Пуэрто-Рико Конституциясы және мемлекеттік мәртебесі

Кіріспе

Пуэрто-Риконың Конституциясы (лат. Constitution of the Commonwealth of Puerto Rico) – Пуэрто-Риконың басқарушы үкіметтік құжаты. Онда үкімет құрылымы және оның бірнеше институтының функциялары туралы тоғыз баптан тұрады. Құжатта сонымен қатар кең және нақты құқықтар жиынтығы бар. Конституция 1952 жылғы 3 наурызда Пуэрто-Рико халқының референдумда бекітілді, ал 1952 жылғы 25 шілдеде губернатор Луис Муньос Марин конституцияның күшіне енгенін жариялады. 25 шілде Конституция күні ретінде белгіленген. АҚШ Пуэрто-Рико үстінен жоғары билікті сақтап тұрады. Осы Конституцияға сәйкес, Пуэрто-Рико ресми түрде Пуэрто-Риконың Одақтастығы ретінде танылады.

Тарих

1950 жылы АҚШ үкіметі Пуэрто-Рикоға өз конституциясын жазуға рұқсат берді. 1951-1952 жылдары Конституциялық Ассамблея бірнеше ай бойы жиналып, құжатты әзірледі. Заң шығарушылардан екі негізгі талапты орындау қажет болды: үкіметтің республикалық формасы және Құқықтар туралы билльді (жарғыны) қосу. 1952 жылдың 3 наурызында өткен халықтық референдумда ұсынылған конституцияны сайлаушылардың шамамен 82 пайызы мақұлдады. АҚШ Конгресі мен Президенті оны бекітті, бірақ II баптың (Құқықтар туралы билль), 20-тармағын (білім алу және түрлі экономикалық құқықтарға кепілдік беру) жоюды және VII баптың 3-тармағына мемлекеттік емес мектептерге рұқсат беру тілі қосуды талап етті. 1952 жылдың 10 шілдесінде Пуэрто-Риконың Конституциялық Конвенциясы қайтадан жиналып, осы шарттарды қабылдайтын резолюцияны мақұлдады, ол кейіннен 1952 жылдың қараша айында өткен референдумда сайлаушылармен ратификацияланды. 1952 жылдың 25 шілдесінде губернатор Луис Муньос Марин конституцияның күшіне енгенін жариялады. 2013 жылдың 25 шілдесінде губернатор Алехандро Гарсиа Падилья Конгресс белгілеген шарттарға қарамастан, ендігіде Sec. 20-ның оның әкімшілігі тарапынан күшіне енгені деп есептелетінін мәлімдеді. 1960, 1961, 1964 және 1970 жылдары сайлаушылар түрлі референдумдарда конституцияға түзетулерді мақұлдады. АҚШ Федералдық үкіметіне қарасты Пуэрто-Риконың құқықтық мәртебесі жөніндегі пікірталас әлі де жалғасуда. АҚШ Жоғарғы Сотының кейбір шешімдері АҚШ Конституциясының аумақтық ережесінің Пуэрто-Рикоға әлі де бақылау жүргізіп отырғанын көрсетті. Осы ережеге сәйкес, АҚШ Конгресі аралдың мойындалған егемендігін иеленеді. 1976 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Конгрестің 1950 және 1952 жылдардағы заңнамасының мақсаты Пуэрто-Рикоға одақтың штатына тән автономия және тәуелсіздік деңгейін беру болғанын түсіндірді. Дегенмен, 2016 жылдың 9 маусымында «Пуэрто-Рико Санчес Валлеге қарсы» ісінің нәтижесінде АҚШ Жоғарғы Соты 1950 және 1952 жылдардағы заңнамамен белгіленген қарым-қатынастың сипаты туралы пікірталас тудырды, бұл АҚШ пен Пуэрто-Рико халқы арасындағы келісімді бұзуға алып келді деп саналды. Бұл пікірталасқа Жоғарғы Соттың «Екі рет сотталудан қорғау» ережесінің Пуэрто-Рико мен АҚШ-тың бір адамды бірдей қылмыстық құқық бұзушылығы үшін бірінен соң бірі қудалауына тыйым салғандығы себеп болды. Жоғарғы Соттың шешімінде, кем дегенде қылмыстық құқық бұзушылықтарға қатысты істерде Пуэрто-Риконың егемендігі АҚШ Конгресінде жатыр екені айтылды. АҚШ Жоғарғы Сотының бұл аргументі көптеген адамдар тарапынан Пуэрто-Рико үкіметінің конституциялық мәртебесінің күрт төмендеуін растау ретінде қабылдалды. Бұл мәртебелілік Пуэрто-Рико үкіметінің шамамен жеті онжылдық бойы сақтап келген идеясы еді. Сот төрайымы Елена Каган «Пуэрто-Рико Санчес Валлеге қарсы» ісі бойынша шешімнің тек қылмыстық іс бойынша екі рет сотталудан қорғау мәселесіне ғана қатысты екенін, Пуэрто-Риконың саяси мәртебесіне емес екенін мәлімдеді. Дегенмен, бұл оқиға Пуэрто-Рико мен Америка Құрама Штаттары арасындағы саяси қатынастардың қазіргі сипаты туралы пікірталасты қайта жақтандырды.

