Кіріспе
Қытай мәдениетіндегі құдай түрі. Қытай мәдениетінің мифтері мен халықтық дінінде Нефрит императоры немесе Юди – бастапқы құдайдың бір бейнесі. Тао теологиясында ол Таоның үш бастапқы шығарылымының бірі – Үш Тазаның бірі – Юаньши Тяньцзюньнің көмекшісі. Дегенмен, тарихындағы кейбір даостар оның қайырымдылығына күмән келтірген, себебі оның аспан мен жердегі құрылыстары мен инфрақұрылымы кейде көптеген табиғи заңдарға немесе даоға араласады деп есептелген. Ол көбінесе қытай буддалық космологиясындағы Шакрмен және қытай мифологиясындағы Ұлы Юмен теңестіріледі. Сондай-ақ, ол Ақ Лотос құпия қоғамының дәстүрлі тұлғасы ретінде де қарастырылуы мүмкін.
In the myths and folk religion of Chinese culture, the Jade Emperor or Yudi is one of the representations of the primordial god. In Taoist theology, he is the assistant of Yuanshi Tianzun, who is one of the Three Pure Ones, the three primordial emanations of the Tao. However, some Taoists in history were skeptical of his benevolence because his buildings and infrastructure in heaven and earth were sometimes seen as interfering with the many natural laws or dao. He is often identified with Śakra in Chinese Buddhist cosmology and identified with Yu the Great in Chinese mythology. He can also be regarded as a traditional figure among the White Lotus secret society.
Шығу тегі
Жәділ император бастапқыда Таза бақыт пен Ұлы аспан жарығы мен әшекейлер патшалығының тақ мұрагері болған. Ол дүниеге келген кезде, бүкіл патшалықты керемет жарықпен нұрландырды. Жастығында ол мейірімді, ақылды және дана болды. Балалық шағының барлығын мұқтаждарға – кедейлер мен қиын жағдайдағыларға, жалғыз және тасталып қалғандарға, ашқандар мен мүгедектерге – көмектесуге арнады. Сонымен қатар, ол адамдар мен жаратылыстарға да құрмет пен қайырымдылық көрсетті. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол таққа отырды. Ол патшалығындағы әрбір адамның тыныштық пен қанағатқа кенелуін қамтамасыз етті. Кейін, ол өзінің кеңесшілеріне Жарқыраған және хош иісті жартаста Даоны жетілдіруді қалайтынын айтты. 1750 эон өткен соң, әр эон 129 600 жылға (3602 жыл) созылған, ол Алтын Емессіздікке қол жеткізді. Одан кейін тағы жүз миллион жыл тәлім алғаннан соң, ол ақыры Жәділ император атанды. (Бұл көрсетілген сандар бойынша, оның Жәділ император болуына дейінгі кезең шамамен 327 миллион жылға созылды.)
Жамандықты жеңу
Бір аңыз Жайыт императорының көктегі барлық құдайлардың монархы қалай болғанын баяндайды. Бұл – Жайыт императорының өзінің күшін көрсеткен санаулы аңыздардың бірі. Әлемнің бастапқы кездерінде жерде өмір сүру өте қиын еді, қазіргіден гөрі әлдеқайда ауыр. Адамдар түрлі қасіретті жандармен күресуге мәжбүр болды, оларды қорғайтын құдайлары да аз болды, сонымен қатар, көптеген қуатты джендерлер көктегі өлмейтіндерге қарсы шығып тұрды. Жайыт императоры – жер бетін аралап, қолынан келгенше көп адамға көмектескен қарапайым өлмейтін еді. Ол өзінің күші тек адамдардың азабын жеңілдете алатынына қынжылды. Ол тау үңгіріне Дао тәлімін жетілдіру үшін уақытша шегінді. Ол 3200 сынақтан өтті, әр сынақ шамамен 3 миллион жылға созылды. Осы уақытта жер бетінде зұлым күш – қуатты бір жан көктегі өлмейтіндер мен құдайларды жеңіп, бүкіл ғаламға билік орнатуды көздеді. Бұл зұлым тұлға да өзінің күшін арттыру үшін уақытша шегініп, медитация жасады, бірақ Жайыт императорынан кейін. Ол 3000 сынақтан өтті, әр сынақ шамамен 3 миллион жылға созылды. Соңғы сынағынан кейін ол ешкім оны жеңе алмайтынына сенімді болды. Ол қайтадан әлемге оралып, көкке шабуыл жасау үшін джендерлер армиясын жинады. Өмір сүрушілер қауіпті сезіп, соғысқа дайындалды. Бірақ құдайлар күшті дженді тоқтата алмады, ол олардың барлығын жеңіп алды. Жайыт императоры осы соғыс кезінде өзінің тәлімін аяқтады. Ол жерді адамдарға қолайлырақ ету үшін, түрлі қасіретті жандарды қуып жібергенде, аспаннан шығатын зұлым жарқындықты көріп, бірдеңе дұрыс емес екенін сезді. Ол жоғары көтеріліп, зұлым күштің құдайлар тоқтата алмайтын деңгейде екенін көрді. Ол оған қарсы шығып, олар шайқасты. Таулар дірілдеді, өзендер мен теңіздер құлап жатты. Жайыт императорының тереңірек және дана тәлімі, күші емес, мейірімділігінің арқасында жеңіске жетті. Зұлым күш жеңілгеннен кейін, оның армиясын құдайлар мен өлмейтіндер шашыратты. Оның жасаған игіліктері мен мейірімділігі үшін құдайлар, өлмейтіндер және адамдар Жайыт императорын барлық биліктің жоғары монархы деп жариялады.
