependent (Including avoidant features) Restlessly perturbed; disconcerted and fretful; feels dread and foreboding; apprehensively vulnerable to abandonment; lonely unless near supportive figures. Selfless dependent (Including masochistic features) Merges with and immersed into another; is engulfed, enshrouded, absorbed, incorporated, willingly giving up own identity; becomes one with or an extension of another. Immature dependent (Variant of "pure" pattern) Unsophisticated, half grown, unversed, childlike; undeveloped, inexperienced, gullible, and unformed; incapable of assuming adult responsibilities. Accommodating dependent (Including histrionic features) Gracious, neighborly, eager, benevolent, compliant, obliging, agreeable; denies disturbing feelings; adopts submissive and inferior role well. Ineffectual dependent (Including schizoid features) Unproductive, gainless, incompetent, meritless; seeks untroubled life; refuses to deal with difficulties; untroubled by shortcomings.
Тұлғалық қасиеттер
SubtypePersonality Traits Disquieted dependent (Including avoidant features) Restlessly perturbed; disconcerted and fretful; feels dread and foreboding; apprehensively vulnerable to abandonment; lonely unless near supportive figures. Selfless dependent (Including masochistic features) Merges with and immersed into another; is engulfed, enshrouded, absorbed, incorporated, willingly giving up own identity; becomes one with or an extension of another. Immature dependent (Variant of "pure" pattern) Unsophisticated, half grown, unversed, childlike; undeveloped, inexperienced, gullible, and unformed; incapable of assuming adult responsibilities. Accommodating dependent (Including histrionic features) Gracious, neighborly, eager, benevolent, compliant, obliging, agreeable; denies disturbing feelings; adopts submissive and inferior role well. Ineffectual dependent (Including schizoid features) Unproductive, gainless, incompetent, meritless; seeks untroubled life; refuses to deal with difficulties; untroubled by shortcomings.
Қалтыраңқы тәуелді (қашу белгілерімен қоса) Тыныштықсыз алаңдау; мазасыздық пен қысылу; үрей мен алакөздік сезінеді; тастап кетуден сескенеді; қолдау көрсететін жандардың жанында болмаса жалғыздық сезінеді.
SubtypePersonality Traits Disquieted dependent (Including avoidant features) Restlessly perturbed; disconcerted and fretful; feels dread and foreboding; apprehensively vulnerable to abandonment; lonely unless near supportive figures. Selfless dependent (Including masochistic features) Merges with and immersed into another; is engulfed, enshrouded, absorbed, incorporated, willingly giving up own identity; becomes one with or an extension of another. Immature dependent (Variant of "pure" pattern) Unsophisticated, half grown, unversed, childlike; undeveloped, inexperienced, gullible, and unformed; incapable of assuming adult responsibilities. Accommodating dependent (Including histrionic features) Gracious, neighborly, eager, benevolent, compliant, obliging, agreeable; denies disturbing feelings; adopts submissive and inferior role well. Ineffectual dependent (Including schizoid features) Unproductive, gainless, incompetent, meritless; seeks untroubled life; refuses to deal with difficulties; untroubled by shortcomings.
Өз құрсанына алған тәуелді (мазохистік белгілерімен қоса) Басқа біреумен бірігіп, оның ішіне сіңеді; жұтылып, оранып, сіңіріліп, біріктіріледі, өз жекелігінен ерікті түрде бас тартады; басқаның бір бөлігіне айналады немесе оның жалғасы болады.
SubtypePersonality Traits Disquieted dependent (Including avoidant features) Restlessly perturbed; disconcerted and fretful; feels dread and foreboding; apprehensively vulnerable to abandonment; lonely unless near supportive figures. Selfless dependent (Including masochistic features) Merges with and immersed into another; is engulfed, enshrouded, absorbed, incorporated, willingly giving up own identity; becomes one with or an extension of another. Immature dependent (Variant of "pure" pattern) Unsophisticated, half grown, unversed, childlike; undeveloped, inexperienced, gullible, and unformed; incapable of assuming adult responsibilities. Accommodating dependent (Including histrionic features) Gracious, neighborly, eager, benevolent, compliant, obliging, agreeable; denies disturbing feelings; adopts submissive and inferior role well. Ineffectual dependent (Including schizoid features) Unproductive, gainless, incompetent, meritless; seeks untroubled life; refuses to deal with difficulties; untroubled by shortcomings.
