Кіріспе

1951 жылы шыққан Исаак Азимовтың ғылыми-фантастикалық романы. «Foundation» – американдық жазушы Исаак Азимовтың ғылыми-фантастикалық романы. Бұл оның «Foundation Trilogy» (кейін «Foundation» сериясына дейін кеңейтілген) алғашқы жарияланған туындысы болып табылады. «Foundation» – бес байланысты шағын әңгімелер циклі, алғаш рет 1951 жылы Gnome Press баспасымен бір кітап ретінде жарық көрген. Олар Галактикалық империя құлағаннан кейін галактикалық цивилизацияның ең бағалы жетістіктерін сақтау мақсатымен психогисторик Хари Сельдон құрған Институттың бастапқы тарихын баяндайды.

Жариялану тарихы

1941 жылдың 1 тамызында Исаак Азимов Джон В. Кэмпбеллге Astounding Science Fiction журналы үшін Батыс Рим империясының құлдырауына ұқсас, баяу құлдырап келе жатқан Галактикалық империяда өтетін қысқа әңгіме жазуды ұсынды. Кэмпбелл бұл идеяны ұнатып, екі сағаттық кездесу соңында Азимов бірінші Галактикалық империяның құлдырауы мен екінші империяның өркендеуін көрсететін әңгімелер сериясын жазуды жоспарлады. Азимов 1941 жылдың 8 қыркүйегінде "Основа" атты алғашқы әңгімесін тапсырды, ал Кэмпбелл оны 15 қыркүйекте сатып алды. Азимов сегіз жыл ішінде Кэмпбеллдің журналы үшін тағы жеті әңгіме жазды, олар кейіннен "Тіректік трилогия" (1951–1953) деп аталатын үш томдық кітапқа жиналды. Олардың ішінде "Foundation" (кітап жинағы үшін "Энциклопедистер" деп қайта аталды) 1942 жылдың мамыр айында Astounding журналында жарияланды; "Bridle and Saddle" (жинақ үшін "Мэрлер" деп қайта аталды) 1942 жылдың маусымында; "Үлкен және кішкентай" (жинақ үшін "Саудагерлер" деп қайта аталды) 1944 жылдың тамызында; және "The Wedge" (жинақ үшін "Саудагер принцтер" деп қайта аталды) 1944 жылдың қазанында. 1951 жылы "Foundation" жинағында бұл төрт әңгіме "Психохисториандар" кітабының жеке прологымен бірге жарық көрді.

"Психохисториктер"

12,067 Г. Е. ("Галактикалық дәуір") жылы математик және психолог Хари Сельдон психотарихты, болашақ оқиғаларды ықтималдықпен болжауға мүмкіндік беретін ғылым мен психологияның жаңа саласын дамытты. Психотарих арқылы Сельдон Галактикалық империяның құлдырауын және соңынан келетін құлауын болжады, бұл оның билеушілерін, Қоғамдық қауіпсіздік комиссиясын ашуға мәжбүр етті. Сельдон өзінің сенімдерін қорғады, ал Комиссия Сельдонды шейіт етпеу үшін оған алыс әлемге, Терминусқа жер аударуды ұсынды.

"Энциклопедияшылар"

50 Ф.Э. ("Қорылу дәуірі") Терминуста үлкен қала салуға жарамды бір аймақ бар, ол Терминус қаласы деп аталады. Терминус қаласының мәселелерімен оның алғашқы мэрі Салвор Хардин айналысады. Хардин Терминусқа Империяның төрт көршілес префектурасынан саяси қанаушылық қаупі төндіреді деп санайды. Хардиннің әрекеттеріне Кеңес қарсылық көрсеткенде, Хардин мен оның бас кеңесшісі Йохан Ли билеуші Кеңесті құлатуды жоспарлайды. Кеңес мүшелері – Энциклопедистер авторитарлық тәліммен тәрбиеленгендіктен, олар көтеріліс болу мүмкіндігін сезбеді. Содан кейін Салвор Хардин Анакреоннан әлсіз болған үш патшалықты аралап, оларды ядролық қару Анакреонның қолына тиюіне қарсы тұруға көндірді. Үшеуі Терминус қаласынан ядролық технология алуға барлығына рұқсат беруді талап ететін бірлескен ультиматум жариялады, осылайша Энциклопедистердің бәріне қажеттілігін қамтамасыз етті.

"Мэрлер"

Анакреон патшалығында принц-регент Винис пен оның жасөспірім сіңілі баласы, король Лепольд I, тастап кетілген императорлық жауынгерлік крейсерді пайдаланып, Терминусқа тікелей әскери шабуыл жасайды. Хардин крейсерге құпия түрде тоқтату механизмін орнатады, соның салдарынан экипаж көтеріліс шығарады. Кеменің командирі, Винистің ұлы адмирал Принц Лефкин тұтқындалып, Анакреонға үндеу жіберуге мәжбүр болады. Үндеуде Винистің тұтқындалып, діни сот алдында сотталуы талап етіледі. Сәтсіздігіне ашуланған Винис Хардинді өлтіруге бұйырады, бірақ оның патшалық гвардиясы бұйрыққа бағынудан бас тартады. Хардинді жеке өлітіруге әрекеттеніп, бірақ қорғаныс энергиялық өріс кедергі келтіргеніне байланысты сәтсіз аяқтағаннан кейін, Винис өз-өзіне қол жұмсайды.

