Кіріспе

Үнді философиясы – Үндістан субконтинентінің философиялық дәстүрлерінен тұрады. Дәстүрлі индуистік жіктеу философия мектептерін āstika және nāstika деп үш баламалы критерий бойынша бөледі: Ведаларды білімнің жарамды көзі деп мойындау-морындамау; мектептің Брахман мен Атман тұжырымдамаларына сенуі-сенбеуі; және мектептің өмірден кейінгі өмірге және Деваларға сенуі-сенбеуі. Веда философиясының алты негізгі (āstika) мектебі бар: Ньяя, Вайшешика, Самкхья, Йога, Мимамса және Веданта, сондай-ақ бес негізгі гетеродокс (nāstika немесе шраманика) мектебі: джайнизм, буддизм, Аживика, Аджяна және Чарвака. Āstika тобы Ведаларды өз негіздерінің маңызды көзі деп қабылдаса, nāstika тобы қабылдамайды. Дегенмен, жіктеудің басқа да әдістері бар; мысалы, Видьяранья Шива және Расешвара дәстүрлеріне жататын мектептерді қоса, Үнді философиясының он алты мектебін анықтайды. Үнді философиясының негізгі мектептері б.з. дейінгі 500 жылдықтан бастап және б.з. соңғы ғасырларына дейін қалыптасып, танылды. Джайнизм, буддизм, Йога, Шайва және Веданта сияқты кейбір мектептер сақталды, ал Аджяна, Чарвака және Аживика сияқты басқалары жойылды. Ежелгі және орта ғасырлардағы Үнді философиясының мәтіндерінде онтология (метафизика, Брахман-Атман, Шуньята-Анатта), білімнің сенімді жолдары (эпистемология, Прамана), құндылықтар жүйесі (аксиология) және тағы басқа тақырыптар кеңінен талқыланады.

Ортақ тақырыптар

Үнді философиясы дхарма, карма, самсара, дукха, қанағаттан бас тарту, медитация сияқты көптеген ұғымдарды ортақ. Олардың барлығы дерлік түрлі рухани тәжірибелер (мокша, нирвана) арқылы жеке тұлғаны дукха мен самсарадан босатудың жоғары мақсатына бағытталған. Олар барлық нәрсенің мәні және соңғы босатуға жету жолы туралы болжамдарында өзгешеленеді, нәтижесінде бір-бірімен келіспейтін көптеген мектептер пайда болды. Олардың ежелгі ілімдері басқа ежелгі мәдениеттердегі философиялардың алуан түрлі спектрін қамтиды.

Шрамани дәстүрлері

Ежелгі Үндістанда ведалық емес көптеген ой-пікірлер де гүлденді, және олар өз философиялық жүйелерін дамытты. Шрамаṇa қозғалысы Веданың брахман дінін қабылдамаған түрлі дәстүрлерді қамтыды. Бұл ведалық емес мектептер атман, атомизм, этика, материализм, атеизм, агностицизм, ерік бостандығы, аскетизм, отбасылық өмір, ахимса (бейбітшілік) және вегетариандық сияқты тақырыптар бойынша әртүрлі идеяларды тудырды. Шрамаṇa қозғалысынан пайда болған белгілі философиялар – джайнизм, ерте буддизм, Чарвака, Аджяна және Адживика. Үндістанның Шрамаṇa қозғалысы б.з.д. 5 және 4 ғасырларда, тіпті Маури кезеңінде (б.з.д. 322–184 жж.) айқын дамыды. Джайнизм мен буддизм ерекше ықпалды болды. Бұл дәстүрлер, олардың кейбір идеяларын қабылдаған немесе оларға қарсы шыққан, Үнді философиясының барлық келесі формаларына әсер етті.

Аджана философиясы

Аджьяна – ежелгі Үндістан философиясының настика немесе «балама» мектептерінің бірі және ежелгі үнді скептицизмінің радикалды түрі. Бұл Шрамаṇa қозғалысы болды және ерте буддизм мен джайнизмнің негізгі қарсыласы еді. Олардың идеялары буддистік және джайнисттік мәтіндерде сақталған. Олар метафизикалық мәнді білу немесе философиялық тұжырымдардың растығын анықтау мүмкін емес деп есептеді; тіпті білім мүмкін болған жағдайда да, ол соңғы құтқарылуға жеткізбейді және зиянды болуы мүмкін. Олар өздерінің ешқандай нақты ілімін жарияламай, тек жоққа шығарумен айналысатын софистер еді.