The United States government authorized Puerto Rico to draft its own constitution with a law passed in 1950. The Constitutional Assembly met for a period of several months between 1951 and 1952 in which the document was written. The law required the framers to follow only two basic requirements: a republican form of government and inclusion of a Bill of Rights. The proposed constitution was approved overwhelmingly by nearly 82% of the voters in a popular referendum on March 3, 1952. The United States Congress and the President approved it, but required that the Article II (Bill of Rights), Section 20 (guaranteeing the right to education and various economic rights) be stricken and that language be added to Section 3 of Article VII allowing non governmental schools. On July 10, 1952, the Constitutional Convention of Puerto Rico reconvened and approved a resolution accepting those conditions, which were later ratified in a referendum held in November 1952, by the electorate. On July 25, 1952, Governor Luis Muñoz Marín proclaimed that the constitution was in effect. In a speech on July 25, 2013, Governor Alejandro García Padilla, despite the conditions established by Congress, proclaimed that, henceforth, Sec. 20 would be deemed by his administration to be in effect. In 1960, 1961, 1964 and 1970 voters approved amendments to the constitution in various referendums. A continuing debate has dealt with the legal status of Puerto Rico under the Federal Government of the United States. Certain decisions by the Supreme Court of the United States appeared to have interpreted the Territorial Clause of the United States Constitution as still controlling over Puerto Rico. Under this clause, the United States Congress is the recognized sovereign of the island. In 1976, the U. S. Supreme Court clarified that the purpose of Congress in the 1950 and 1952 legislation was to accord to Puerto Rico the degree of autonomy and independence normally associated with a State of the Union. However, on June 9, 2016, as an outcome of the case known as Puerto Rico v. Sanchez Valle, the U. S. Supreme Court incited a debate regarding the nature of the relationship established by the 1950 and 1952 legislation, allegedly breaching the compact between the United States and the People of Puerto Rico. The debate was fueled when the Supreme Court decided that the Double Jeopardy Clause bars Puerto Rico and the United States from successively prosecuting a single person for the same conduct under equivalent criminal laws. The Supreme Court ruling stated that, at least in the cases related to criminal offenses, sovereignty of Puerto Rico ultimately resides in the United States Congress. The argument made by the U. S. Supreme Court was interpreted by many as an affirmation of a severely diminished capacity of the constitutional stature that the Puerto Rican government had. This was the same idea of stature that the Puerto Rican government has had for nearly seven decades. Justice Elena Kagan stated that the ruling in the case of 'Puerto Rico v. Sanchez Valle' was confined solely to the corresponding issue of double jeopardy within a criminal case, not to the whole of Puerto Rico's political status. Still, the outcome fueled a debate regarding the current nature of the political relationship established between Puerto Rico and United States of America.

Ұсынылған өзгерістер

1994 және 2012 жылдары конституциялық түзетулер ұсынылды, бірақ олар қабылданылмады. Өкілдер палатасының спикері губернатордың жалақысын арттыруды, жалпы округтан сайланатын өкілдерді округтік сайлаулармен алмастыруды және өкілдер санын 51-ден 45-ке дейін кемітуді ұсынды. Губернатор Педро Пьерлуизи заң шығарушылардың өкілеттік мерзімін шектеуді қолдайды, бірақ халықтың пікірін білдіруге арналған референдумды ұйымдастыру туралы ұсыныстарға қарсы тұрады.

