Кіріспе

Шымпанзе зерттеу нысаны

Уошо (шамамен 1965 жылдың қыркүйегі – 2007 жылдың 30 қазаны) – жануарлар тілін қабылдау туралы жануарларды зерттеу экспериментінің бөлігі ретінде американдық қол тілі (ASL) арқылы қарым-қатынас жасауды үйренген алғашқы адам емес жалпы шимпанзе. Уошо ASL-дің шамамен 350 белгісін үйренді, сондай-ақ өзінің асырап алған ұлы Лулиске де бірнеше белгілерді үйретті. Өмірінің көп бөлігін Орталық Вашингтон университетінде өткізді.

Ерте өмір

Уош 1965 жылы Батыс Африкада дүниеге келді. Ол АҚШ Әуе күштері үшін АҚШ ғарыш бағдарламасын зерттеу мақсатымен ұсталды. 1967 жылы Р. Аллен Гарднер мен Беатрикс Гарднер Невада университетінде, Рино қаласында Уошқа ASL тілін үйрету жобасын құрды. Ол кезде шимпанзелерді дауыстық тілдерді еліктеуге үйретуге жасалған бұрынғы тырастықтар (Гуа және Вики жобалары) сәтсіз аяқталған еді. Гарднерлер бұл жобалардың кемшіліктері бар деп есептеді, себебі шимпанзелер ауызша тіл үшін қажетті дыбыстарды физиологиялық тұрғыдан шығара алмайды. Олардың шешімі – шимпанзелердің алуан түрлі дене қимылдарын жасау қабілетін пайдалану болды, олар табиғатта осылай қарым-қатынас жасайды. Сондықтан, олар Америка тіл білгісінің негізінде тіл жобасын бастады. Гарднерлер Уошты бала тәрбиелегендей өсірді. Ол көбінесе киім киіп, олармен бірге дастарқан басына отыратын. Уошқа 8 футқа 24 фут болатын жеке трейлері болды, онда тұруға және тамақ дайындауға арналған бөлмелер жабдықталған. Трейлерде диван, жақшалар, тоңазытқыш және жастық-жамылғысы бар төсек болды. Оның киімдері, тарақ, ойыншықтар, кітаптар және тіс щеткасы да болды. Адам баласына ұқсас, ол үй шаруасымен айналысып, сыртта ойнап, отбасының машинасымен саяхаттайтын. Аққуды көргенде Уош «су» және «құс» деген белгілерді көрсетті. Гарвард психологы Роджер Браун бұл «ғарыштан SOS сигналы алғандай» болды деді. Уош бес жасқа толғанда Гарднерлер басқа жобаларға көшуді шешті, оны Оклахома университетінің Норман қаласындағы Приматтарды зерттеу институтына, Роджер Футс пен Дебора Футстың қамқорлығына көшірді.

Оқыту әдісі

Уошэ адам баласына мүмкіндігінше жақын ортада тәрбиеленді, оның психологиялық серіктестік қажеттілігін қанағаттандыру мақсатында. Уошпен бірге Гарднерлер мен Футселер дауыстап сөйлеудің орнына, тек ASL тілінде қарым-қатынас жасауға тырысты, өйткені бұл Уош үшін оқу ортасын аз шатастырады деп есептеді. Бұл әдіс адам балаларына тіл үйретуде қолданылатын тәсілге ұқсас болды. Тіл жобасының алғашқы жылдарында Гарднерлер мен Роджер Футс Уоштің тікелей үйретусіз ASL ымдарын үйрене алатынын, керісінше, оның айналасындағы адамдардың ыммен сөйлескенін байқап білді. Мысалы, ғалымдар тістерін тазалағанда бір-біріне «тіс щеткасы» деген ым жасады. Байқау кезінде Уоштің осы ымды үйренгендігінің белгілері көрінбеді, бірақ кейін тіс щеткасын көргенде, ол дұрыс ымды өздігінен жасады, осылайша бұрын ASL ымын үйренгенін көрсетті. Сонымен қатар, Гарднерлер белгілі бір ымдарды тамақпен және көңіл көтерумен марапаттаудың, әңгімелесу тілінің күтілетін нәтижесіне кедергі келтіретінін түсіне бастады. Олар стратегияларын өзгертіп, тамақтану мен оқу уақытын біріктірмеді. Сондай-ақ, сабақтар кезінде көңіл көтеруден бас тартты, себебі ол көбінесе күлкіге алып келді. Оның орнына, олар белгілі бір әрекеттер үшін сыйақыларсыз, қарым-қатынасты ынталандыратын әңгімелесу ортасын құрды.

