Кіріспе
Фон Виллебранд ауруы (VWD) – адамдарда ең көп кездесетін тұқым қуалайтын қан ұю бұзылысы. Кейде басқа медициналық жағдайлар салдарынан пайда болатын түрі де болуы мүмкін. Бұл, тромбоциттердің жабысуы үшін қажетті мультимерлі ақуыз – фон Виллебранд факторының (VWF) сапасы немесе мөлшерінің жеткіліксіздігінен туындайды. Аурудың иттер мен адамдарға да әсер ететіні белгілі. VWD-ның үш түрі бар: тұқым қуалайтын, сатып алынған және псевдо немесе тромбоциттік типті. Тұқым қуалайтын VWD-ның үш түрі: VWD 1-ші тип, VWD 2-ші тип және VWD 3-ші тип. 2-ші типте әртүрлі кіші типтер кездеседі. Тромбоциттік типтегі VWD да тұқым қуалайтын жағдай. 2008 жылы «Төмен VWF» деген жаңа диагностикалық категория ұсынылды, ол фон Виллебранд факторының деңгейі қалыпты көрсеткіштен төмен, бірақ Фон Виллебранд ауруына шалдығу үшін жеткіліксіз төмен болған (30-50 IU/dL аралығындағы деңгейлер) адамдарды қамтиды. Төмен VWF деңгейі бар пациенттерде VWF деңгейінің шамалы төмендеуіне қарамастан қан кету болуы мүмкін. VWD 1-ші тип – бұл аурудың ең көп таралған түрі, көбінесе мұрын қан кету сияқты жеңіл қан кету белгілерімен сипатталады, бірақ кейде ауыр симптомдар да пайда болуы мүмкін. Қан тобы VWD симптомдарының көрінуіне және ауырлығына әсер етеді. VWD 2-ші тип – бұл аурудың екінші ең көп таралған түрі және жеңілден орташаға дейінгі симптомдармен сипатталады. Бұл факторға 1926 жылы алғаш рет сипаттаған фин дәрігері Эрик Адольф фон Виллебрандтың есімі берілген. VWD диагностикасы және емдеу жөніндегі нұсқаулар 2021 жылы жаңартылды.
Белгілері мен симптомдары
ВВД-ның әртүрлі түрлері әртүрлі деңгейдегі қан кетуге бейімділікпен көрінеді, әдетте көгерудің оңай пайда болуы, мұрыннан қан кету және қызыл иек қан кету түрінде. Әйелдерде ай сайынғы қан кетудің көп болуы және босанған кезде қан кетуі мүмкін. Ең ауыр түрі, 3-типті ВВД-ні қоспағанда, барлық түрлерінде ауыр ішкі қан кету және буындарға қан кету сирек кездеседі.
Генетика
VWF гені 12-хромосоманың (12p13.2) қысқа p қолшасында орналасқан. Оның 178 ккб-ға созылатын 52 экзоны бар. 1 және 2 типтері аутосомалық доминантты қасиеттер ретінде мұраға беріледі. Кейде 2 тип те рецессивті түрде мұраға берілуі мүмкін. 3 тип аутосомалық рецессивті түрде мұраға беріледі. Дегенмен, 3 типке гетерозиготалық болатын кейбір адамдарға 1 типті VWD диагнозы қойылуы мүмкін, бұл осы жағдайларда аралық мұрагерлік екенін көрсетеді. VWD халықтың шамамен 1%-ында кездеседі және ерлер мен әйелдерге тең дәрежеде әсер етеді. Генетикалық тестілеу әдетте фон Виллебранд ауруының бастапқы диагностикасының бір бөлігі емес және клиникалық анамнез бен зертханалық тестілердің нәтижелеріне сүйене отырып 1 типті VWD диагнозы қойылған адамдарға қажет емес. Адамның ABO қан тобы VWD-ның көрінісіне және патологиясына әсер етуі мүмкін. О қан тобындағы адамдардың орташа деңгейі басқа қан тобындағы адамдарға қарағанда төмен болады. Егер ABO тобына қатысты VWF: антигеннің нормативтік диапазонды қолданбаса, О қан тобындағы нормалы адамдар 1 типті VWD деп диагностикалана алады, ал VWF-тің генетикалық ақауы бар AB қан тобындағы кейбір адамдардың диагнозы қан тобының әсерінен VWF деңгейі жоғары болғандықтан назардан тыс қалуы мүмкін.