"Саудагерлер"

Шебер саудагер Эскель Горов, Қор үкіметінің адамы, Аскон әлеміне атомдық заттармен сауда жасау ниетімен сапар шегеді. Алайда, Горов Асконның басқарушы ақсақалдарынан қарсылық көреді, себебі олар жоғары технологияны тиімді түрде тыйым салатын дәстүрлі тыйымдарды ұстанады. Горов тұтқындалып, өлім жазасына кесіледі. Саудагер Лиммар Поницкеге Қор Ақсақалдармен келіссөз жүргізуге бұйрық беріледі. Ол Ақсақалдардың Бас ұстазымен кездесіп, Горовты лайықты сыйлыққа айырбастауға дайын болуы мүмкін екенін түсінеді. Поницке темірді алтынға айналдыратын трансмутерді жасап шығарады. Кеңесші Ферл, Бас ұстаздың шәкірті, алтынның тұрақты қоры оның билігін арттырады деп санайды, сондықтан Поницке оған трансмутерді сатады. Горов тез арада босатылады. Жаңа келісім бойынша, ол мен Поницке Перлдің кендерінен өздері көтере алатындай мөлшерде қалайы ала алады.

"Саудагер әміршілер"

Үш Қор кемесі Корелл Республикасының жанында жоғалып кетті, олардың тәуелсіз технологиялық даму жолында болуы немесе Қордың контрабандалық тауарларын сатып алуы күдік тудырады. Шебер саудагер Хобер Маллоу Кореллмен айналысуға тағайындалды. Ол Джейми Твермен сөйлесіп, онымен бірге келуге шақырады. Мастер-трейдер мен оның экипажы ғарыш портының ангарында күтіп тұрғанда, өзін "Пастор Джорд Парма" деп таныстырған адам пайда болады, ол миссионер екенін мәлімдейді. Корелл заңдары Қордың миссионерлерінің планетада болуын өлім жазасымен тыйым салады. Тұзаққа түсіп қалғанын сезген Маллоу миссионерді оларға тапсыруға шешім қабылдайды. Маллоудың ашқандары оны Империя клиенттік мемлекеттерге қару-жарақ жеткізіп отыр деген сенімге жеткізеді. Ол Империялық провинцияның астанасы болуы мүмкін деп санайтын Сивенна планетасына жеке сапар жасайды. Ол кедей патриций Онум Баррмен кездеседі, ол Маллоуға саяси жағдайды түсінуге көмектеседі. Терминусқа оралғаннан кейін бір жыл өткен соң Маллоуға кісі өлтіргені үшін сот процесі жасалады, себебі ол Қордың миссионерін халыққа тапсырған. Ол Джейми Твердің Маллоуды Кореллге жібергендердің бірі – Сатт үшін агент ретінде жұмыс істегенін ашады. Сонымен қатар, ол "миссионердің" шын мәнінде Кореллдің құпия полиция қызметкері екенін көрсететін жазба ұсынады. Ақталып, Маллоу Терминус халқының зор қуанышына бөленеді, бұл оған қала әкімінің орнын қамтамасыз етеді. Маллоу Сатт пен Манлио ұстайды. Қала әкімі ретінде Маллоу көп ұзамай Қорға соғыс жариялаған Кореллмен шиеленіске тап болады. Маллоу Кореллге эмбарго салады. Қор технологиясына тәуелділігінен Корелл экономикасы құлдырап, осылайша капитуляцияға мәжбүр болады.

Қабылдау

Бес әңгіме 1951 жылы бір кітап ретінде жарияланғаннан кейін сыншы Грофф Конклин «Фондацияны» «шынайы интеллектуалды ойын-сауық пен шытырман оқиғалар кітабы» деп атады, ал Энтони Бухер мен Дж. Фрэнсис Маккомас оны «жағымсыз болғанымен, жазу және ойлау жағынан жеткілікті деңгейде» деп бағалады. Сонымен қатар, П. Шейлер Миллер кітапты жақсы қарсы алды, бірақ құрамындағы әңгімелердің «өзгертілуі мен аралас жазылуы» «Азимовтың «Мен, робот» романындағыдай сәтті болмағанын» атап өтті. 1966 жылы «Фондация» трилогиясы үздік серия үшін беделді Хьюго сыйлығын жеңіп алды. 2011 жылы Gizmodo басылымы «Психотарихшылар» әңгімесін «Фондация сериясына керемет кіріспе, әлемді құрудың шағын шедеврi» деп атады, ол сізге «Фондацияның не істеуге тырысатынын және бәрінің абстрактілі түсініктерден гөрі неліктен маңызды екенін түсінуге көмектеседі». io9 2012 жылы «Оқығандай болып көрінетін 10 ғылыми-фантастикалық роман» тізіміне кірді. 2018 жылы «Энциклопедистер» тарауы 1943 жылғы үздік новелла үшін ретроспективті Хьюго сыйлығын жеңіп алды (1942 жылғы).