Кіріспе
Христиандар мен яһудилер арасындағы түсіністік пен қабылдауды арттыруға жасалған күш-жігер. Христиан-яһуди татуласуы – христиандар мен яһудилер арасындағы түсіністік пен қабылдауды жақсартуға бағытталған күш-жігерді білдіреді. Соңғы жылдары, әсіресе католик шіркеуі, сондай-ақ басқа христиандық топтар тарапынан татуласуда маңызды прогресс байқалды.
Christian−Jewish reconciliation refers to the efforts that are being made to improve understanding and acceptance between Christians and Jews. There has been significant progress in reconciliation in recent years, in particular by the Catholic Church, but also by other Christian groups.
Өмірбаян
Холокостқа (мүмкін болған кешірім туралы бұрынғы хабарламалар болғанымен) және тарих бойында христиандардың еврейлерді қуғындауының көптеген мысалдарына (ең танымалдары крест жорықтары мен Инквизиция) жауап ретінде көптеген христиан дінтанушылары, діни тарихшылар мен білім берушілер христиандардың иудаизм мен еврей діни ғұрыптарын жақсырақ түсінуіне көмектесуге тырысты. Христиан-еврей қарым-қатынасына әсер ететін бірнеше күрделі мәселелер әлі де бар.
Прозелитизм
Христиандардың яһудилерді христиан дініне айналдыруға жасаған әрекеттері – христиан-яһуди қарым-қатынастарындағы маңызды мәселе. Anti-Defamation League сияқты ұйымдар яһудилерді дінге айналдыруға жасалған көптеген әрекеттерді антисемиттік деп сипаттады. Рим папасы Бенедикт XVI шіркеудің яһудилерді дінге айналдыру мақсатымен іздемеуі керектігін айтты, себебі "Израиль – Құдайдың қолында, ол оны 'толығымен' уақтылы шақта құтқарады". Көптеген прогрессивті христиан конфессиялары яһудилерді дінге шақырудан бас тартатынын ресми түрде жариялады. Басқа да негізгі және консервативті христиан шіркеулері яһудилер арасында жақсы жаңалықты таратуды жалғастыратындарын айтып, мұның антисемиттік емес екенін мәлімдеді. 2008 жылы Pew Forum on Religion and Public Life американдық христиандар арасында жүргізген сауалнама көрсеткендей, көптеген конфессиялардың 60 пайыздан астамы яһудилердің христиандармен бірге өлгеннен кейін мәңгілік өмірге ие болатынына сенеді.
Протестанттық шіркеулер
Тарих бойы протестанттық-иудейлік диалогқа жасалған әрекеттер болғанымен, ең маңызды диалогтардың бірі 15 ғасырда өтті; сол кезде протестант христиандары еврей тілін зерттеушілер (гебраисттер) қараиттік иудаизмді және оның кітапқа негізделгендігіндегі ұқсастықтарды ашып, оған жақындасты. Бұл қызығушылық протестанттардың қараиттердің раббанит яһудилеріне қарсы күресін католик шіркеуіне қарсы күрестерімен салыстыру әрекеттерімен кеңейді. Христиан ғалымы Иоганн Уппендорф қараиттердің рухани көшбасшысы Соломон Бен Ааронды қараиттердің тегін түсіндіруге шақырды, ол бұл туралы "Аппирион 'аш ло" еңбегінде баяндады. Мордехай бен Нисан Якоб Тригландтың және Швеция королі Карл XII-нің тапсырысымен тарихи "Дод Мордехай" және "Левуш мельхут" еңбектерін жазды. Караиттер өздері христиан билігімен келісуге тырысты. Мордехай Султанский "Зехер тсаддиким" еңбегінде қараиттік иудаизмді Иерусалим патшасы Балдуин I-нің мақтағанын айтты, ол былай деді: "Сендер Израильге адалдығыңмен, істеріңнің туралығымен және мінез-құлқыңмен жақсысыңдар, христиандарға ешқандай зұлымдық жасаған емессіңдер, себебі сендер Екінші ғибадатхана дәуірінде Иерусалимде болмадыңдар. Сондықтан сендер Еуропа аймақтарында христиандардың арасында болуың керек, олар сендерді жақсы көреді және сендерге көп пайда әкеледі." 1991 жылғы Дриберген декларациясында шіркеу және еврей халқы жөніндегі еуропалық лютерандық комиссия яһудилер мен иудаизмге қатысты тарихи христиандық "жек көрушілік" тұжырымын, әсіресе Мартин Лютердің яһудилерге қарсы жазбаларын қабылдамады және осы түсініктер негізінде шіркеу тәжірибесін реформалауға шақырды.
