Тыныш мұхитының жағалауындағы Маках тайпасының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауының жергілікті халықтары

Американың түпкілікті халықтарының этностық тобы

Макахтар (/m//ə/'/k//ɑː/; Маках тілінде: qʷidiččaʔa·tx̌) – АҚШ құрлық бөлігінің солтүстік-батыс бөлігінде, Вашингтон штатында тұратын Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауының жергілікті халқы. Олар федералды түрде танылған Маках үнді тайпасының Маках үнді резервациясына тіркелген, көбінесе Маках тайпасы деп аталады. Тіл және этнография тұрғысынан олар Ванкувер аралының батыс жағалауында тұратын Нуу-ча-нульт және Дитидахт халықтарымен тығыз байланысты, олар Канаданың Британдық Колумбиясындағы Хуан-де-Фука бұғазының ар жағында орналасқан.

Этимологиясы мен атауы

Мака халқы өздерін "қʷidiččaʔa·tx̌" деп атайды, бұл шамамен "тастар мен шағалардың жанында өмір сүретін халық" деп аударылады. Басқа да аудармалар бар, мысалы, "шағалар жанындағы мүйісте өмір сүретін халық" және "мүйіс халқы" сияқты. Кейде бұл атау "Kwih dich chuh ahtx" деп ағылшын тіліне бейімделеді. "Makah" деген ағылшынша атау – экзоним, ол S'Klallam тіліндегі мака халқының атауы "màq̓áʔa" сөзінен алынған. Бұл сөз "тамаққа жомарт" деген мағынаны білдіреді.

Колонияға дейінгі кезең

Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, мака халқы қазіргі Неа шығанағы деп аталатын аймақта 3800 жылдан бері қоныстанған. Дәстүр бойынша, мака халқы батыс қызыл кедр ағашынан салынған үлкен, ұзын үйлерден тұратын ауылдарда өмір сүрген. Бұл үйлердің кедр тақтайшаларынан жасалған қабырғаларын желдету үшін немесе жарық кіргізу үшін еңкейтіп немесе алып тастауға болатын. Мака халқы кедр ағашын өте бағалаған, сонымен қатар оның қабығынан су өткізбейтін киім мен бас киімдер жасаған. Кедрдің тамырлары себет өруге қолданылған. Бүтін ағаштарды ойып, тырнақ, сұр кит және горбатый кит аулауға арналған каноэлер жасалған. Мака халқы тамақтарының көп бөлігін мұхиттан алған. Олардың рационы кит, теңіз түлкісі, балық және түрлі-түрлі моллюскалардан тұрған. Сонымен қатар, олар айналасындағы орманнан бұғы, қаз және аю аулаған. Әйелдер де әртүрлі жаңғақтар, жидектер, сондай-ақ жеуге жарамды өсімдіктер мен тамырларды жинаған.

Жапондық кемеден қаза тапқандар

1834 жылы Жапониядан келген, мастысы мен рулі сынған кеме Флатерри мүйісінің жанында қағылып қалды. Маках тайпасы бұзылған кемеден аман қалған үш адамды алып, бірнеше ай бойы құл ретінде ұстады, содан кейін оларды Ванкувер бекітісіне жеткізді. Одан кейін Америка Құрама Штаттары оларды кемемен Лондонға, соңынан Қытайға жеткізді, бірақ олар ешқашан Жапонияға қайта оралмады.

Неа шығанағы туралы келісім

1855 жылдың 31 қаңтарында үкімет таңдаған Маках өкілдері АҚШ федералды үкіметімен Неа шығанағы шартына қол қойды, осы арқылы дәстүрлі жерлерінің көп бөлігін өткізді. Шарты бойынша Маках халқы Маках резервациясына (Клалам округінде) шектелуге міндеттелді, сонымен қатар аймақта киттер мен теңіз түлкілерін аулау құқығы сақталды. Шарты талқылау кезінде Маках тілі қолданылмады, ал үкімет тайпаны атау үшін Маках тіліндегі өз атауының орнына С'Клаллам тіліндегі атауын пайдаланды.

