Кіріспе

Фенелзин – антидепрессант, басқалардың арасында Nardil тауарлық атауымен сатылады. Ол гидразин класына жататын, селективті емес және қайтымсыз моноамин оксидаза ингибиторы (МАОИ), және негізінен антидепрессант және анксиолитик ретінде қолданылады. Траннилципромин мен изокарбоксазидпен қатар, фенелзин әлі де кеңінен клиникалық қолданыстағы селективті емес және қайтымсыз МАОИ-лардың бірі болып табылады. Фенелзин синтезі алғаш рет 1932 жылы Эмиль Воточек және Отакар Лемингер сипаттаған.

Медициналық қолданыстар

Фенельзин негізінен үлкен депрессиялық бұзылысты (MDD) емдеуде қолданылады. "Атипикалық", "эндогенді емес" және/немесе "невротикалық" деп сипатталатын депрессиялық белгілері бар науқастар фенельзинге ерекше жақсы жауап береді. Бұл дәрі депрессияға қарсы бірінші және екінші қатарлы емдеуге жағымсыз жауап беретін немесе "емге төзімді" науқастарға да пайдалы. Үлкен депрессиялық бұзылысты емдеу үшін танылған емдеуден басқа, фенельзин дистимияны, екіполярлы депрессияны (BD), паникалық бұзылысты (PD), әлеуметтік қорқыныш бұзылысын, булимияны, посттравматикалық стресс бұзылысын (PTSD) және обсессивтік-компульсивтік бұзылысты (OCD) емдеуде де тиімді.

Фармакодинамика

Фенельзин – моноамин оксидаза (МАО) ферментінің селективті емес және қайтымсыз ингибиторы. Ол МАО А және МАО В изоферменттерін тең дәрежеде ингибициялайды, біріншісіне шамалы артықшылық танытады. Фенельзин МАО-ны ингибициялау арқылы серотонин, мелатонин, норадреналин, эпинефрин және дофамин сияқты моноамин нейротрансмиттерлерінің, сондай-ақ фенетиламин, тирамин, октопамин және триптамин сияқты іздік амин нейромодуляторларының ыдырауын тоқтатады. Бұл осы нейрохимиялық заттардың клеткадан тыс концентрациясының артуына және, демек, нейрохимия мен нейротрансмиссияның өзгеруіне алып келеді. Бұл әрекет фенельзиннің терапиялық пайдасының негізгі механизмі деп саналады. Фенельзин және оның метаболиттері аланин трансаминазасы (ALA T) және γ-аминобүтыр қышқылы трансаминазасы (GABA T) сияқты кемінде екі басқа ферментті де аз дәрежеде ингибициялайды, соңғысы фенельзиннің өзінен емес, фенилэтилиденгидразин (PEH) метаболитінен туындайды. ALA T және GABA T ингибициялау арқылы фенельзин ми мен организмде аланин және GABA деңгейлерін арттырады. GABA сүтқоректілердің орталық нерв жүйесіндегі басты тежегіш нейротрансмиттер болып табылады және алаңдаушылықты, стресті және депрессияны қалыпты түрде басу үшін маңызды. Фенельзиннің GABA концентрациясын арттыру әрекеті оның антидепрессанттық, әсіресе, анксиолитикалық/антипаникалық қасиеттеріне елеулі үлес қосуы мүмкін, соңғысы басқа антидепрессанттарға қарағанда артық деп есептеледі. ALA T ингибициясына қатысты, бұл ферменттің бұзылуының салдары әзірге толыққанды түсініксіз, бірақ гидразиндердің (оның ішінде фенельзиннің) осы әрекеті гепатит пен бауыр жеткіліксіздігінің эпизодтық пайда болуына себеп болуы мүмкін деген пікір бар. Фенельзиннің метаболизм арқылы фенетиламинге (PEA) айналуы да көрсетілген. PEA норадреналин мен дофаминнің босатылуын ынталандырады, бұл амфетаминге ұқсас механизм арқылы жүзеге асырылады – моноаминдерді ығыстырып, оларды босату (дегенмен, фармакокинетикалық ерекшеліктері, мысалы, әсер ету ұзақтығы айтарлықтай қысқа). Бұл амфетаминнің кейбір әсерлерінің (бірақ барлығының емес) ұқсас механизмі болғанымен, бұл феноэтиламиннің психоактивті қасиеттері амфетаминге қарағанда әлдеқайда төмендеуімен сипатталады. Амфетамин дофамин, норадреналин және серотониннің кері сіңіру сорғыларына жоғары сәйкестікпен байланысады, ал фенетиламин және ұқсас молекулалар да белгілі бір дәрежеде, бірақ әлдеқайда аз күшпен байланысады, бұл салыстырмалы түрде маңызсыз және көбінесе олардың метаболизмі жылдамдатылады немесе адамда психостимуляциялық әсерге қол жеткізу үшін жеткілікті еритін емес. Фенетиламиннің психостимуляторларға, мысалы амфетаминге ұқсас әсер ететіні туралы мәлімдемелер қате түсіндірілген. Адамға енгізілген кезде фенетиламинның айқын, оңай байқалатын, сенімді түрде туындаған әсерлері жоқ. Фенельзиннің PEA деңгейін арттыруы оның жалпы антидепрессанттық әсеріне белгілі бір дәрежеде үлес қосуы мүмкін. Сонымен қатар, фенетиламин МАО В субстраты болып табылады және МАО В ингибиторларымен, мысалы фенельзинмен емдеу оның концентрациясын тұрақты және маңызды түрде арттырады. Көптеген басқа антидепрессанттар сияқты, фенельзиннің толық терапиялық әсерін алу үшін бірнеше апталық емдеу қажет. Бұл кешігудің себебі толыққанды түсініксіз, бірақ МАО ингибициясының тұрақты деңгейіне жету және одан туындаған нейротрансмиттер деңгейлеріндегі бейімделу, серотонин және дофамин сияқты нейротрансмиттерлердің босатылуын тежейтін авторецепторлардың қажетті десенсибилизациясы және серотонин N-ацетилтрансфераза сияқты ферменттердің жоғарылатылуы сияқты көптеген факторларға байланысты деп есептеледі. Әдетте, МАОИ-ларға терапиялық жауап моноамин оксидаза белсенділігінің кемінде 80-85% тежелуімен байланысты.

