Кіріспе
Еркін ерік пен детерминизмнің қайшылығы
Incompatibilism is the view that the thesis of determinism is logically incompatible with the classical thesis of free will. The term was coined in the 1960s, most likely by philosopher Keith Lehrer. The term compatibilism was coined (also by Lehrer) to name the view that the classical free will thesis is logically compatible with determinism, i. e. it is possible for an ordinary human to exercise free will (the freedom relevant ability to do otherwise), even in a universe where determinism is true. These terms were originally coined for use within a research paradigm that was dominant among academics during the so called "classical period" from the 1960s to 1980s, or what has been called the "classical analytic paradigm". Within the classical analytic paradigm, the problem of free will and determinism was understood as a compatibility question: "Is it possible for an ordinary human to exercise free will (classically defined as an ability to otherwise) when determinism is true?" Those working in the classical analytic paradigm who answered "no" were incompatibilists in the original, classical analytic sense of the term, now commonly called classical incompatibilists; they proposed that determinism precludes free will because it precludes the ability to do otherwise. Those who answered "yes" were compatibilists in the original sense of the term, now commonly called classical compatibilists. Given that classical free will theorists (i. e. those working in the classical analytic paradigm) agreed that it is at least metaphysically possible for an ordinary human to exercise free will, all classical compatibilists accepted a compossibilist account of free will (i. e. a compossibilist interpretation of the ability to do otherwise) and all classical incompatibilists accepted a libertarian (a. k. a. libertarianist) account of free will (i. e. a libertarian/libertarianist interpretation of the ability to do otherwise). The classical analytic paradigm has fallen out of favor over the last few decades, largely because philosophers no longer agree that free will is equivalent to some kind of ability to do otherwise; many hold that it is, instead, a type of sourcehood that does not require an ability to do otherwise. The number of philosophers who reject the classical assumption of anthropocentric possibilism, i. e. the view that it is at least metaphysically possible for a human to exercise free will, has also risen in recent years. As philosophers adjusted Lehrer's original (classical) definitions of the terms incompatibilism and compatibilism to reflect their own perspectives on the location of the purported "fundamental divide" among free will theorists, the terms incompatibilism and compatibilism have been given a variety of new meanings. At present, then, there is no standard meaning of the term incompatibilism (or its complement compatibilism).
Детерминизм тезисінің еркін ерік туралы классикалық тезиспен логикалық тұрғыдан үйлеспейтіндігі туралы көзқарас – инкомпатибилизм. Бұл термин 1960 жылдары философ Кит Лерердің еңбегінде пайда болды. Лерердің тағы да бір еңбегі – компатибилизм термині, ол классикалық еркін ерік тезисінің детерминизммен логикалық үйлесімділігін атау үшін қолданылды, яғни, қарапайым адам детерминизмнің дұрыс болуы мүмкін ғаламда да еркін ерікпен (басқаша әрекет етуге қабілеттілікпен байланысты еркіндік) жүзеге асыра алады. Бұл терминдер бастапқыда 1960-1980 жылдар аралығындағы «классикалық кезең» деп аталатын, немесе «классикалық аналитикалық парадигма» деп аталатын, ғалымдар арасында басым болған зерттеу парадигмасы шеңберінде қолданылды. Классикалық аналитикалық парадигма шеңберінде еркін ерік пен детерминизм мәселесі үйлесімділік туралы сұрақ ретінде қарастырылды: «Детерминизм дұрыс болғанда, қарапайым адамның еркін ерікпен әрекет етуі мүмкін бе?» «Жоқ» деген жауап бергендер, терминнің бастапқы, классикалық аналитикалық мағынасында инкомпатибилистер болды, қазір олар классикалық инкомпатибилистер деп аталады; олар детерминизмнің еркін ерікті жоққа шығаратынын, себебі ол басқаша әрекет етуге қабілеттілікті жоққа шығарады деп ұсынды. «Иә» деген жауап бергендер, терминнің бастапқы мағынасында компатибилистер болды, қазір олар классикалық компатибилистер деп аталады. Классикалық еркін ерік теориясының (яғни классикалық аналитикалық парадигмада жұмыс істейтіндердің) өкілдері қарапайым адамның еркін ерікті жүзеге асыруы кем дегенде метафизикалық тұрғыдан мүмкін екендігіне келіскендіктен, барлық классикалық компатибилистер еркін еріктің компоссибилистік тұжырымын (яғни басқаша әрекет етуге қабілеттіліктің компоссибилистік түсіндірмесін) және барлық классикалық инкомпатибилистер еркін еріктің либертариандық тұжырымын (яғни басқаша әрекет етуге қабілеттіліктің либертариандық/либертариандық түсіндірмесін) қабылдады. Классикалық аналитикалық парадигма соңғы онжылдықтарда сұйылып, негізінен философтар енді еркін ерік пен басқаша әрекет етуге қабілеттілікті теңестірмейтін болды; көптеген философтар оның орнына басқаша әрекет етуге қабілеттілік қажет емес, көздің түрі деп санайды. Антропоцентрикалық мүмкіндік туралы классикалық болжамды, яғни адамның еркін ерікті жүзеге асыруы кем дегенде метафизикалық тұрғыдан мүмкін деген көзқарасты қабылдамайтын философтардың саны да соңғы жылдары артты. Философтар Лерердің инкомпатибилизм мен компатибилизм терминдерінің бастапқы (классикалық) анықтамасын еркін ерік теориясының арасындағы «негізгі бөліну» туралы өз көзқарастарын көрсету үшін бейімдегендіктен, инкомпатибилизм мен компатибилизм терминдеріне әр түрлі жаңа мағыналар берілді. Қазіргі уақытта инкомпатибилизм (немесе оның толықтырғышы компатибилизм) терминінің стандартты мағынасы жоқ.