Озетте ауылы

17 ғасырдың басында Озетт көлінің жанындағы Маках ауылының бір бөлігін топырақ көшкіні жапқан. Маках ауыз әңгімелерінде бұл оқиғаны сипаттайтын "Ұлы көшкін" туралы айтылады, ол замана-замана Озеттің бір бөлігін қамтып алған. Топырақ көшкіні 1970 жылға дейін бірнеше үйді және олардың ішіндегі заттарды қираған күйде сақтап тұрды, содан кейін оларды Маках тайпасы мен Вашингтон штаты университетінің археологтары қазып шығарды. 55 000-нан астам артефакт табылды, олар Макахтың кит пен ителке аулау, сондай-ақ лосось мен палтус балық аулау сияқты әртүрлі шаруашылықтарын көрсетеді. Артефакттардың ішінде ойыншықтар, ойындар, садақ-жебелер де болды. 1966 және 1967 жылдары Ричард Догерти Озетте орнында археологиялық сынақ қазбаларын жүргізді. Бірақ, онда не жатыр екені 1970 жылға дейін анық болмады. 1970 жылдың ақпан айында болған дауылдан кейін толқындардың әсерінен жүздеген жақсы сақталған ағаш заттар ашылды. Озетте орнындағы қазба жұмыстары осыдан кейін көп ұзамай басталды. Университет студенттері археологтардың жетекшілігімен алты жер астындағы ұзын үйден топырақты алып тастау үшін үскі су қолданды. Қазба жұмыстары 11 жылға созылды. Нәтижесінде 55 000-нан астам артефакт табылды, олардың көпшілігі Маках мәдениет және зерттеу орталығында қойылған. 1979 жылы ашылған мұражайда балқарағайдан жасалған ұзын үйлердің үлгілері, сондай-ақ кит аулау, балық аулау және ителке аулау кемелері көрсетілген.

Мәдениет

Мака халқының дәстүрлі өмір салты туралы білетін нәрселердің көбісі олардың ауызша дәстүрлерінен келген. Озетте ауылынан қазылған көптеген археологиялық дәлелдер де дәстүрлі Мака өміріне үлкен түсінік берді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Мака қоғамының құрылымы – таптық жүйе; орташа немесе төменгі тапқа жататын адамдар жоғарырақ тапқа үйленіп, жақсырақ әлеуметтік мәртебеге қол жеткізе алатын. Қоғам көбінесе туыстық байланыс арқылы есептелуші жүйеде құрылған. Маканың дәстүрлі отбасы белгілі бір аймақта тұратын ата-анасы мен балаларынан тұратын. Мака отбасының мүшелері тайпа басшысымен байланысына қарай қоғамдағы дәрежесіне сәйкес орналастырылған.

