Кіріспе

Асқарақ дамды жеумен сипатталатын тамақтану бұзылысы Ересектер арасында ең көп кездесетін тамақтану бұзылыстарының бірі болып табылады, алайда анорексия мен булимияға қарағанда бұл бұзылу туралы ақпарат құралдарында және ғылыми зерттеулерде аз жарияланады.

Аурулардың халықаралық жіктелуі

ICD 10-ның американдық нұсқасының 2017 жылғы жаңартуы BED-ті F50.81 кодымен қамтиды. ICD 11-де жеке жазба (6B62) болуы мүмкін, ол BED-ті жиі, қайталамалы шектен тыс тамақтану эпизодтары ретінде (бірнеше ай бойы аптасына бір немесе одан да көп рет) анықтайды, олар салмақ алудың алдын алуға бағытталған тиісті емес өтемақылық әрекеттермен тұрақты түрде сүйемелденбейді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ICD 11 жіктелімі бойынша, бұл аурудың ауырлығы жеңіл (аптасына 1-3 эпизод), орташа (аптасына 4-7 эпизод), ауыр (аптасына 8-13 эпизод) және өте ауыр (аптасына 14-ден астам эпизод) деп жіктелуі мүмкін.

Диагностикалық және статистикалық нұсқаулық

Бастапқыда тағы да зерттеулерді қажет ететін тақырып ретінде қарастырылған, шектен тыс жеу синдромы (binge eating disorder) алғаш рет 1994 жылы Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығына (DSM) тамақтану бұзылысының бір белгісі ретінде енгізілді. 2013 жылы ол DSM 5-те психиатриялық жағдай ретінде ресми мойындалды. 2013 жылға дейін DSM-де мойындалмағандықтан, емдеуге сақтандыру төлемақысын алу қиын болды. Қазір бұл синдромның DSM 5 бойынша жеке категориясы бар, онда адамның мінез-құлқын шектен тыс жеу синдромы деп жіктеу үшін қажетті белгілер мен симптомдар сипатталған. Зерттеулер осы критерийлердің шектен тыс жеу синдромын (BED) диагностикалаудағы жоғары дәлдігін растады. Бір зерттеуде BED диагностикалау үшін клиникалық дәрігердің DSM 5 критерийлерін пайдаланып, құрылымдалған сұхбат жүргізуі немесе Тамақтану бұзылысын тексеруі қажет екендігі айтылады. Бұдан әрі, ремиссия жағдайлары төмендегідей жіктеледі. Толық емес ремиссия: бұрынғы диагноз қойылғаннан кейін, шектен тыс жеу эпизодтарының орташа жиілігі ұзақ мерзімге аптасына бір эпизодтан кем түседі. Толық ремиссия: бұрынғы диагноз қойылғаннан кейін, критерийлердің ешқайсысы ұзақ мерзімге орындалмайды.

Емдеу

Кеңес беру және кейбір дәрі-дәрмектер, мысалы, белгілі бір стимуляторлар (мысалы, лисдексамфетамин), серотонинді қайта сіңірудің селективті ингибиторлары (ССИИ) және GLP 1 рецепторларының агонисттері, ашару синдромымен күресіп жүргендерге көмектесе алады. Кейбіреулер осы ауруды емдеуде көп салалы тәсілді қолдануды ұсынады. Жақында жасалған зерттеулер психологиялық араласулар, мысалы психотерапия және мінез-құлықты өзгерту, ашару синдромын емдеуде фармакологиялық араласуларға қарағанда тиімдірек екенін көрсетті. Мінез-құлық арқылы салмақ жоғалту емдеуі пациенттердің салмағын азайтуға тиімді екені дәлелденген.

Дәрі-дәрмектер

Лисдексамфетамин (Vyvanse) – 2015 жылдың қаңтар айында АҚШ FDA ересектердегі орташа және ауыр түрдегі шектен тыс тамақтану синдромын (BED) емдеу үшін мақұлдаған дәрі. 2023 жылға дейін BED үшін FDA-ның нақты мақұлдауы бар жалғыз дәрі болып табылады. Антидепрессанттар, құрысуға қарсы дәрілер және семіздікке қарсы препараттардың сынақтары осы препараттардың плацебодан артық екенін көрсетеді. Психотерапиялық тәсілдер, мысалы, когнитивтік-мінездік терапия (КБТ), шектен тыс тамақтану синдромын емдеуде дәрі-дәрмектерге қарағанда тиімдірек болғандықтан, дәрі-дәрмектер бірінші таңдау емдеуі саналмайды. Мета-талдау нәтижесінде дәрі-дәрмектерді қолдану 6-12 ай ішінде шектен тыс тамақтану эпизодтарын және емнен кейінгі дене салмағы индексін (BMI) төмендетпеген. Бұл дәрі-дәрмектерді тоқтатудан кейін рецидив мүмкіндігін көрсетеді. Соңғы жылдары GLP-1 рецептор агонистері, мысалы семаглутид (Ozempic), дулаглутид (Trulicity) және лираглутид (Saxenda) BED-ті емдеу үшін қолданылып келеді. Олар көбінесе семіз және диабетпен ауыратын науқастарда апетитті төмендету және одан кейін салмақ жоғалту үшін тағайындалады, сонымен қатар тамаққа қатысты мақтаныш ойлар, шектен тыс тамақтануға ұмтылыс және басқа да импульсивті мінез-құлықты тоқтатуға немесе азайтуға көмектеседі. Бұл препараттарды қолданған кейбір адамдар "тамақ шуы" деп аталатын жағдайдың күрт жақсаруын байқады – физикалық аштық болмаса да, тамақ туралы тоқтатылмайтын ойлар. Бұл BED симптому болуы мүмкін. Бұл перспективалы емдеу әдісі, алайда 2024 жылдың қаңтарына қарай қосымша зерттеулер қажет.