Диагностика
Қан кету проблемалары бар кез келген науқаста жүргізілетін негізгі зерттеулер: толық қан есебі (әсіресе тромбоциттер саны), белсендірілген ішінара тромбопластин уақыты (APTT), халықаралық нормаланған қатынаспен протромбин уақыты (PTINR), тромбин уақыты (TT) және фибриноген деңгейі. Аномальді нәтижелері бар пациенттерге әдетте гемофилияны анықтау үшін қосымша тестілеу жүргізіледі. Коагуляциялық факторлардың басқа да тестілері, тромбоциттерге арналған тест нәтижелеріне байланысты жүргізілуі мүмкін. Фон Виллебранд ауруы бар науқастарда протромбин уақыты көбінесе қалыпты болады, ал ішінара тромбопластин уақыты айнымалы түрде ұзарады. Егер ВВД күдіктелсе, науқастың қан плазмасы ВВФ-ның сандық және сапалық жетіспеушілігіне тексерілуі керек. Бұл VWF антигендік тестісімен VWF мөлшерін және гликопротеин (GP)Ib байланысу тестісі, коллаген байланысу тестісі немесе ристоцетин кофакторының белсенділігі (RiCof) немесе ристоцетинмен шақырылған тромбоциттердің агглютинациясы (RIPA) тестілерімен VWF функционалдығын өлшеу арқылы жүзеге асырылады. VIII фактор деңгейі де тексеріледі, себебі VIII фактор VWF-ке байланысады, бұл VIII факторды қанда жылдам ыдыраудан қорғайды. VWF жетіспеушілігі VIII фактор деңгейінің төмендеуіне алып келуі мүмкін, бұл PTT-нің жоғарылауын түсіндіреді. Қалыпты деңгейлер ВВД-ның барлық түрлерін, әсіресе 2-ші түрін жоққа шығармайды, оны тек ағынды субэндотелиймен тромбоциттердің өзара әрекеттесуін зерттеу арқылы анықтауға болады, бұл жоғары мамандандырылған коагуляциялық зерттеу, ол көптеген медициналық зертханаларда әдеттегідей жүргізілмейді. Тромбоциттердің агрегациялық тестісі ристоцетинге қалыпты емес жауапты көрсетеді, ал басқа қолданылған агонисттерге қалыпты жауап береді. Тромбоциттердің функциялық тестісі коллаген/эпинефрин жабылу уақытын қалыпты емес, ал көп жағдайда коллаген/АДФ уақытын қалыпты көрсетеді. Егер VIII фактор деңгейі пропорционалды түрде төмен болса, 2N типті қарастыруға болады, бірақ растау үшін "VIII фактор байланысу" тесті қажет. VWD-ның кіші түрлерін жіктеуге көмектесетін қосымша зертханалық тестілерге фон Виллебрандтың мультимерлік талдауы, модификацияланған ристоцетинмен шақырылған тромбоциттердің агрегациялық тестісі және VWF пропептидінің VWF пропептид антигеніне қатынасы кіреді. Күдіктелген асқынған Фон Виллебранд синдромы жағдайында араластыру зерттеуі (науқастың плазмасын жинақталған қалыпты плазмамен/ПНП-мен және екеуінің қоспасын бірден, бір сағаттан кейін және екі сағаттан кейін талдау) жүргізілуі керек. ВВД-ны анықтау ВВФ-ның жедел фазалық реактивті болуымен қиындатылады, деңгейі инфекция, жүктілік және стресс кезінде көтеріледі. ВВД-ға арналған тестілеуге зертханалық процедуралар әсер етуі мүмкін. Сынақ нәтижелерінің дұрыстығына әсер ететін және қате диагнозға әкеп соғатын көптеген айнымалылар бар. Процедуралық қателер көбінесе талдау алдындағы кезеңде (үлгіні жинау, сақтау және тасымалдау кезінде) болады, әсіресе егер тестілеу сыртқы мекемемен келісімшарт бойынша жүргізілсе және үлгі мұздатылып, ұзақ қашықтыққа тасымалданса. Диагностикалық қателер жиі кездеседі, ал тестілеудің тиімділігі зертханалар арасында әр түрлі, кейбір зерттеулерде қателер деңгейі 7-ден 22% дейін, ал VWD субтипін дұрыс жіктеу жағдайында 60% дейін жетеді. Дұрыс диагноз қою ықтималдығын арттыру үшін тестілеуді арнайы коагуляциялық зертханада дереу жүргізілетін мекемеде жүргізу керек.
