Кіріспе

Аристотельдің еңбектерінен шабыдаланған философиялық дәстүр Аристотелизм ( /ær//ɪ//s//t//ə/'/t//iː//l//i//ə//n//ɪ//z//əm/ ARRistəTEEleeənizəm) – Аристотельдің еңбектерінен шабыдаланған философиялық дәстүр, көбінесе дедуктивті логикамен және табиғаттану мен метафизиканы зерттеудегі талдамалық индуктивті әдіспен сипатталады. Ол әлеуметтік ғылымдарды табиғи құқық жүйесінде қарастырады. Ол «неге?» деген сұрақтарға төрт себептің арқылы жауап береді, оның ішінде мақсат немесе телеология, және ізгілік этикасын баса назарлайды. Аристотель және оның мектебі физика, биология, метафизика, логика, этика, эстетика, поэзия, театр, музыка, риторика, психология, лингвистика, экономика, саясат және үкімет туралы трактаттар жазған. Аристотельдің ерекше ұстанымдарын бастапқы нүктесі ретінде қабылдайтын кез келген ойлау мектебі ең кең мағынада «аристотельдік» деп есептелуі мүмкін. Бұл дегеніміз, әртүрлі аристотельдік теориялар (мысалы, этикада немесе онтологияда) Аристотельге сілтеме жасағаннан басқа, мазмұны жағынан көп ортақ нәрселері болмауы мүмкін. Аристотельдің заманында философияға табиғаттану кірді, ол ғылыми революция кезінде қазіргі ғылымның пайда болуынан бұрын пайда болған. Аристотельдің еңбектерін бастапқыда перипатетикалық мектеп мүшелері, кейіннен Аристотельдің жазбаларына көптеген түсіндірмелер берген неоплатониктер қорғады. Исламның алтын ғасырында Авиценна мен Аверроэс Аристотельдің еңбектерін араб тіліне аударды, олардың басшылығымен Әл-Кинди мен Әл-Фараби сияқты философтармен бірге аристотелизм ерте ислам философиясының маңызды бөлігіне айналды. Мұса Маймонид ислам ғалымдарынан аристотелизмді қабылдап, «Аң-таңғандарға арналған нұсқау» кітабына негізделді, ол яһуди схоластикалық философиясының негізі болды. Аристотельдің кейбір логикалық еңбектері Батыс Еуропаға белгілі болғанмен, тек XII ғасырдағы латын тіліндегі аудармалар мен схоластиканың өркендеуі кезінде ғана Аристотельдің және оның араб түсіндірушілерінің еңбектері кеңінен таралды. Альбер Магнус пен Томас Аквинский сияқты ғалымдар Аристотельдің еңбектерін католик теологиясына сәйкес түсіндіріп, жүйеледі. Қазіргі заманғы табиғаттанушылардың сыннан кейін, телеологияның ерекше аристотельдік идеясы Вульф пен Кант арқылы Гегельге жетті, ол оны тарихқа жалпылай қолданды. Алайда, бұл жобаны Тренделенбург пен Брентано аристотельдік емес деп сынады, Гегельдің ықпалы Марксқа маңызды аристотельдік ықпал жасады деп жиі айтылады. Гадамер мен Макдауэлл сияқты соңғы аристотельдік этикалық және «практикалық» философия көбінесе Аристотелизмнің дәстүрлі метафизикалық немесе теориялық философиясын қабылдамауға негізделген. Осы тұрғыдан алғанда, res publica, қоғамдық сфера немесе мемлекетті азаматтардың ізгілік қызметімен құрылған деп қарастыратын саяси республикашылдықтың ерте заманғы дәстүрі толығымен аристотельдік болып көрінуі мүмкін. Аласдейр Макинтайр – өзінің «Ар-намыстан кейін» атты кітабында ізгілік этикасын қайта жаңғыртуға көмектескен белгілі аристотельдік философ. Макинтайр Аристотельдіктің адам баласының ішкі дүниесіндегі ең жоғары уақытша игіліктер әлеуметтік тәжірибелерге қатысу арқылы жүзеге асады деген пікірмен қайта қарастырады.

Ежелгі грек тілі

Аристотельдің алғашқы ізбасарлары Перипатетикалық мектеп мүшелері болды. Аристотельден кейін мектептегі ең белгілі мүшелер Теофраст пен Лампсактың Стратосы еді, олар екеуі де Аристотельдің зерттеулерін жалғастырды. Рим дәуірінде мектеп оның еңбектерін сақтауға және қорғауға күш салды. Осы мәселедегі ең маңызды тұлға – Аристотельдің жазбаларына түсініктеме жазған Афродизиялық Александр болды. 3-ғасырда неоплатонизмнің пайда болуымен Перипатетизм дербес философия ретінде тоқтатылды. Дегенмен, неоплатонистер Аристотельдің философиясын өз жүйелеріне қосып алуға тырысып, Аристотель туралы көптеген түсініктемелер жасады.