Киттер аулау

Мака ауызша тарихында олардың ине тұқымдас киттерді аулау дәстүрі бірнеше рет тоқтатылып, қайта жаңартылғандығы айтылады. Соңғы рет бұл практика 1920 жылдары тоқтатылды, себебі коммерциялық кит аулау өнеркәсібі жұмсақ және сұр киттердің қорларын азайтты; барлық аулау тоқтатылды. Сұр киттердің жойылу қаупінен алынғаннан кейін, мака тайпасы кит аулау құқығын қайтадан иеленді. АҚШ үкіметі мен Халықаралық кит аулау комиссиясының қолдауымен және басшылығымен 1999 жылдың 17 мамырында мака тайпасы сұр кит аулап алды. Федералды заңға сәйкес, мака тайпасы жылына бір ине тұқымдас китті, әдетте сұр китті аулап өлтіруге құқылы. Археологиялық жазбалар мен ауызша тарих бойынша, бұрын жұмсақ киттер де көп ауланған. Мака тайпасы 70 жылдан астам уақыт бойы кит ауламаған еді. Мака тайпасының кит аулау әдісі қиын және көп еңбек талап етеді. Ерлер секілді кемелермен, әрқайсысында алтыдан тоғызға дейін адам отырады, соңғы кезде шағын балық аулау кемелерімен де аулайды. Олар оларды өздерінің резервациялық территориясына жақын Тынық мұхитына шығарады. Аулау үшін ең жақсы китті анықтау үшін әртүрлі дәстүрлі критерийлер қолданылады. Киттің тынысын санау арқылы, аушылар киттің суға түсуге дайын уақытын анықтайды және содан соң шабуыл жасауға ең қолайлы сәтті анықтайды. Киттің сол жағына жақындаған аушы, киттің құйрығының күшінен қашу үшін, кит 3-4 фут тереңдікте болғанда шабуыл жасайды. Гарпунның ұзындығы 16-18 фут, ол екі бөлік қайын ағашынан тігіліп жасалған. Тарихи тұрғыдан, аушылар қабық ұшын, бұғы мүйізінен алынған тікенектермен бірге қолданған. 20 ғасырдың соңынан бері аушылар болаттан жасалған "янки стиліндегі" гарпун басын қолданады, бірақ олар қайын ағашынан жасалған сабын, оның иілгіштігі, суға төзімділігі және беріктігі үшін сақтап қалды. Гарпун китке берік ұсталғанда, гарпун сабы босап, кейін қайтарылып алынады, ал китті әлсірету үшін, балық терісінен жасалған жүзушілермен бірге каноэден жіп тасталады. Бұрын, китті бірнеше рет соғу үшін кішкентай найзалар қолданылатын, осылайша оны бірте-бірте әлсіретіп, өлтіретін, көбінесе сағаттар бойы, кейде күндер бойы. Соңғы кезде аушылар гарпунмен соққаннан кейін үлкен аңшылық мылтығын қолдануды қабылдады, осылайша тиімдірек өлтіруге қол жеткізеді. Халықаралық кит аулау комиссиясы кит аулауда төрт патронды қолдануға рұқсат береді: .458 Winchester Magnum, .460 Weatherby Magnum, .50 BMG және .577 Tyrannosaur, оны мака тайпасы 1999 жылғы аулау кезінде қолданды. Кит өлтірілгеннен кейін, "суға секіруші" деп аталатын экипаж мүшесі суға секіріп, киттің жақ сүйегінің төменгі және жоғарғы жағында тесік жасап, оған сүйреу арқаны мен жүзушіні бекітеді. Бұл киттің аузын жабық ұстап, өлексенің сумен толуына және батып кетуіне жол бермейді. Аушылар китті жағаға сүйреп әкеледі, онда оны ауыл тұрғындары қарсы алады. Киттің рухын құрметтеу үшін дәстүрлі рәсімдер мен әндер орындалады. Содан кейін кит белгілі бір отбасыларға белгілі бір бөліктерді иелену құқығын бере отырып, дәстүрлі түрде бөлінеді. Арқаның ортасы мен құйрығының арасындағы "жамбас бөлігі" гарпуншының меншігі болып табылады. Ол оны үйіне алып барып, арнайы рәсім жасайды. Ет пен май қауым мүшелеріне таратылады, ал оның көп бөлігі потлатхта желінеді. Мака тайпасы олардың кит аулау құқығы 1855 жылғы Неа шығанағы шартында кепілдендірілгенін мәлімдейді, онда былай делінген: "Аталған үндістерге және АҚШ-тың барлық азаматтарына балық аулау және кит немесе ине тұқымдас киттерді аулауға қатысты, әдеттегі және тарихи жерлерде және бекеттерде қосымша құқық беріледі". 2007 жылдың қыркүйек айында мака тайпасының бес мүшесі сот шешіміне қарамастан, филдерді аулау үшін қолданылатынға ұқсас, .460 калибрлі мылтықпен сұр кит атып өлтірді. Кит 12 сағат ішінде қайтыс болды, АҚШ жағалау күзеті оны тартып алып, босатып жібергеннен кейін теңізге қарай батып кетті. Тайпа кеңесі бұл әрекетті айыптап, күдіктілерді тайпалық сотта тыңдауға ниеттенгенін жариялады.