Христиандық ғалымдар тобы
Христиандық-иудейлік қатынастар жөніндегі христиан ғалымдары тобы – бұл алты христиан протестанттық конфессиясы мен Рим-католик шіркеуінен тағайындалған 22 христиан ғалымы, теологтары, тарихшылары және дін қызметкерлерінен құралған ұйым. Олардың мақсаты – «шіркеудің иудаизммен және еврей халқымен қарым-қатынасына қатысты толымды христиан теологиясын жасау».
Православтық христиандық
Шығыс православие шіркеуінің антисемитизм тарихымен байланысы бар. Мысалы, "Сион ақсақалдарының хаттамалары" патшалық Ресейде православие дінінің қызметкерлерінің қолдауымен жарияланды. Православ христиандарының еврей халқына қатысты көзқарасы пост-кеңестік шығыс блогында құрылған, еврейге қарсы зор бақытсыздық сезімін тудыратын православие ұйымдарында көрінеді.
Бірлескен күш
Халықаралық христиандар мен яһудилер кеңесі (ICCJ) – әлем бойынша 38 ұлттық еврей-христиандық диалог ұйымдарының бас ұйымы, ол 1947 жылы христиандық пен антисемитизмнің қарым-қатынасының негіздерін зерттеу үшін өткізілген Селисберг конференциясының он қағидасына сәйкес басқарылады. Институт 1987 жылы құрылған. 1993 жылы ICCJ «Жақсы әлем құруға үлес қосу үшін еврейлер мен христиандардың ортақ діни негіздерді іздеуі» деген кітап жариялады. Бұл құжатта еврейлер мен христиандардың өзара байланыс және ынтымақтастық бойынша жекелеген және ортақ көзқарастары, сондай-ақ еврейлер мен христиандардың жақсы әлем үшін бірлесіп жұмыс істеуіне арналған ортақ діни негіздер баяндалған. [ ] Бұл ойлар ICCJ және оның мүше ұйымдарының ресми теологиялық, философиялық немесе идеологиялық негіздері емес, бірақ біздің жұмысымыздың мәнін ойлауға шақыру болып табылады. Олардың өзінен басқа ешқандай билігі жоқ. Еврейлер мен христиандар арасындағы бірлескен бастамаларды қолдау мақсатында тағы бір жоба 2002 жылдың қазан айында яһуди-христиандық қатынастар орталықтары кеңесінің құрылуымен және жарғысының бекітілуімен басталды. Кеңес – АҚШ және Канададағы еврейлер мен христиандар арасындағы өзара түсіністікті арттыруға бағытталған орталықтар мен институттардың бірлестігі. Бұл орталықтардың көпшілігі АҚШ-та орналасқан, бірақ Еуропа мен Израильден де филиал мүшелері бар. АҚШ-тағы ірі христиандық және яһудилік ұйымдар мен діни орталықтардың өкілдері де кеңес мүшелері болып табылады.
Қазіргі паптардың көзқарастары
Папа Иоанн Павел II христиандық (әсіресе католицизм) мен яһудилер арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға ерекше күш салды және католик және яһуди қауымдастықтары арасындағы диалогты ашудағы маңызды тұлға ретінде көрінеді. Ол синагогқа ресми сапар жасаған алғашқы папа болды және тарих бойы яһудилерге қарсы жасалған қателіктері үшін католик шіркеуінің атынан ресми түрде кешірім сұрады. Оның теологиясы екі келісімді білдіретін сипатқа ие болды және иудаизмді христиан дінінің "үлкен ағасы" деп атады. Рим папасы Бенедикт XVI кейбір православие раввиндерінің пікірлерімен саясып, 2004 жылы Марчелло Перамен (сол кезде Италия Сенатының президенті) бірге жазған кітабында мәдениеттер аралық диалог көбінесе жақсы нәтиже беретінін, бірақ теологиялық диалогтың іс жүзінде мүмкін емес және әрдайым қажетті емес екенін айтты.