A platelet function assay may give an abnormal collagen/epinephrine closure time, and in most cases, a normal collagen/ADP time. Type 2N may be considered if factor VIII levels are disproportionately low, but confirmation requires a "factor VIII binding" assay. Additional laboratory tests that help classify sub types of VWD include von Willebrand multimer analysis, modified ristocetin induced platelet aggregation assay and VWF propeptide to VWF propeptide antigen ratio. In cases of suspected acquired von Willebrand syndrome, a mixing study (analysis of patient plasma along with pooled normal plasma/PNP and a mixture of the two tested immediately, at one hour, and at two hours) should be performed. Detection of VWD is complicated by VWF being an acute phase reactant with levels rising in infection, pregnancy, and stress. The testing for VWD can be influenced by laboratory procedures. Numerous variables exist in the testing procedure that may affect the validity of the test results and may result in a missed or erroneous diagnosis. The chance of procedural errors are typically greatest during the preanalytical phase (during collecting storage and transportation of the specimen) especially when the testing is contracted to an outside facility and the specimen is frozen and transported long distances. Diagnostic errors are not uncommon, and the rate of testing proficiency varies amongst laboratories, with error rates ranging from 7 to 22% in some studies to as high as 60% in cases of misclassification of VWD subtype. To increase the probability of a proper diagnosis, testing should be done at a facility with immediate on site processing in a specialized coagulation laboratory.
Түрлері
VWD-нің төрт тұқым қуалайтын түрі бар: 1-тип, 2-тип, 3-тип және псевдо немесе тромбоциттер типі. Көптеген жағдайлар тұқым қуалайтын, бірақ ВВД-ның қабылданған түрлері де сипатталған. Халықаралық тромбоз және гемостаз қоғамының жіктемесі сапалық және сандық кемшіліктердің анықтамасына негізделген.
Емдеу
1 және 2А типті VWD аурулары бар науқастар үшін десмопрессин әртүрлі препараттар түрінде қолжетімді, оны жеңіл жарақаттар кезінде немесе стоматологиялық немесе шағын хирургиялық процедураларға дайындалу үшін пайдалану ұсынылады. Десмопрессин эндотелиялық жасушалардың Вейбель-Паладе денелерінен ВВФ-ның бөлінуін күшейтеді, соның салдарынан ВВФ (сондай-ақ VIII коагулянтты фактор) деңгейі үштен бес есеге дейін артады. Десмопрессин мұрынға шашыратылатын (Stimate) және тамырға жіберілетін препараттар түрінде де сатылады. Десмопрессин 2b типті VWD кезінде қолдануға болмайды, себебі ол ауыр тромбоцитопения мен тромбоздық асқынулар қаупін тудырады. Десмопрессин 2M типті VWD-де тиімсіз, ал 2N типті VWD-де сирек тиімді. Ол 3 типті VWD-де мүлдем әсер етпейді. Көп қан тоқтамайтын әйелдер үшін эстрогені бар оральдық контрацептивтер етеккірдің жиілігі мен ұзақтығын азайтуға көмектеседі. Меноррагияны емдеу үшін қолданылатын эстроген және прогестерон қосылыстары – этинилэстрадиол және левоноргестрел (Levona, Nordette, Lutera, Trivora). Этинилэстрадиолды қолдану гипофизден лютеинизациялау гормоны мен фолликулға әсер ететін гормонның бөлінуін азайтады, бұл жатырдың эндометрий қабатын тұрақтандыруға ықпал етеді. Десмопрессин – табиғи диуретикалық гормон вазопрессиннің синтетикалық аналогы. Оны шамадан тыс пайдалану денеде су жиналуына және гипонатриемияға, содан кейін құрысуларға әкелуі мүмкін. Хирургияға дайындалып жатқан және клиникалық тұрғыдан маңызды қан кетуге ұшыраған VWD науқастары үшін, фон Виллебранд факторын да қамтитын орташа тазалықтағы VIII фактор концентраттары профилактикалық және емдік мақсатта қолжетімді. VWD профилактикасы мен емдеуі үшін Humate P, Alphanate, Wilate және Koate HP препараттары қолданылады. Моноклоналды тазартылған және рекомбинантты VIII фактор концентраттарында VWF мөлшері аз болғандықтан, олар клиникалық тұрғыдан тиімсіз. Адамнан алынған орташа тазалықтағы VIII фактор концентраттарын қабылдаған пациенттердің 10-15%-ында аллоантителолар пайда болуы мүмкін, сондықтан осы препараттарды қолданғанда аллергиялық реакциялар, соның ішінде анафилаксия қаупін ескеру қажет. Бұл препараттарды қолдану веноздық тромбоэмболиялық асқынулар қаупін де арттырады. Гиповолемияға байланысты анемия мен гипотонияны түзету үшін қажет болған жағдайда қан құю жүргізіледі. Тромбоциттер типті VWD-мен байланысты қан кетуді тоқтату үшін тромбоциттер концентратын инфузиялау ұсынылады. Vonicog alfa – рекомбинантты фон Виллебранд факторы, ол АҚШ-та 2015 жылдың желтоқсанында және Еуропалық Одақта 2018 жылдың тамызында қолдануға мақұлданды.