Makah oral history relates that their tradition of aboriginal whaling has been suspended and re established several times. Most recently, the practice was suspended in the 1920s because the commercial whaling industry had depleted the stocks of humpback and gray whales; all hunting was called off. After the gray whale was removed from the Endangered Species List, the Makah re asserted their whaling rights. With the support and guidance of the United States government and the International Whaling Commission, the Makah successfully hunted a gray whale on May 17, 1999. According to federal law, the Makah are entitled to hunt and kill one baleen whale, typically a gray whale, each year. Archaeological records and oral history indicate a significant number of humpback whales were historically hunted as well. The Makah had gone over 70 years without catching a whale. The Makah whaling technique is difficult and labor intensive. The men hunt from cedar canoes, each seating six to nine people and more recently, from small fishing vessels. They take these into the Pacific Ocean adjacent to their reservation territory. Various traditional criteria are used to determine the best whale to harvest. By counting the whale's exhalations, the hunters determine when the whale is about to dive, and determine from this the best time to strike. Approaching the whale's left side, the hunter strikes when the whale is 3–4 feet deep, to avoid the force of the whale's tail. The harpoon is 16–18 feet long, composed of two pieces of yew wood spliced together. Historically, hunters used a mussel shell tip, in conjunction with barbs from elk horns. Since the late 20th century, hunters have used a steel "yankee style" head, but they have retained the yew wood shaft because of its flexibility, water resistance, and strength. Held fast to the whale, the harpoon shaft comes loose, to be recovered later, and a line is thrown from the canoe with seal skin floats attached, to provide drag to weaken the whale. In the past, a series of smaller lances were used to repeatedly strike the whale, gradually weakening and killing it, often over a period of hours, and in some cases, days. Recently, hunters have adopted use of a big game rifle after the harpoon strike, to ensure a more efficient kill. The International Whaling Commission permits four cartridges in whaling: .458 Winchester Magnum, .460 Weatherby Magnum, .50 BMG, and the .577 Tyrannosaur, which the Makah fired in the 1999 hunt. Once the whale has been killed, a crew member called the "diver" jumps into the water and cuts a hole through the bottom and top of the whale's jaw, to which a tow line and float are attached. This holds the whale's mouth shut and prevents the carcass from filling with water and sinking. Hunters tow the whale to shore, where it is received by members of the village. Traditional ceremonies and songs are performed to welcome the whale's spirit. Following this, the whale is divided in a precise and traditional fashion, with certain families having ownership of particular cuts. The "saddle piece" located midway between the center of the back and the tail is the property of the harpooner. It is taken to his home where a special ceremony is performed. The meat and oil are distributed to community members, and a great deal of it is consumed during a potlatch. The Makah assert that their right to whaling is guaranteed in the 1855 Treaty of Neah Bay, which states in part: "The right of taking fish and of whaling or sealing at usual and accustomed grounds and stations is further secured to said Indians in common with all citizens of the United States." In September 2007, five members of the Makah tribe shot a gray whale using a .460 caliber rifle, similar to that used in hunting elephants, despite court imposed regulations governing the Makah hunt. The whale died within 12 hours, sinking while heading out to sea after being confiscated and cut loose by the United States Coast Guard. The tribal council denounced the killing and announced their intention to try the individuals in tribal court.

Этноботаника

Мака әйелдері бала туған кезде Viola adunca тамыры мен жапырақтарын шайнайды.

Қазіргі заманғы мәдениет

1936 жылы Мака тайпасы Мака конституциясына қол қойып, 1934 жылғы Үндістерді қайта ұйымдастыру туралы заңды қабылдады және сайланған тайпалық үкімет құрды. Конституцияда бес мүшеден тұратын Тайпалық Кеңес қарастырылған. Кеңес жыл сайын Тайпа төрағасын сайлайды. Кеңес Мака резервациясы үшін заңдар әзірлейді және қабылдайды. Мака тайпасы жыл сайынғы маңызды қоғамдық шарасын, Мака күндерін, тамыз айының соңында өткізеді. Онда әсем шеру мен көше жәрмеңкесі, каноэ жарыстары, дәстүрлі ойындар, ән салу, билеу, той жасау және фейерверктер ұйымдастырылады. Мака тайпасының көптеген мүшелері табысының басым бөлігін балық аулаудан табады. Мака тайпасы лосось, палтус, Тынық мұхитының балықтары және басқа да теңіз балықтарын аулайды. Бұл оларды жаһандық жылынудың әсеріне, әсіресе сезімтал етеді: мұхиттың қышқылдануы моллюскалардың қабықтарының қалыпты дамуын бұзады (балықтардың негізгі тамақ көзі), ал судың жылынуы лосось көшіп-қону кезеңін өзгертеді. Осыған жауап ретінде Мака тайпасы дәстүрлі білімді пайдалана отырып, климатқа төзімділікке бағытталған іс-қимыл жоспарларын жасап жатыр, олар тайпаның әлеуметтік-экономикалық мүдделерін ескереді. Хо, Куилеут және Квинольт үнді тайпаларымен, сондай-ақ ғылыми қауымдастықпен бірлесіп, Мака тайпасы Олимпиадалық жағалау ұлттық теңіз қорығында климатты зерттеулер жүргізеді және оны бақылайды.

