Кіріспе
Скандинавиялық валюталық одақ – 1873 жылдың 5 мамырында Дания және Швеция құрған, ал 1875 жылы Норвегия қосылған валюталық одақ. Ол алтын стандарты негізіндегі крона/крона аталатын ортақ валюта бірлігін орнатты. Бұл 19 ғасырдағы скандинавиялық саяси қозғалыстың нақты нәтижелерінің бірі болды. Одақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде таратылды.
The Scandinavian Monetary Union was a monetary union formed by Denmark and Sweden on 5 May 1873, with Norway joining in 1875. It established a common currency unit, the krone/krona, based on the gold standard. It was one of the few tangible results of the Scandinavian political movement of the 19th century. The union ended during World War I.
Шолу
Алғашқы скандинавиялық валюталар күміс рейхсталер негізінде құрылды, ол Гамбург банкі 25,28 грамм таза күміс деп белгіледі, бұл бір норвегиялық специдалер немесе екі даниялық ригсдалерге тең болды. Швецияның риксдалер түрі 25,5 г-мен сәл ауыррақ болды және төрт швед риксдалер риксгалдқа баламалы болды. Скандинавияның алтын стандартына көшуіне Германияның 1873 жылы неміс алтын маркасын қабылдауы және күміс нарығындағы осыған байланысты бұзылыстар себеп болды. Ақша одағы алтын кронаны (швед тілінде крона) енгізді, бұл ескі валюталарды 1 крона = 1 швед риксдалері = 1/2 дания ригсдалері = 1/4 норвегиялық специдалері = 1/4 Гамбург рейхсталері есебімен алмастырды. Соңғысының 4,50 неміс алтын маркасына айырбасталуы (демек, 1 крона = 1,125 марка) кронаның алтын паритетін белгіледі: 2,79 маркаға тең бір грамм таза алтын 2,48 кронаға тең болды (немесе 1 крона үшін 0,4032 г алтын). Британ фунты (сол кездегі "әлемдік валюта") 18,16 кронаға, ал Франция франкі мен Латын ақша одағы 0,72 кронаға баламалы болды. Швецияның қағаз ақшаны пайдаланудың ұзақ дәстүрі алтын айырбастау стандартын енгізуді жеңілдетті, онда алтын монеталар сирек айналымда болды, бірақ тиісті орталық банктер (Sveriges Riksbank, Danmarks Nationalbank және Norges Bank) өздерінің алтын қорын біріктірді және экспорт мақсатында крона банкноттарын алтынға айырбастауға кепілдік берді. Одақ белгілі бір валюта бағамын және ақша тұрақтылығын қамтамасыз етті, бірақ мүше елдер өздерінің жеке валюталарын шығаруды жалғастырды. Бастапқыда көзделмегенімен, сенімділік тудырды, нәтижесінде ресми түрде бөлек валюталар бүкіл аймақта заңды төлем құралы ретінде "жақсы" деп қабылдана бастады. Одаққа қосылғаннан кейін Швеция өз валютасының атауын Riksdaler Riksmynt-тен швед кронасына өзгертті. "Кроне/крона" сөзі сөзбе-сөз "тақ" дегенді білдіреді, ал атаудың әртүрлі жазылуы Солтүстік герман тілдерінің айырмашылықтарын көрсетеді. Швеция мен Норвегия арасындағы саяси одақ 1905 жылы таратылды, бірақ бұл ақша одағындағы ынтымақтастық негіздеріне әсер етпеді. Үш ел де ақша одағы кезінде қолданылған валюталарын сақтап қалды, бірақ 1914 жылы олардың бір-біріне теңдестірілгендігі жойылды. Исландия кронасы – Дания кронасының туындысы, Исландия 1918 жылы Даниямен одақта жеке патшалыққа көтерілгеннен кейін құрылды. 1944 жылы Исландия Даниямен байланысын үзіп, республика болды. Исландия кронасы тез арада тұрақсыздыққа ұшырады, жоғары инфляцияға әкелді және 1980 жылы валюта реформасы жүргізілді, онда 1 жаңа исланд кронасы 100 ескіге теңелді. Скандинавиялық ақша одағы 1865 жылы құрылған Латын ақша одағынан шабыт алды. Скандинавия индустрияланған сайын, 1860 жылдары тұрақты ақша жүйесіне қатысты талаптар күшейді. Шетел валютасын пайдалану туралы идея талқыланды, бірақ британ фунтының ескі бөлінісі Скандинавияның құтылуды қалаған нәрсесіне ұқсас болғандықтан, Франко-прусс соғысындағы французтардың жеңілісі француз франкін азырақ тартымды етті, ал 1864 жылғы екінші Шлезвиг соғысынан кейін Данияда неміс маркасы сұраныстан тыс болды, сондықтан 1873-1875 жылдары алтын стандартына негізделген скандинавиялық ақша жүйесінің идеясы қабылданды. Одақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бастап 1924 жылға дейін бірте-бірте таратылды, осыдан кейін одақ ресми түрде таратылды. Дегенмен, 1:1:1 банкнота бағамы 1930 жылдардың басындағы экономикалық дағдарысқа дейін сақталды. Скандинавиялық ақша одағының табысқа жеткені талқылау тақырыбы болып табылады. Кейбір сарапшылар оның 1901-1905 жылдар аралығында ең жақсы жұмыс істегенін атап көрсетеді, сол кезде ол монеталар, банкноттар және орталық банктерге қолжетімді жалпы тарту құқықтарының толыққанды жүйесі болды. Өзінің шектеулі ақшалай мәнінде тиімді болғанымен, одақ мүше елдердің сыртқы қатынастарының жалпы көлемінде тек шағын маңызға ие болды. Сонымен қатар, мүше елдер арасындағы сауда олардың жалпы саудасының аз бөлігін құрады, бұл көрсеткіш Одақ өмір сүрген кезеңде төмендеді. Ақша одағы ешқашан тарифтік одақпен бірге жүрмеді. Бұл оның ішінара сипатын көрсетеді, ол ешқашан осы елдердің халықаралық экономикалық қатынастарының маңызды бөлігі болған жоқ. Басқа сарапшылар оған оң көзбен қарайды, саяси тәуелсіз елдер ақшалық интеграция саласында осындай қадамға бармағанын айтады. Халықаралық тұрғыдан алғанда, бұл классикалық алтын стандарт кезіндегі барлық ақша одақтарының ең табыстысы болды.