Эпидемиология
ВВД кездесу жиілігі шамамен 100 адамның біреуінде кездеседі. Дегенмен, осы адамдардың көпшілігінде ешқандай белгілер байқалмайды. Клиникалық тұрғыдан маңызды жағдайлардың кездесу жиілігі 10 000 адамға 1-ге жуық.
Тарих
1924 жылы Финляндияның Аланд аймағындағы Фёглодан 5 жасар қыз Хельсинкидегі Диаконна ауруханасына жеткізілді, онда оны фин дәрігері Эрик Адольф фон Виллебранд қарады. Ол соңында оның отбасы мүшелерінің 66-сын тексеріп, 1926 жылы швед тілінде жарияланған мақалада бұл гемофилиядан өзгеше, бұрын сипатталмаған қан кету бұзылысы екенін хабарлады. Ол 1931 жылы неміс тілінде осы ауру туралы тағы бір мақала жариялады, ол ауруға халықаралық назар аударды. Фон Виллебрандтың кең ауқымды зерттеулерінің құрметіне аурудың атауы 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында берілді. 1950 жылдары бұл науқастарда "плазмалық фактор" – VIII фактордың деңгейі төмендегені және Кохн фракциясы I 0 FVIII плазмасының жетіспеушілігін де, қан кету уақытының ұзаруын да түзетуге қабілетті екені анықталды. Осыдан кейін ұзақ қан кетуге себеп болатын фактор Эрик Адольф фон Виллебрандтың құрметіне "Вон Виллебранд факторы" деп аталды. 1970 жылдары VWF-ның өзгерген түрлері анықталды, ал қазір бұл өзгерістер аномальді белок синтезінің нәтижесі екені белгілі. 1980 жылдары молекулалық және жасушалық зерттеулер гемофилия А мен ВВД-ны одан да нақтырақ ажыратты. VWD-мен ауыратын адамдардың Х хромосомасында FVIII гені қалыпты болды, ал кейбіреулерінде 12-ші хромосомада VWF генінің бұзылуы болды. Гендік тізбектеу көптеген науқастарда VWF генінің мутациясын анықтады. VWF деңгейінің төмендеуінің жеңіл формаларының генетикалық себептері әлі де зерттелуде, және бұл формалар әрқашан аномальді VWF генінен туындамайды.