Джайнистік философия

Джайнизм философиясы – денеден (материядан) жанды (санды) толық ажырататын ең көне үнді философиясы. Джайнизм, соңғы және 24-ші Тиртханкара Махавира миллиондаған жылдар бұрын бірінші джайнистік Тиртханкара Ришабханатха қалаған ежелгі Шраманика дәстүрлерінің философиясын және үйретімдерін синтездеп, қайта жаңғырғаннан кейін қайта құрылды. Дундасқа сәйкес, джайнистік дәстүрден тыс тарихшылар Махавираны б.з.д. 5 ғасырда Буддамен бірдей кезеңде өмір сүрген деп санайды, соған сәйкес, шамамен 250 жылдық аралықты ескеретін болсақ, тарихи Паршванатха б.з.д. 8 немесе 7 ғасырда өмір сүрген. Джайнизм – Шраманика діні және Ведалардың билігін мойындамайды. Дегенмен, барлық үнді діндері сияқты, карма, этикалық өмір, қайта туу, самсара және мокша сияқты негізгі ұғымдарды бөліседі. Джайнизм рухани босану құралы ретінде аскетизмге, ахимсаға (зомбылықсыздыққа) және анекантавадаға (көзқарастардың салыстырмалылығына) ерекше мән береді, бұл идеялар басқа үнді дәстүрлеріне де әсер еткен. Джайнизм жанның жеке табиғатын және әркімнің өзінің шешімдері үшін жеке жауапкершілігін қатаң сақтайды; және тек өзіне сену мен жеке күш-жігер ғана босануға жауапты. Джайнизм философиясына сәйкес, әлем (Самсара) химсаға (зомбылыққа) толы. Сондықтан, адам өзінің барлық күш-жігерін Ратнатраяға – Самиак Даршанға (дұрыс түсінікке), Самиак Гьянаға (дұрыс білімге) және Самиак Чаритраға (дұрыс мінез-құлыққа) жұмсауы керек, олар босануға жетудің қажетті шарты болып табылады.

Буддистік философия

Буддистік философия – Сиддхартха Гаутаманың, Будданың ("оянған") үйретіктеріне бастау алатын бірнеше дәстүрлерді қамтиды. Буддизм – Шрамана діні, бірақ ол басқа Шрамана діндерінде кездеспейтін немесе қабылданбаған жаңа идеяларды қамтиды, мысалы, буддалық "өздік жоқ" (анатта) доктринасы. Буддистік ой-сана Упанишадтардың ойларымен де әсерлі. Буддизм мен индуизм бір-біріне әсер етіп, көптеген ұғымдарды ортақтастырды, алайда қазір осы әсерлерді анықтау мен сипаттау қиын. Буддизм индуистік философияның негізіндегі Брахман (соңғы шындық) және Атман (жан, өзілік) сияқты Ведалық ұғымдарын қабылдамады. Буддизмнің көптеген философиялық көзқарастары басқа үнді жүйелерімен ортақ, мысалы, кармаға сенім – себеп-салдар байланысы, самсара – циклдік қайта туу және өмірден кейінгі өмір туралы идеялар, дхарма – этика, міндеттер мен құндылықтар туралы түсініктер, барлық материалдық нәрселер мен дененің өте қанағатсыздығы және рухани босану мүмкіндігі (нирвана немесе мокша). Инду және джайнистік философиядан ерекшеленетін нәрсе – буддизмнің мәңгілік жанды (атманды) анатта (өздіксіздік) пайдасына қабылдамауы. Будда дүниеден өткеннен кейін, буддистік философияны жүйелеу мақсатында Абхидхарма деп аталатын бірнеше бәсекелес философиялық жүйелер пайда бола бастады.

Аживика философиясы

Аживика философиясының негізін Макхали Госала қалады, ол Шрамана қозғалысы және ерте буддизм мен джайнизмнің басты қарсыласы болды. Аживикалар – аскетикалық және қарапайым өмір салтына ұмтылған, жеке монастырь қауымдарын құраған ұйымдасқан бас тартушылар. Аживика философиялық мектебінің түпнұсқа жазбалары болған болуы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта қол жетімді емес және, әдетте, жоғалған. Олардың теориялары ежелгі үнді әдебиетінің екіншілік деректеріндегі Аживика туралы айтылған мәліметтерден, әсіресе джайнизм мен буддизмнің Аживикаларды сынаған тұжырымдарынан алынған. Аживика мектебі абсолютті детерминизм (тағдыр) туралы Нияти доктринасымен белгілі, яғни еркін ерік жоқ деген пікір, болған, болып жатқан және болатын барлық нәрсе толығымен алдын ала белгіленген және ғарыштың заңдылықтарының нәтижесі. Олар Веданың билігін мойындамады, бірақ әрбір тірі жанда атман бар деп сенді – бұл индуизм мен джайнизмнің ортақ қағидасы.