Хирургиялық операция

Бариатриялық хирургия да ашару тәбеттің (BED) емдеуінің тағы бір тәсілі ретінде ұсынылған, және жақында жасалған мета-талдау көрсеткендей, салмақ жоғалту мақсатымен осы типтегі операция іздейтін адамдардың шамамен үштен екісінде BED диагнозы қойылады. Операцияға дейін BED-қа шалдыққан бариатриялық хирургиядан өткен пациенттердің салмақ жоғалту нәтижелері нашарлауы мүмкін және олар BED-қа тән тамақтану мінез-құлқымен күресуі ықтимал. BED-қа шалдыққан адамдарда көбінесе басқа да қосымша аурулар болады, мысалы, ауыр депрессия, жеке тұлғалық бұзылыс, екіполярлық бұзылыс, есірткіге тәуелділік, дене бейнесі бұзылысы, клептомания, тітіркенішті ішек синдромы, фибромиалгия немесе үрейлі бұзылыс. Сонымен қатар, олар әртүрлі деңгейдегі паникалық шабуылдарды және өмірге қол сұйыну әрекеттерінің тарихын көрсетуі мүмкін. Бір зерттеуде BED диагнозы қойылғандардың 42%-ы семіздікпен күресіп жатқаны анықталды. BED көбінесе 12,4 және 24,7 жас аралығында басталады, бірақ 40 жасқа дейін таралу деңгейі артады. BED бойынша жасалған шектеулі зерттеулер ерлер мен әйелдер арасында ашару тәбеттің (BED) таралу деңгейі салыстырмалы екенін көрсетеді. Зерттеулерге сәйкес, BED-тың өмір бойындағы таралу деңгейі ерлерде 2,0%, әйелдерде 3,5% құрайды, бұл анорексия нервоза және булимия нервоза сияқты кең таралған тамақтану бұзылыстарынан жоғары. Дегенмен, жүйелі әдебиеттік шолу көрсеткендей, әйелдерде бұл көрсеткіш шамамен 2,3%, ал ерлерде 0,3% шамасында. Сондай-ақ, осы шолуда 12 ай ішіндегі таралу деңгейі 0,1%-дан 8,8%-ға дейін ауытқуы мүмкін екені анықталды. Бұдан әрі, жасөспірім және жас ересектердің жыныстық азшылық өкілдері гетеросексуалдарға қарағанда көбірек ашаруға бейім.

Ұрпақ және ұлт

Этникалық және нәсілдік айырмашылықтар туралы шектеулі және тұрақсыз ақпарат пен зерттеулердің болуына байланысты, ашкөздікпен жеу синдромының (BED) таралу деңгейін анықтау қиын. Бірақ кейбір зерттеулер қара терілі әйелдерде ашкөздікпен жеу синдромының ақ терілі әйелдерге қарағанда көбірек кездесетінін көрсеткен. Бір әдебиеттік шолу латын американдық, афроамерикандық және ақ терілі әйелдер арасында ашкөздікпен жеу синдромының таралу деңгейінде ешқандай айырмашылық жоқ екенін көрсеткен, ал басқа деректер латын американдықтарда, содан кейін қара терілі және ақ терілі адамдарда ашкөздікпен жеу синдромының таралу деңгейі жоғары екенін көрсеткен. Кейбір топтарда, соның ішінде афроамерикандықтарда, тамақ ішу бұзылысының белгілерін хабарлау ықтималдығы төмен. Арнайы психикалық денсаулық сақтауға байланысты шығындар төмен экономикалық жағдайы бар адамдар үшін тағы бір кедергі болып табылады. Күшейіп келе жатқан жаһандану Батыс елдерінен тыс жерлерде тамақ ішу бұзылыстарының таралуына әсер етті. Финляндия, Швеция, Норвегия және Исландияны қамтыған зерттеуде Скандинавия елдерінде ашкөздікпен жеу синдромының таралуы Еуропаға қарағанда төмен болды. Әйелдердегі ашкөздікпен жеу синдромының бір мезгілдегі таралуы 0,4-тен 1,5 пайызға, ал өмір бойындағы таралуы 0,7-ден 5,8 пайызға дейін болды. Осылайша, бұл зерттеуде ашкөздікпен жеу синдромының таралуы Латын Америкасы елдерінде Батыс елдерімен салыстырғанда жоғары екені анықталды.

Бір мезгілде пайда болатын аурулар

БЕК кейбір адамдарда қант диабеті, гипертония, бұрынғы инсульт және жүрек ауруларымен бірге кездеседі. БЕК-пен ауыратын адамдардың 57%-дан астамы әйелдер.

Тарих

Бұл бұзылысты алғаш рет 1959 жылы психиатр және зерттеуші Альберт Станкард "түнгі тамақтану синдромы" (NES) деп сипаттады. "Шегінен шығумен тамақтану" термині дәл осы шегінен шығу түріндегі тамақтану мінез-құлқыны сипаттау үшін пайда болды, бірақ оның тек түнгі уақытта болатындығы міндетті емес. Анорексия нервоза және булимия нервозаға қарағанда, шегінен шығумен тамақтану синдромына қатысты зерттеулер көбінесе аз.