Құрылтайшы аталар

Пуэрто-Рико халқы референдумда өз конституциясын жазуға келісім бергеннен кейін он екі апта өткен соң, 1951 жылдың 27 тамызында конституциялық жиналысқа 92 делегат сайланды. Олардың 70-і Халықтық демократиялық партия (PPD) мүшелері, 15-і Республикалық мемлекеттік партия мүшелері, ал 7-і Пуэрто-Рико социалистік партиясының мүшелері болды. Пуэрто-Рико Тәуелсіздік партиясының (PIP) мүшелері қатысудан бас тартты. Делегаттардың тізімі төменде:

Бұл делегаттар, кейін қазіргі Пуэрто-Риконың негізін қалаушылары атанды, 10 тұрақты комитет құрды: 7 комитет конституциялық мәселелермен, ал 3 комитет жиналыстың ішкі жұмысымен айналысты. Конституциялық комитеттердің құрамы:

Жиналыс 1951 жылдың 17 қыркүйегінен 1952 жылдың 6 ақпанына дейін 62 отырыс өткізді, өз жұмысын 1952 жылдың 4 ақпанында аяқтамас бұрын, жиналыста конституцияны мақұлдады. Конституция бір айдан кейін, 1952 жылдың 3 наурызында өткізілген референдумда Пуэрто-Рико халқы тарапынан көп дауыспен мақұлданды.

Бірінші бап: Мемлекеттер Достастығы

Бірінші бапта инкорпорацияланбаған аумақ үшін, Порто-Рико Одақтастығы деп аталатын жаңа үкімет құрылады. Үкімет билігінің бастауы халыққа тиесілі екені жарияланады. Осы баптың келесі үш бөлімі инкорпорацияланбаған аумақтың республикалық үкімет нысанын – заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлініп – орнатып, құжаттың аумақтық юрисдикциясын және жаңа үкіметтің орналасқан жерін, яғни Сан-Хуан қаласын белгілейді.

Үшінші бап: Заң шығарушы билік

Бұл бапқа сәйкес, аумақтық заң шығарушы орган екі палаталы болуы керек, жоғарғы палата – Сенат, ал төменгі палата – Өкілдер палатасы. Бұл бап сонымен қатар әр палатаның құрамын және Пуэрто-Риконың сайлау мақсатында сенаторлық және өкілдік округтерге бөлінуін белгілейді. Саяси партия бір немесе екі палатада орынның үштен екісінен астамын алған жағдайда, әр палатаның мүшелерінің саны қалай артуы керектігі де осы бапта көрсетілген. Бұл конституциялық түзетулерге бір партияның толық бақылау орнату мүмкіндігін төмендету үшін жасалды, себебі олардың қабылдануы үшін әр палатаның кемінде үштен екісінің дауысы қажет. Төртінші бап әр палатаның жұмысын қадағалайтын ережелерге қатысты да өте еркін болды, әр палатаның өз мүшелерінің сайлауын, нәтижелерін және талаптарын дербес анықтауын, өз шенеуніктерін сайлауын және заң шығарушы органдарға сәйкес өз іс-қимылдары үшін ережелерді қабылдауын белгіледі. Бұл, әр палатаға өзін қалай құрылымдау керектігі және қандай процедураларды орындау керектігі туралы кең өкілеттік береді. Дегенмен, Сенат Төрағасы мен Палата Спикері лауазымдарының атауларынан басқа ешқандай нақты талаптары жоқ, бірақ баптың мағынасы бойынша олар тиісінше өз палаталарының төрағалары болуы керек. Бұл бап сонымен қатар мүшелеріне парламенттік иммунитет берді. Төртінші бап заң жобаларын қабылдаудың парламенттік тәртібін де белгіледі, атап айтқанда, олар басылып, оқылып, комиссияға жіберіліп, жазбаша қорытындымен қайтарылып, әр палатаның көпшілігімен бекітіліп, заңға айналу үшін губернатор қол қоюы керек. Бұл бап сонымен қатар әр палатаның ерекше өкілеттіктерін және Бақылаушы лауазымын да белгілейді.