Чарвака философиясы

Чарвака (; IAST: Cārvāka), сондай-ақ Локаята деп те аталады, – ежелгі үнді материализмінің мектебі. Чарвака тікелей сезінуді, эмпиризмді және шартты қорытындыны білімнің дұрыс көздері деп санайды, философиялық күмәнділікті қабылдайды және ритуалдық амалдарды және табиғаттан тыс нәрселерді жоққа шығарады. Бұл ежелгі Үндістанда кең таралған наным жүйесі болған. Чарваканың (санскрит: चार्वाक) этимологиясы белгісіз. Бхаттачарья грамматик Хемакандраның сөзін келтіріп, «карвака» сөзі «шаю» деген мағына беретін «карв» түбірінен шыққан дейді: «Карвака өзін-өзі шайнайды (карватиатманам карваках)». Хемакандра өзінің грамматикалық еңбегі «Унадисутра» 37-ге сілтеме жасайды, онда былай делінген: mavāka śyāmāka vārtāka jyontāka gūvāka bhadrākādayaḥ. Бұл сөздердің әрқайсысы «āka» жұрнағымен аяқталады және ерекше тәртіппен құрастырылған. Бұл философияның «же, іш, қуан» деген гедонистік ұстанымдарына да сілтеме болуы мүмкін. Брихаспати дәстүрлі түрде Чарвака немесе Локаята философиясының негізін қалаушы ретінде танылады, бірақ кейбір ғалымдар бұл мәселеге қарсы шығады. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықта индуизм реформасы кезінде, Гаутама Будда буддизмді құрғанда және Паршванатха джайнизмді қайта ұйымдастырғанда, Чарвака философиясы жақсы құжатталған және екі дін де оған қарсы болды. Чарваканың негізгі әдебиетінің көп бөлігі, яғни Бархаспатия сутралары, танымалдылығының төмендеуіне немесе басқа белгісіз себептерге байланысты жоғалып кетті. Оның ілімдері шастралар, сутралар, үнді эпостық поэзиясы, Гаутама Будданың диалогтары және джайни әдебиеттері сияқты тарихи екіншілік әдебиеттерден жинақталды. Дегенмен, бұл мектеп туралы ақпарат беретін, бірақ дәстүрлі емес, скептик философ Джаяраси Бхаттаның «Таттвопаплава синха» атты еңбегі Чарвака дәстүріне жататын мәтін болып саналады. Чарвака философиясының кеңінен зерттелген қағидаларының бірі – жарамды, әмбебап білімді және метафизикалық шындықтарды орнату құралы ретінде қорытындыдан бас тарту. Басқаша айтқанда, Чарвака эпистемологиясы, егер адам байқаулар немесе шындықтар жиынтығынан шындықты анықтаса, күмәнді мойындауы керек дейді; қорытынды білім шартты болып табылады.

Үнді философиясын салыстыру

Үндістан дәстүрлері әртүрлі философияларға негізделген, олар бір-бірімен де, ортодоксалды үнді философиясымен және оның индуистік философияның алты мектебімен де қатысты келіспеушіліктерді қамтиды. Айтыстың мәні, әрбір адамның жаны (өзі, атман) бар деген сенімнен, жаны жоқ деп мәлімдеуге дейін болды.