Фармакокинетика

Фенельзин сульфат түрінде ауызға қабылданады. Плазмадағы ең жоғары концентрацияға жету уақыты 43 минут, ал жартылай ыдырау периоды 11,6 сағатты құрайды. Көптеген басқа дәрілерден өзгеше, фенельзин MAO-ны қайтымсыз деактивациялайды. Осының салдарынан, оның әсері сақталуы үшін қанда үнемі болуы міндетті емес. Сондықтан, фенельзинмен емдеу тоқтатылғаннан кейін, оның әсері әдетте организм фермент қорын қалпына келтіргенше, яғни 2-3 аптаға дейін сақталады.

Өзара әрекеттесулер

МАОИ-лар белгілі бір диеталық шектеулерге және дәрілік заттармен өзара әрекеттесулерге ие. Тирамин қорландырған тағамдарды көп мөлшерде тұтыну гипертониялық дағдарысқа алып келуі мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі. Серотонин синдромы серотонин белсенділігін арттыратын кейбір препараттармен, мысалы, селективті серотонин кері қабылдау ингибиторларымен, серотонин босатушы заттармен және серотонин агонисттерімен өзара әрекеттесу нәтижесінде туындауы мүмкін. Фенельзин сонымен қатар В6 витаминінің жетіспеушілігімен де байланысты. ГАБА трансаминазасы сияқты трансаминазалар В6 витаминіне тәуелді екені көрсетілген және олармен байланысты процестерге қатысуы мүмкін, себебі фенельзин метаболиті фенилэтилиденгидразин (PEH) ГАБА трансаминаза ингибиторы болып табылады. Осы реакциялар кезінде фенельзин де, В6 витамині де белсенділігін жояды. Фенельзиннен гидразиннің уыттылығын азайту үшін В6 витаминінің пиридоксин түрін қосымша қабылдау ұсынылады, ал пиридоксаль түрі гидразиндердің уыттылығын арттырады.

Зерттеу

Фенельзин 2020 жылдың наурызында өткен ІІ фазалық клиникалық сынақта простата қатерлі ісігін емдеуде үміттендіргіш нәтижелер көрсетті. Сондай-ақ, фенельзиннің жануарлар моделінде нейропротективтік әсерлері бар екені анықталды.