Бекітілген белгілер

Уошо шамамен 350 сөзді есімдіктер тілінде үйренді. Бұл есімдер кейіннен қос соқыр сөздік тестісі арқылы қосымша тексерілді. Бұл сынақ мыналарды көрсетті: 1) "шимпанзелердің қолдарымен жасаған ишараттары адам бақылаушысына ақпараттың жалғыз көзі болатын жағдайларда ақпаратты жеткізе алатынын"; 2) "тәуелсіз бақылаушылар пікір білдіруде келісімге келгенін"; және 3) "шимпанзелер есімдерді табиғи тіл категорияларын білдіру үшін қолданғанын – мысалы, ИТ (көтерген қол) кез келген итті, ГҮЛ (гүлді бейнелеу) кез келген гүлді, АЯҚКИІМ (аяқ киімді бейнелеу) кез келген аяқ киімді білдіре алады".

Белгілердің комбинациялары

Уошо және оның серіктері үйренген жүздеген белгілерді жаңа комбинацияларға біріктіре алды (оларға ешқашан үйретпеген, бірақ өздері құраған) түрлі мағыналармен. Мысалы, Уошоның серігі Можа "термос" сөзін білмегенде, оны "МЕТАЛ КЕШЕ ІШІМ" деп атады; алайда, Уошоның комбинациялары шынайы жаңа тілді құрай ма, жоқ па, деген мәселе даулы, себебі Герберт С. Террас сырттай белгілердің комбинациясы бір затты емес, үш жеке белгіні білдіреді деген қорытындыға келді. Термос мысалын келтірсек, "МЕТАЛ КЕШЕ ІШІМ" термині термос деген мағынаны білдіретін біріккен сөз емес, бұл Уошо металдан жасалған (МЕТАЛ) бір затты, кеше сияқты пішіндес (КЕШЕ) және ішімдік ішуге жарамды (ІШІМ) екенін көрсетуі мүмкін.

Өзін-өзі тану және эмоциялар

Уоштің күтушілерінің бірі жүкті болғандықтан, түсік тартқаннан кейін көптеген апталар бойы жұмыстан қалып қойды. Роджер Футс келесі оқиғаны айтады:

Уоштің өзі екі баласын жоғалтты. Бір шимпанзе баласы туғаннан кейін көп ұзамай жүрек ақауынан қайтыс болды, ал екінші баласы, Секуа, екі айлық шағында стафилококк инфекциясынан көз жұмды. Уошке айнадағы өз бейнесін көрсетіп, не көріп отырғанын сұрағанда, ол: «Мен, Уошке» деп жауап берді. Уошө алғаш рет басқа шимпанзелермен танысқанда, өзін тану дағдарысына ұшырағандай болды, өзінің жалғыз шимпанзе емес екенін білгенде қатты таң қалған сияқты. Бірте-бірте ол басқа шимпанзелермен қарым-қатынас жасауды ұната бастады. Уошө қуыршақтарымен ойнағанды жақсы көретін, оларды жуып, сөйлесіп, түрлі ойын-қиялдар құрастыратын. Ол сондай-ақ тістерін тазалап, сурет салып, шай ішу рәсімдеріне қатысатын. Уошпен жұмыс істеуге келген жаңа студенттерге ол ым тілінде нашар білетіндерге ымдаудың жылдамдығын төмендетіп, олардың көбісін сабырлы болуға мәжбүр етті.

Дәйексөздер

(Бұл бөлімде екі тырнақша Уошоға тиесілі, біреуі басқа біреуге.) "Көрінемін (яғни, жасыру мен табу ойыны) мен ойнаймын" "Сәби (кукла) менің ішімдігімде (яғни, кеседе)" (кукла оның кесесіне қойылғанда) Уошо және басқа қолмен сөйлейтін приматтармен жұмыс жасау Ұлы маймыл жобасының құрылуына түрткі болды, ол "адам емес ірі маймылдарды: шимпанзелерді, орангутандарды және гориллаларды тең құқылы қоғамға қабылдауды көздейді, оларға қазір тек адамдар ғана пайдаланатын негізгі моральдық және құқықтық қорғауды беру арқылы", оларды жеке меншік ретінде емес, "адамдар" моральдық санатына жатқызу мақсатында.