Этика

Аристотелизмді оның жақтастары Платонның теорияларын сыни тұрғыдан дамыту ретінде түсіндіреді. Кейбір жақындағы аристотельдік этикалық және «практикалық» философия, мысалы, Гадамер мен Макдауэллдің философиясы, көбінесе аристотелизмнің дәстүрлі метафизикалық немесе теориялық философиясын қабылдамауға негізделген. Осы көзқарас бойынша, res publica, қоғамдық кеңістік немесе мемлекеттің азаматтардың ізгілік қызметі арқылы құрылатынын қарастыратын саяси республикашылдықтың ерте заманғы дәстүрі толығымен аристотельдік сипатқа ие болып көрінуі мүмкін. Мортимер Адлер Аристотельдің «Никомах этикасы» еңбегін «Батыс моральдық философиясының дәстүріндегі бірегей кітап, дұрыс, практикалық және догматикалық емес жалғыз этика» деп сипаттады. Қазіргі заманғы аристотельдік философ Аласдер Макинтайр өзінің «Ар-намыстан кейін» атты кітабында ізгілік этикасын қайта жаңғыртуға көмектесті. Макинтайр Аристотелизмді адамның ішкі қажеттіліктері болып табылатын ең жоғары уақыттық игіліктердің, адамдардың әлеуметтік практикаға қатысу арқылы іске асырылатындығы туралы аргументтермен қайта қарастырады. Ол аристотелизмді капитализмнің және оның мемлекетінің басқару институттарына, сондай-ақ адамның негізгі игіліктері мен ізгіліктері туралы идеясын қабылдамай, капитализмді заңдайырақ етуге ұмтылған Гюм, Кант, Кьеркегор және Ницше сияқты бәсекелес дәстүрлерге қарсы қояды. Сондықтан, Макинтайрдың пікірінше, аристотелизм жалпы Батыс философиясымен толықтай сәйкес емес; керісінше, ол «қазірге дейінгі ең жақсы теория, [соның ішінде] нақты бір теорияны ең жақсы ететін нәрсе туралы ең жақсы теория». Саяси және әлеуметтік тұрғыдан қарағанда, ол жаңа «революциялық аристотелизм» ретінде сипатталған. Бұл, мысалы, Гадамер мен Макдауэллдің Аристотельді дәстүрлі, саяси емес және тиімді консервативті мақсатта пайдалануымен салыстырылуы мүмкін. Басқа да маңызды қазіргі заманғы аристотельдік теоретиктердің қатарында саясатта Фред Д. Миллер және этикада Розалинд Херстхаус бар.

Мета-онтология

Мета-онтологиядағы неоаристотелизм онтологияның мақсаты – қайбір бірліктердің түпкілікті екенін және түпкілікті емес бірліктердің оларға қалай тәуелді екенін анықтау екенін айтады. Түпкіліктілік ұғымы көбінесе метафизикалық негіздеме тұрғысынан қарастырылады. Түпкілікті бірліктер басқа бірліктерге негізделмегендіктен, түпкілікті емес бірліктерден өзгеше. Джонатан Шаффердің басымдық монизм – неоаристотельдік онтологияның жаңа түрі. Оның пікірінше, ең түпкілікті деңгейде тек бір ғана нәрсе бар: бүкіл әлем. Бұл тезис күнделікті өмірде кездесетін машиналар сияқты нақты объектілердің бар екендігі туралы біздің жалпы сезімімізді жоққа шығармайды. Ол тек осы объектілердің ең түпкілікті болмыс формасына ие екенін жоққа шығарады.

Универсальдар проблемасы

Универсальдардың мәселесі – универсальдардың бар болуы және олардың қандай жолмен бар екені туралы сұрақ. Аристотельшілер мен платонистер универсальдардың нақты, санадан тәуелсіз болуына келіседі; сондықтан олар номинализм көзқарасына қарсы тұрады. Аристотельшілер, алайда, универсальдардың болу тәсілі бойынша платонистермен келіспейді. Платонистер универсальдардың «платоникалық көкте» қандай да бір формада бар екенін және осылайша нақты, кеңістік-уақыттық әлемдегі мысалдарынан тәуелсіз өмір сүретінін санайды. Аристотельшілер, керісінше, кеңістік-уақыттық әлемнен тыс универсальдардың бар екенін жоққа шығарады. Бұл көзқарас имманентті реализм деп аталады. Мысалы, «қызыл» универсалы тек нақты әлемде қызыл заттар болған жағдайда ғана бар. Егер қызыл заттар болмаса, онда қызыл универсал да болмас еді. Бұл имманенттілік гиломорфизм теориясы тұрғысынан қарастырыла алады, онда объектілер жалпы формадан және оны қалыптастырған материядан тұрады деп есептеледі. Дэвид Малет Армстронг – универсальдар мәселесі бойынша аристотелизмнің заманауи қорғаушысы. Оның онтологиясының негізгі құрылыс блоктары – жағдайлар, және олардың құрауыштары ретінде ерекшеліктер мен универсальдар бар. Армстронг – ол универсалдың тек бір нақты жағдайдың құрауышы болған жағдайда ғана бар екенін санайтын имманентті реалист. Мысалы жоқ универсальдар әлемнің бөлігі емес. Универсальдарға реалистік көзқараспен қарау математиканың аристотельдік реалистік философиясына да жол ашады, онда математика – нақты (соның ішінде физикалық) әлемде іске асырылған қасиеттердің ғылымы, мысалы, сандық және құрылымдық қасиеттер.