+Ежетекi үнді философияларының салыстыруы Ājīvika Ерте Буддизм Махаяна Буддизмі Charvaka Жаинизм индуистiк "ортодоксалды" философия Карма Жоққа шығарады, бірақ барлығы кармамен шартталған емес. Карма – тек бір ғана шектеу (Нияма). Растайды Жоққа шығарады Растайды Жоққа шығарады Растайды Аскетикалық өмір Растайды Растайды, бірақ экстремалды аскетизмді одан да орташа нұсқаға, "Ортақ жолға" қарсы қояды. Ортақ жолды растайды Қарсылық Ритуалдар, Бхакти Растайды, қалау бойынша (Пали: Бхатти) Растайды (Махаяна рәсімдері) Қарсылық, қалау бойынша Теистiк мектеп: Растайды, қалау бойынша Басқалары: Қарсылық Ахимса және вегетариандық Растайды Мақсатты әрекеттер кармалық салдарға ие. Буддизм қарапайым адамдарға (үй иелеріне) ет жеуге тікелей тыйым салмайды, бірақ зорлық-зомбылыққа себеп болатын немесе оның нәтижесінде туындаған тауарлармен сауда жасауға болмайды. Көптеген Махаяна сутраларында расталған. Зорлық-зомбылыққа қарсы ең жақтаушы; жануарларға қарсы зорлық-зомбылықтан сақтану үшін вегетариандық. Ең жоғары құндылық ретінде расталған, бірақ әділ соғыс та расталған. Вегетариандыққа шақырылады, бірақ таңдау индуистерге қалдырылған. Еркін ерік Жоққа шығарады Буддистер абсолютті еркін ерікке де, детерминизмге де сенбейді. Олар тәуелді пайда болу доктринасын уағыздайды – пратитьясамутпада. Ерік тәуелді пайда болудың нәтижесі. Растайды Растайды Растайды Майя Растайды Растайды (прапанча) Растайды Жоққа шығарады Растайды Растайды Атман (жан, өзі) Растайды Жоққа шығарады Будда табиғаты туралы мәліметтерде атмавада оқытылады, бірақ басқа Махаяна мәліметтерінде жоққа шығарылады. Жоққа шығарады Растайды Растайды Жоққа шығарады Жоққа шығарады Жоққа шығарады Теистiк мектептер: Растайды Басқалары: Жоққа шығарады Эпистемология (Прамна) Пратьякша, Анумана, Шабда Пратьякша, Анумана Пратьякша, Анумана Пратьякша Пратьякша, Анумана, Шабда Әртүрлі, Вайшешика (екі) – Веданта (алты): Ведаларды жоққа шығарады Трипитака, Махаяна сутраларын растайды Ведаларды жоққа шығарады Жайн Агамдарынан растайды Ведаларды жоққа шығарады Ведалар мен Упанишадтарды растайды, басқа мәтіндерді де растайды Құтқару (Сотериология) Самсарасүддхи Нирвана Буддалық табиғат Жоққа шығарады Сиддха, Нирвана Мокша, Нирвана, Кайвалья Адвайта, Йога және басқалары: Живанмукти Двайта, теистiк: Видехамукти Метафизика (Соңғы шындық) Ерте мәтіндердегі Будда метафизикалық сұрақтарға емес, этикалық және рухани жаттығуларға назар аударады және кейбір жағдайларда, оларды көмектеспейтін және анықталмаған деп есептейді. Ол Авяктаны жинап қоюды ұсынады. Жүйелi метафизиканың дамуы Будданың өлімінен кейін Абхидхарма дәстүрлерінің пайда болуымен болды. Негізсіздікке қарсы (Мадхьямака), Идеализм (Йогакара) Материалдық элементтер Анекантавада Брахман.

Саяси философия

Маурияттық министр Чанакьяға жатқызылатын Арташастра – саяси философияға арналған ерте үнді мәтіндерінің бірі. Ол б.з.д. 4 ғасырында жазылған және мемлекеттік басқару мен экономикалық саясат туралы идеяларды талқылайды. Валлуварға жатқызылатын және шамамен б.з. 5 ғасырына жатқан Құрал мәтіні ахимса мен мораль туралы айтады, оларды саяси философия мен махаббатқа дейін кеңейтеді. Қазіргі Үндістанмен ең тығыз байланысты саяси философия – Махатма Гандидің Үндістанның тәуелсіздік күресі кезінде танымал еткен ахимса (бейбітшілік) және сатьяграха. Бұл өз кезегінде кейінгі тәуелсіздік және азаматтық құқықтар қозғалыстарына, әсіресе Мартин Лютер Кинг және Нельсон Мандела басқарғандарына әсер етті. Прабхат Ранджан Саркардың прогрессивті пайдалану теориясы да маңызды әлеуметтік-экономикалық және саяси философия болып табылады. Интегралды гуманизм – Упадхьяя саяси бағдарлама ретінде жасаған және 1965 жылы Ян Сангхтың ресми доктринасы ретінде қабылдаған ұғымдар жиынтығы. Упадхьяя Үндістан үшін адамды орталыққа қоятын, отандық экономикалық модельді дамытудың өте маңызды екенін атап көрсетті. Осы көзқарас бұл ұғымды социализм мен капитализмнен ерекшелендірді. Интегралды гуманизм Ян Сангхтың саяси доктринасы ретінде қабылданды және оның басқа оппозициялық күштерге ашық болуы Хинду ұлттық қозғалысының 1970 жылдардың басында Дж. П. Нараян басшылығымен жүргізілген Гандидің танымал Сарводая қозғалысымен одақтасуына мүмкіндік берді. Бұл Хинду ұлттық қозғалысының алғашқы маңызды қоғамдық жетістігі деп есептелді.

Ықпал

Т. С. Элиот үнді философиясының нәзіктігі мен шындығын бағалап, Үндістанның ұлы философтары "Еуропаның ұлы философтарын балашақ жастағы оқушылар сияқты көрінеді" деп жазды. Артур Шопенгауэр Канттық ойлауды жетілдіру үшін үнді философиясын пайдаланды. Шопенгауэр өзінің "Ерiк ретiнде Әлем және Оның Тәсiлдерi" атты кітабының кіріспесінде, "ешкім қасиетті, ежелгі үнді даналығын қабылдап, бойына сіңірген болса, ол мен айтқанды ең жақсы түсіне алады" деп жазады. 19 ғасырдағы американдық философиялық қозғалыс – трансцендентализм де үнді ойларының ықпалында болды.