Жетілмеген тәуелді (таза үлгінің нұсқасы) Әдеттен тыс, жартылай жетілген, білімі жоқ, балаша; дамымаған, тәжірибесіз, сенімсіз және қалыптаспаған; ересектерге тән жауапкершілікті алуға қабілетсіз.
SubtypePersonality Traits Disquieted dependent (Including avoidant features) Restlessly perturbed; disconcerted and fretful; feels dread and foreboding; apprehensively vulnerable to abandonment; lonely unless near supportive figures. Selfless dependent (Including masochistic features) Merges with and immersed into another; is engulfed, enshrouded, absorbed, incorporated, willingly giving up own identity; becomes one with or an extension of another. Immature dependent (Variant of "pure" pattern) Unsophisticated, half grown, unversed, childlike; undeveloped, inexperienced, gullible, and unformed; incapable of assuming adult responsibilities. Accommodating dependent (Including histrionic features) Gracious, neighborly, eager, benevolent, compliant, obliging, agreeable; denies disturbing feelings; adopts submissive and inferior role well. Ineffectual dependent (Including schizoid features) Unproductive, gainless, incompetent, meritless; seeks untroubled life; refuses to deal with difficulties; untroubled by shortcomings.
Қызмет көрсетуге дайын тәуелді (гистриондық белгілерімен қоса) Мейірімді, көршілі, құлшынып, ізгі ниетті, мойынсұнушы, көмектесуге дайын, жағымды; мазалайтын сезімдерді жоққа шығарады; бағынышты және төменгі рөлді оңай қабылдайды.
SubtypePersonality Traits Disquieted dependent (Including avoidant features) Restlessly perturbed; disconcerted and fretful; feels dread and foreboding; apprehensively vulnerable to abandonment; lonely unless near supportive figures. Selfless dependent (Including masochistic features) Merges with and immersed into another; is engulfed, enshrouded, absorbed, incorporated, willingly giving up own identity; becomes one with or an extension of another. Immature dependent (Variant of "pure" pattern) Unsophisticated, half grown, unversed, childlike; undeveloped, inexperienced, gullible, and unformed; incapable of assuming adult responsibilities. Accommodating dependent (Including histrionic features) Gracious, neighborly, eager, benevolent, compliant, obliging, agreeable; denies disturbing feelings; adopts submissive and inferior role well. Ineffectual dependent (Including schizoid features) Unproductive, gainless, incompetent, meritless; seeks untroubled life; refuses to deal with difficulties; untroubled by shortcomings.
Сәтсіз тәуелді (шизоидтық белгілерімен қоса) Өнімсіз, пайдасыз, қабілетсіз, лайықсыз; тыныш өмір сүруге ұмтылады; қиындықтармен күресутен бас тартады; кемшіліктеріне алаңдамайды.
SubtypePersonality Traits Disquieted dependent (Including avoidant features) Restlessly perturbed; disconcerted and fretful; feels dread and foreboding; apprehensively vulnerable to abandonment; lonely unless near supportive figures. Selfless dependent (Including masochistic features) Merges with and immersed into another; is engulfed, enshrouded, absorbed, incorporated, willingly giving up own identity; becomes one with or an extension of another. Immature dependent (Variant of "pure" pattern) Unsophisticated, half grown, unversed, childlike; undeveloped, inexperienced, gullible, and unformed; incapable of assuming adult responsibilities. Accommodating dependent (Including histrionic features) Gracious, neighborly, eager, benevolent, compliant, obliging, agreeable; denies disturbing feelings; adopts submissive and inferior role well. Ineffectual dependent (Including schizoid features) Unproductive, gainless, incompetent, meritless; seeks untroubled life; refuses to deal with difficulties; untroubled by shortcomings.
Тарих
Классикалық психоаналитикалық теориядағы тәуелділікті түсіндіру Зигмунд Фрейдтің оральдық психосексуалдық даму кезеңімен тікелей байланысты. Көңілі қашу немесе шамадан тыс қанағаттану оральдық бекініске және оральдық мінезге алып келеді, ол басқаларға күтімдікке тәуелділік сезімімен және оральдық кезеңге тән мінез-құлықпен сипатталады. Кейінірек психоаналитикалық теориялар тәуелділікке қатысты тудырғышқа негізделген көзқарастан ерте қарым-қатынастардың маңыздылығын мойындауға және осы ерте күтушілерден бөлінуге назар аударды, онда күтуші мен бала арасындағы өзара әрекеттесулер іштей қабылданады, ал осы өзара әрекеттесулердің сипаты өзінің және басқалардың түсініктерінің бір бөлігіне айналады.