Басқа жануарлар
ВВД сонымен қатар иттерге, шошқаларға және тышқандарға да әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, мысықтарда, жылқыларда, ірі қара мал мен қояндарда осы аурудың кездесуі туралы хабарланған. 1-типті ВВД-нің себепші мутациясы доберман пиншері, неміс пиншері, берн тау иттері, манчестер терьеры, керри көк терьеры, кардиган уэльс коргисі, пудель, котон де тулеар, дрентс патриджхонд, папильон және стабихон тұқымдарының иттерінде анықталды. 2-типтегі себепші мутациялар неміс сымқұйрықты, неміс қысқақұйрықты және қытай крест тұқымдарының иттерінде, ал 3-типтегі мутациялар куикерхондже, шотланд терьеры және шетланд қойшы иттерінде анықталды. 1-типті ВВД-мен ауырған иттерде себепші мутация барлық тұқымдарда бірдей болды және дәл осындай мутация кейбір адамдардағы 1-типті ВВД науқастарында да анықталды. Ал 3-типті ВВД-ні тудыратын мутациялар әр тұқымға тән. Белгілі тұқымдарға генетикалық скрининг жүргізіледі. Шошқаларда 3-типті ВВД-нің себепші мутациясы анықталды. Бұл VWF генінің ірі дупликациясы болып табылады және геннің жұмысына елеулі зақым келтіреді, нәтижесінде VWF ақуызының өндірілуі дерлік тоқтатылады. Шошқалардағы клиникалық көрініс 3-типті ВВД-мен ауырған адамдардағысына ең ұқсас. Сондықтан бұл шошқалар клиникалық және фармакологиялық зерттеулер үшін құнды модель болып табылады. Адам ауруының кіші модельін алу үшін гендік инженерия арқылы 3-типті ВВД-мен ауырған тышқандар жасалды. Бұл штамдарда VWF гені жойылған. ВВД-мен ауырған басқа түрлердің жануарларында себепші мутациялар әлі анықталған жоқ.
Kooikerhondje, Scottish Terrier and Shetland Sheepdog. In dogs affected by type 1 VWD, the causal mutation was the same across all breeds and the same mutation was also detected in some human VWD type 1 patients. In contrast, the mutations causing VWD type 3 in dogs are specific to each breed. Genetic screening is offered for known breeds. In pigs, the causal mutation for VWD type 3 has also been identified. It is a large duplication within the VWF gene and causes serious damage to the gene function, so that virtually no VWF protein is produced. The clinical picture in pigs is most similar to that in humans with VWD type 3. Therefore, those pigs are valuable models for clinical and pharmacological research. Mice affected by VWD type 3 were produced by genetic engineering to obtain a small sized model for the human disease. In these strains, the VWF gene has been knocked out. In animals of other species affected by VWD, the causal mutations have not yet been identified.
Ауызша көріністер
Ауыр тапшылық жағдайында спонтанды тіс қан кетуі, экхимоз және эпистаксис пайда болуы мүмкін. VWD симптомдарына операциядан кейінгі қан кету, тіс жұлудан кейінгі қан кету, тіс қан кетуі, эпистаксис және оңай көгеру жатады. Меноррагияны емдеудің бірінші қадамы ретінде ауыздық контрацептивтерді қабылдау әйелдерде тіс етінің үлкеюіне және қан кетуге әкелуі мүмкін. Тромбоциттердің немесе коагуляцияның бұзылуы, гемостаздың ауыр өзгеруімен қатар жүретін лейкемиялық науқастарда гиперпластикалық гиперемиялық тіс етінің үлкеюімен бірге спонтанды тіс қан кетуіне себеп болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді үздіксіз ауыз қан кетуімен байланысты тіс бетіне гемосидерин және қанның басқа ыдырау өнімдерінің жиналуы оларды қоңыр түске бояуы мүмкін. Ауыз қуысы қан кету орындары: тіс-ерін байланысы (лабиальдық френум), 60%; тіл, 23%; ауыздың ішкі беті (буккалды шырыш қабығы), 17% және тіс еті мен таңдай, 0,5%. Ауыр гемофилияда қан кету жиілеуі мүмкін, одан кейін орташа және жеңіл гемофилия. Олар көбінесе жарақаттар нәтижесінде пайда болады. Қан кетуді иатрогендік факторлар мен нашар ауыз гигиенасы да тудыруы мүмкін. F VIII және F IX жетіспеушілігі бар адамдарда ауыз қан кетуінің жиілігі: тіс еті, 64%; тіс пульпасы, 13%; тіл, 7,5%; ерін, 7%; таңдай, 2% және ауыздың ішкі беті (буккалды шырыш қабығы), 1% құрайды. Кез келген стероид емес қабынуға қарсы препараттарды (НСПЗ) қолдану алдында пациенттің гематологымен талқылау қажет, себебі олардың тромбоциттердің жинақталуына әсері бар. Жергілікті анестезия түріне қатысты шектеулер жоқ, бірақ тамыр тартылуын қамтамасыз ететін препараттар қосымша жергілікті гемостазға көмектесе алады.