Төртінші бап: Атқарушы билік

Төртінші бап Пуэрто-Рико үкіметінің атқарушы билігін – Пуэрто-Рико губернаторының өкілеттіктерін, құрылымын, функцияларын, жауапкершіліктерін және заңдық негізін сипаттайды. Бұл бап губернатордың қызмет мерзімін және осы лауазымға ие болу талаптарын белгілейді, сондай-ақ губернаторды Пуэрто-Рико Ұлттық гвардиясының бас қолбасшысы ретінде бекітеді. Губернатордың жыл сайын заң шығарушы жиналысқа Мемлекет туралы үнқатысу жасауы және Пуэрто-Рико үкіметінің бюджеті туралы есеп беруі де талап етіледі. Төртінші бап бірнеше атқарушы ведомстволарды да құрды, атап айтқанда Ауыл шаруашылығы және сауда, Білім беру, Денсаулық сақтау, Әділет, Еңбек, Сыртқы істер, Қоғамдық жұмыстар және Қаржы департаменттерін. Ауыл шаруашылығы және сауда департаменті кейіннен Ауыл шаруашылығы департаменті болып өзгертілді, ал бірнеше он жылдан кейін Конституциялық емес заңмен Коммерция және экономикалық даму департаменті құрылды. Бұл бап сонымен қатар Пуэрто-Рико үкіметінің мұрагерлік тізбегіне жасалған алғашқы қадамдарды белгіледі, Мемлекеттік хатшыны мұрагерлік тізбегінде бірінші болып көрсетті.

Бесінші бап: Сот билігі

Бесінші бап Пуэрто-Риконың Жоғарғы Сотының, Пуэрто-Рико үкіметінің сот тармағының өкілеттіктерін, құрылымын, функцияларын, жауапкершіліктерін және құқықтық негізін сипаттайды. Бұл бапта сондай-ақ Жоғарғы Соттың соңғы инстанция болып табылуы және Бас судья мен бірнеше судьялардан тұруы қажет екені белгіленген. Судьялар Пуэрто-Рико Сенатының кеңесі мен келісімімен Пуэрто-Рико губернаторы тағайындауы тиіс екені де осы бапта нақтыланған.

Алтыншы бап: Жалпы ережелер

Алтыншы бап Заң шығарушы жиналысқа муниципалитеттерді құруға, жоюға, біріктіруге және қайта ұйымдастыруға; олардың аумақтық шекараларын өзгертуге; олардың ұйымдастырылуын және функцияларын анықтауға; сондай-ақ, оларға халықтың әл-ауқатын жақсартуға бағытталған бағдарламаларды әзірлеуге және осы мақсат үшін қажетті мекемелерді құруға құқық береді. Бұдан бөлек, Пуэрто-Рико Ұлттық қауымдастығына салық салуға және жинауға, сондай-ақ Заң шығарушы жиналыс белгілегендей, муниципалитеттерге салық салуға және жинауға өкілеттік беріледі.

Жетінші бап: Конституцияға өзгерістер енгізу

7-бапта конституцияға түзетулер енгізу қағидалары белгіленген. Заң шығарушы жиналыс осы Конституцияға түзетулерді әрбір палата құрайтын мүшелерінің жалпы санының кемінде үштен екісімен бекітілген бір мезгілде қабылданған қаулы арқылы ұсына алады. Барлық ұсынылған түзетулер арнайы референдумда сайлау құқығы бар сайлаушыларға ұсынылады, бірақ егер бір мезгілде қабылданған қаулыны әр палата құрайтын мүшелердің жалпы санының кемінде төрттен үш бөлігі мақұлдаса, Заң шығарушы жиналыс референдумды келесі жалпы сайлаумен бір уақытта өткізуді көздеуі мүмкін. Әр ұсынылған түзету жеке-жеке дауысқа салынады және бір референдумда үштен артық ұсынылмайды. Әрбір ұсынылған түзету оның күшіне ену шарттарын белгілейді және егер оны дауыс берген сайлаушылардың көпшілігі бекітсе, ол осы Конституцияның бір бөлігіне айналады. 3-бөлімде осы Конституцияға енгізілген ешқандай түзету оның орнатқан республикалық үкімет нысанын өзгерте алмайды немесе оның құқықтар жарлығын жоя алмайды деп көрсетілген. * Конституциялық конвент бекіткен және 1952 жылғы 4 қарашада өткен референдумда ратификацияланған 34-ші қаулымен VII баптың 3-бөліміне мынадай жаңа сөйлем қосылды: "Бұл конституцияға кез келген түзету немесе қайта қарау Америка Құрама Штаттары Конституциясының қолданыстағы ережелерімен, Пуэрто-Рико Федералды қатынастар заңымен және 600-ші, сегізінші бірінші Конгресс қабылдаған, келісім сипатындағы Қоғамдық заңмен сәйкес болуға тиіс".