Тіл

Мака тілі – мака халқының ана тілі. Тілдің өзіндік атауы – qʷi·qʷi·diččaq. Лингвистикалық тұрғыдан мака тілі Вакашан тілдер отбасының Оңтүстік Нооткан тармағына жатады. Бұл АҚШ-тағы Вакашан тілдерінің жалғыз тілі. Басқа Вакашан тілінде сөйлейтін тайпалар Британдық Колумбияда, Канадада, Ванкувер аралының батыс жағалауындағы Хуан-де-Фука бұғазының ар жағында және солтүстікке қарай, сол провинцияның Орталық жағалау аймағына дейін орналасқан. 2002 жылы мака тілінің соңғы ана тілінде сөйлейтін сөйлеушісі қайтыс болғаннан бері тіл бірінші тіл ретінде жойылды. Дегенмен, ол екінші тіл ретінде сақталды. Мака тайпасы тілді қайта жаңғыртуға жұмыс істеп, балаларын оқыту үшін мектепке дейінгі сыныптар ашты.

Қорытынды

Макаха тайпасы Олимпиада түбегінің солтүстік-батыс ұшындағы Макаха үнді резервациясына ие, оған Татош аралы кіреді. Олар Вашингтон штатының Неа Бей қаласының және оның төңірегіндегі шағын балықшылар ауылында тұрады. 1999 жылғы тайпалық санақ мәліметтері бойынша, Макаха тайпасында 1214 тіркелген мүше бар, олардың шамамен 1079-ы резервацияда тұрады. Резервациядағы жұмыссыздық деңгейі шамамен 51% құрайды.

Әдеби және мәдени сілтемелер

Бірнеше кітап Маках тарихын зерттеген, көбінесе ақтар қоныстанғаннан бастап. Джон Паппастың 2009 жылғы «Құсқанат келгенде» атты тарихи оқиғалар романы 1801 жылғы Маках халқының өміріне үңіледі. Уилл Хоббстың «Ghost Canoe» (1998) кітабы резервацияда және оның айналасында өтеді, ал Джеймс Г. МакКардидің «Neah Bay-дегі үндістер күні» кітабы мектеп мұғалімінің ұлының көзімен Неа шығанағындағы алғашқы міндетті білім беру күндеріндегі өмірді егжей-тегжейлі сипаттайды. Розан Пэрридің «Тасқа жазылған» (2014) атты балалар кітабы 1920 жылдардағы оқиғаны баяндайды, онда өз халқының мәдениетін сақтауға тырысатын жесім қалған Маках қызы бейнеленген. Ал Арлин Конлидің «Аққа сенбе» атты естеліктері 1950 жылдардың соңында өтеді, ол Неа Бей орта мектебін ақ нәсілді үй шаруашылығы мұғалімінің көзімен көрсетеді. Француз жазушысы Фредерик Рудың «L'hiver indien» (2007) романы (Indian Winter, éditions Grasset & Fasquelle) Вашингтон штатының солтүстік-батысындағы Маках халқы үшін дәстүр мен жаңашылдық арасындағы күресті зерттейді. Ғылыми еңбектерден «Мың адамның дауысы» (2002) кітабында Патриция Пирс Эрикссон, Хельма Уорд және Кирк Вачендорф Маках мәдени және зерттеу орталығының құрылуы және олардың мұраларын сақтау жұмысы туралы айтады. Кітаптардан өзге, Джим Джармуштың 1995 жылғы «Өлі адам» фильмінің соңғы көрінісі қайта жаңартылған Маках ауылында түсірілген. Көріністегі актерлердің көп бөлігі Маках тайпасының мүшелері, ал диалог Маках тілінде. Сонымен қатар, Ян мен Сильвияның «The Renegade» әні «ақ адамға үйленген Маках анасының» ұлының өміріндегі қақтығыстарды суреттейді, бірақ түпнұсқа мәтінде «клаховиа» деген сөз қолданылған, ол Тынық мұхитының солтүстік-батысында кеңінен қолданылатын Чинук Вава тіліндегі сәлемдесу сөзі.