Ұлттық синагогалар кеңесі
Ұлттық синагогалар кеңесі (НСК) – иудаизмнің православиелік емес бағыттарының бірлестігі. (Ортодокс яһудилеріне қосылуға шақыру жасалған, бірақ православиелік басшылар діни қағидаларға сәйкес, православиелік раввиннің православиелік емес раввиндермен бірлесіп жұмыс істеуіне тыйым салған) Бұл ұйым дінаралық мәселелермен айналысады және АҚШ католик епископтары конференциясының, Христиан шіркеулерінің ұлттық кеңесінің, сондай-ақ түрлі конфессиялар мен діндердің өкілдерімен тұрақты түрде кездеседі. Олардың мақсаты – діни көптүрліліктің рухында діни әңгімелесу мен диалогты дамыту.
Бүгін
Бүгін еврей басшылары христиан басшыларымен байланыс орнатып отыр. "Союз және миссия туралы ойлар" - бұл NCS және АҚШ епископтарының экуменикалық және дінаралық қатынастар жөніндегі комитеті бірлесіп әзірлеген мәлімдеме. Жақында яһуди дінінің барлық салаларынан 220-дан астам раввин "Дабру Эмет" ("Шындықты айтыңыз") деп аталатын құжатқа қол қойды, ол АҚШ-тағы еврей білім беру бағдарламаларында пайдаланылуда.
"Иерусалим мен Рим арасында"
2017 жылдың 31 тамызында Еуропалық раввиндер конференциясының, Америка раввиндер кеңесінің және Израильдің Бас раввинат комиссиясының өкілдері "Иерусалим мен Рим арасында" деген аталымды мәлімдеме жасап, Ватиканға табыс етті. Бұл құжат Екінші Ватикан кеңесінің Nostra Aetate декларациясына ерекше құрмет көрсетіп, оның төртінші тарауын Ватиканның еврей әлемімен жүргізетін диалогының "Магна Хартасы" деп бағалайды. "Иерусалим мен Рим арасында" мәлімдемесі екі діни дәстүр арасындағы теологиялық айырмашылықтарды жасырмайды, алайда қазіргі және болашақ уақытта тығыз ынтымақтастық орнатуға деген қатыгез ниеттерін білдіреді.
Испания мен Португалияның қайтару туралы заңдары
1968 жылдың 16 желтоқсанында Испания 1492 жылы яһудилерді Испаниядан қуған Альгамбра жарлығын ресми түрде жойды. Испания үкіметі қуылған яһудилердің ұрпақтарымен келісімділік саясатын белсенді түрде жүргізіп келеді. 1992 жылы, Яһудилерді жер аудару жарлығының қабылданғанына 500 жыл толуына орай өткен салтанатта Испания королі Хуан Карлос (басына кип) Израиль президенті Хайм Герцог және яһуди қауымының өкілдерімен бірге Мадридтегі (Испания) Бет Яаков синагогасында дұға жасады. Король: «Сефарад (Испанияның иврит тіліндегі атауы) енді тек ностальгия емес, яһудилердің өз үйі сезінуі керек жер. Испандық яһудилер Испанияда өз үйінде. Бастысы – өткенді талдап, болашаққа бағыт беру» деді. 2012 жылдың қарашасынан бастап сефард яһудилері Испанияда тұру талабысыз, автоматты түрде испан азаматтығын алу құқығына ие болды. 2012 жылдың қарашасына дейін сефард яһудилері испан азаматтығын алу үшін екі жыл (шетелдіктер үшін он жыл) тұру шартын орындау қажет болды. Азаматтық рәсімдері кезінде сефард яһудилері Испания Корольдігінің консулдық қорғауына ие болады. Осылайша, Испания Израильден басқа, яһудилердің ұрпақтарына автоматты түрде азаматтық беруге құқылы жалғыз ел болды. Бүгінде Испаниядағы яһудилердің саны шамамен 50 мыңға жетеді. Испания заңы бойынша өтініштерді қабылдау мерзімі 2019 жылдың қыркүйегінде аяқталды, оған дейін 130 мың яһуди өтініш берген. 2013 жылдың сәуірінде Португалия қайта оралу заңын қабылдады, ол инквизиция кезінде қуылған сефард яһудилерінің ұрпақтарына, егер олар «Португалиямен байланысы бар португалдық сефард қауымдастығының мүшесі болса», тұру талабысыз португал азаматтығын алуға мүмкіндік берді. Португалияның «Азаматтық туралы» заңына енгізілген түзету 2013 жылдың 11 сәуірінде бірауыздан мақұлданды. Заң 2015 жылдың наурыз айында күшіне енді және мерзімі шектеусіз.