Incompatibilism is the view that the thesis of determinism is logically incompatible with the classical thesis of free will. The term was coined in the 1960s, most likely by philosopher Keith Lehrer. The term compatibilism was coined (also by Lehrer) to name the view that the classical free will thesis is logically compatible with determinism, i. e. it is possible for an ordinary human to exercise free will (the freedom relevant ability to do otherwise), even in a universe where determinism is true. These terms were originally coined for use within a research paradigm that was dominant among academics during the so called "classical period" from the 1960s to 1980s, or what has been called the "classical analytic paradigm". Within the classical analytic paradigm, the problem of free will and determinism was understood as a compatibility question: "Is it possible for an ordinary human to exercise free will (classically defined as an ability to otherwise) when determinism is true?" Those working in the classical analytic paradigm who answered "no" were incompatibilists in the original, classical analytic sense of the term, now commonly called classical incompatibilists; they proposed that determinism precludes free will because it precludes the ability to do otherwise. Those who answered "yes" were compatibilists in the original sense of the term, now commonly called classical compatibilists. Given that classical free will theorists (i. e. those working in the classical analytic paradigm) agreed that it is at least metaphysically possible for an ordinary human to exercise free will, all classical compatibilists accepted a compossibilist account of free will (i. e. a compossibilist interpretation of the ability to do otherwise) and all classical incompatibilists accepted a libertarian (a. k. a. libertarianist) account of free will (i. e. a libertarian/libertarianist interpretation of the ability to do otherwise). The classical analytic paradigm has fallen out of favor over the last few decades, largely because philosophers no longer agree that free will is equivalent to some kind of ability to do otherwise; many hold that it is, instead, a type of sourcehood that does not require an ability to do otherwise. The number of philosophers who reject the classical assumption of anthropocentric possibilism, i. e. the view that it is at least metaphysically possible for a human to exercise free will, has also risen in recent years. As philosophers adjusted Lehrer's original (classical) definitions of the terms incompatibilism and compatibilism to reflect their own perspectives on the location of the purported "fundamental divide" among free will theorists, the terms incompatibilism and compatibilism have been given a variety of new meanings. At present, then, there is no standard meaning of the term incompatibilism (or its complement compatibilism).
Анықтама
Соңғы кездегі бір таксономияда қазірдің өзінде үйлеспеушілік терминінің кем дегенде үш түрлі, классикалық емес қолданылуы бар, атап айтқанда: неоклассикалық үйлеспеушілік, постклассикалық үйлеспеушілік (ә.қ.а. мүмкін еместік) және антиклассикалық үйлеспеушілік. Соған сәйкес, үйлесімділіктің неоклассикалық, постклассикалық (композибилистік) және антиклассикалық нұсқалары да бар. Неоклассикалық үйлеспеушілік – бұл екі қағидалық көзқарас: мүмкін еместік – шындық (яғни детерминизм шын болған кезде қарапайым адамның еркін әрекет етуі метафизикалық тұрғыдан мүмкін емес), ал детерминизмге байланысты себептік/номологиялық факторлар еркін ерікке жол бермейді (бұл мүмкін еместіктің неге шындық екенін түсіндіреді). Сәйкесінше, неоклассикалық үйлесімділік – бұл екі қағиданың көзқарасы: неоклассикалық үйлеспеушіліктің теріс, түсіндірмейтін қағидасы жалған (яғни композицибилизм дұрыс), ал неоклассикалық үйлеспеушіліктің оң, түсіндірме қағидасы жалған. Антиклассикалық үйлеспеушілік – неоклассикалық үйлеспеушіліктің түсіндірме тезисі; антиклассикалық үйлеспеушілік мүмкін еместіктің шындық мәніне бейтарап. Сәйкесінше, антиклассикалық үйлесімділік – бұл неоклассикалық үйлеспеушіліктің оң қағидасын жоққа шығару, яғни антиклассикалық үйлесімділік – антиклассикалық үйлеспеушіліктің қарама-қайшылығы. Постклассикалық үйлеспеушілік – бұл тек неоклассикалық үйлеспеушіліктің теріс, түсіндірмейтін тезисі; бұл көзқарас неоклассикалық үйлеспеушіліктің оң, түсіндірмелі тезисінің дұрыс екендігіне бейтарап. (Басқаша айтқанда, постклассикалық қайта анықталу бойынша, үйлеспеушілік – мүмкін еместік үшін ғана балама атау, бұл көзқарас детерминизмге байланысты себептік факторлар еркін ерікке қатысты ма, әлде еркін ерік туралы талқылауларда толық "алдаушылық" па дегенге мүлдем үнсіздік танытады.) Сәйкесінше, постклассикалық үйлесімділік композибилизммен бірдей (яғни постклассикалық қайта анықталуда ол жай ғана композибилизмді білдіреді). Үйлеспеушіліктің екіұштылығы шатастыруға себеп болуы мүмкін, өйткені өте әртүрлі (тіпті сәйкес келмейтін) тұжырымдарға негізделген аргументтер қазіргі уақытта "үйлеспеушілікке қарсы аргументтер" деген жалпы сөз тіркесімен біріктіріледі. Мысалы, кездейсоқ оқырман үшін кейбір постклассикалық үйлеспеушілікті қолдайтын аргументтер (ә.қ.а. мүмкін еместік) неоклассикалық үйлеспеушілікті қолдауға бағытталмаған екенін байқамау оңай, себебі аргумент соңғысының түсіндірме қағидасын қолдауға емес (ә.қ.а. антиклассикалық үйлеспеушілік). Басқа аргументтер постклассикалық үйлеспеушілікті (ә.қ.а. мүмкін еместік) қолдайды, бірақ неоклассикалық үйлеспеушіліктің жалған екендігіне келеді, өйткені оның түсіндірме қағидасы (ә.қ.а. антиклассикалық үйлеспеушілік) жалған. Соңғы санаттағы аргументтер адамдардың детерминизм дұрыс болған кезде еркін ерікке ие емес екенін тұжырымдайды, бірақ детерминизм дұрыс болғандықтан емес (яғни белгілі бір себептік/номологиялық факторлардың болуына байланысты емес); көпшілігі еркін ерікке нақты қауіп – адамдардың өздерінің құрылымдық қасиеттерін жеткілікті бақылауға ие болмауы, немесе көбінесе оны "құрылымдық сәттілік" деп атайды (себептік сәттілікке қарсы).
Либертариандық
Еркін ерік либертариандығы – ерік тезісінің (қарапайым адамдардың еркін ерікке ие екендігі) дұрыс және детерминизмнің жалған екендігі туралы көзқарас; бірінші реттік тілмен айтқанда, бұл қарапайым адамдардың еркін ерікке ие екендігі және әлемнің детерминизм сипаттағандай әрекет етпейтіні туралы пікір. Либертариандық – еркін ерік мәселесін шешудің танымал жолдарының бірі, бұл мәселенің еркін ерікке иелік етеміз бе деген сұрақты және еркін ерік нені білдіреді деген логикалық алғышарт сұрақты шешуге бағытталған. Либертариандыққа басты қарсыластар – жұмсақ детерминизм және қатаң детерминизм. Либертариан Роберт Кейн (Оксфордтың еркін ерік туралы анықтамалығының редакторы) – еркін ерік жақтасы, үйлесімсіздік философиясының жетекшісі. Кейн өз процесінде детерминизмді қамтитын шешімдер үшін адамдарды моральдық жауапкершілікке тартуға тырысады. Егер мұндай сана болса, таңдау тек сәттілік немесе кездейсоқтыққа байланысты болған жағдайда, еркін ерік мүмкін емес деген шағым туындауы мүмкін. Ақыл-ой философиясындағы либертариандық – осы атпен белгілі саяси философиямен байланысы жоқ. Ол біздің шын мәнінде еркін ерікке ие екенімізді, оның детерминизммен үйлеспейтінін және демек болашақтың алдын ала белгіленбегенін көрсетеді. Бұл көзқарастың танымал жақтаушыларының бірі – Лукреций, ол еркін еріктің атомдардың кездейсоқ, хаостық қозғалысынан, «клинамен» деп аталатын қозғалыстан туындайтынын айтқан. Бұл көзқарасқа қарсы басты шағым – ғылым физикалық әлемнің көбірек бөлігі толық детерминистік заңдарға бағынатынын көрсетіп, санамыздың да физикалық әлемнің бір бөлігі екенін ұсынады. Егер бұл болжамдар дұрыс болса, үйлесімсіз либертариандық тек еркін ерік – табиғат заңдарына бағынбайтын, табиғаттан тыс құбылыс (мысалы, кейбір діни дәстүрлерде айтылғандай) деп тұжырымдауға болады. Алайда, көптеген либертариандық көзқарастар қазір физикалық ғаламның детерминистік еместігіне сүйенеді, детерминистік, сағат механизмі сияқты ғалам туралы идея кванттық механиканың пайда болуымен ескірген деп есептейді. Детерминистік емес ғаламды қабылдау арқылы, физикализмнің болжамымен либертариандық философиялық құрылымдар ұсынылуы мүмкін. Индетерминизм мен физикализмге негізделген либертариандық көзқарастар бар, ол натурализммен тығыз байланысты.