Жасау
Қытай мифологиясы бойынша әлем вуцзиден (無極, жоқтан) бастау алды. Нефрит императоры пантеонның басшысы болғанмен, жаратылысқа жауапты емес еді. Тағы бір мифте Нефрит императоры алғашқы адамдарды саздан жасап, күн астында кептіруге тастады. Жаңбыр кейбір пішіндерді деформациялады, соның салдарынан адамдар ауруға шалдығып, дене мүшелерінде кемістіктер пайда болды. (Қытай мифологиясындағы ең көп таралған нұсқа бойынша, адамдар бір кезде Пангудың денесіндегі бітелер болған.) Тағы бір аңызда Нюва Сары өзеннен алынған лайдан ер адамдарды қолмен жасайды. Оның жасағандары жер бетіндегі ең бай адамдарға айналды. Кейін шаршағаннан кейін, ол өрімін лайға малып, айналдырып шашыратып жіберді. Өрімнен тамған тамшылар кедей адамдарға айналды.
Қойшы мен тоқымашы қыз
Азияда кеңінен таралған, көптеген нұсқасы бар тағы бір әңгімеде, Нефрит Императорының Цзинью (немесе Чинью, сөзбе-сөз: тоқымашы қыз) атты қызы болады. Ол көбінесе аспандағы түрлі-түсті бұлттарды тоқуға жауапты деп бейнеленеді. Кейбір нұсқаларда ол – Жәді Императоры мен Көк Ананың қызы, Көк пен жерге жарық сыйлайтын Күміс өзенді (Батыста Сүт Жолы деп аталады) тоқитын Құдай қыз. Басқа нұсқаларда ол Нефрит Императоры үшін жұмыс істейтін тігінші. Зиню әр күні сиқырлы шапанының көмегімен жерге түсіп, суға түсер еді. Бір күні Ню Ланг есімді қарапайым малшы Зинюдің өзенде жуынғанын көреді. Ол бірден оған ғашық болып, оның өзен жағасында қалдырып кеткен сиқырлы шапанын ұрлап алады, осылайша оның қайтадан Көкке қашуына мүмкіндік болмайды. Зиню судан шыққанда, Ню Ланг оны ұстап, үйіне алып кетеді. Нефрит Императоры бұл жайлы естігенде ашуға ішенеді, бірақ араласпайды, себебі оның қызы осы уақыт аралығында малшыға ғашық болып, үйленген еді. Уақыт өте келе, Зиню үйі мен әкесін сағына бастайды. Бір күні ол күйеуі жасырып қойған сиқырлы шапаны бар қорапты табады. Ол әкесіне қайтаруды шешеді, бірақ оралғаннан кейін Нефрит Императоры аспаннан (Сүт Жолынан) өтетін өзенді шақырып алады, Зиню күйеуіне қайта оралу үшін оны кесіп өте алмайды. Император жас ғашықтарға аянып, ай күнтізбесінің жетінші айының жетінші күні жылына бір рет оларға өзен үстіндегі көпірде кездесуге рұқсат береді. Бұл әңгіме түнгі аспандағы шоқжұлдыздарға сілтеме жасайды. Зиню – Сүт Жолының шығысындағы Лайра шоқжұлдызындағы Вега жұлдызы, ал Ню Ланг – Сүт Жолының батысындағы Аквила шоқжұлдызындағы Альтер жұлдызы. Жетінші айдың бірінші ширегінде (шамамен тамыз айында) жарық жағдайы Сүт Жолын әлсіретеді, сондықтан осы күні ғашықтардың бөлек болмайтыны туралы әңгіме пайда болған. Ай күнтізбесінің жетінші айының жетінші күні Қытайда Циси фестивалі деп аталады, бұл Батыстағы Валентин күні сияқты жас ғашықтарға арналған күн. Жапонияда бұл күнді Танабата (жұлдызды күн) дейді. Кореяда оны Чильсок деп атайды. Вьетнамда бұл күнді Тхат Тич деп атайды, және сол күні жаңбыр жауса, Зиню күйеуімен қайта қосылғандықтан бақыттан жас төгіп отыр деген сенім бар.
Қытайлық зодиак
Қытай зодиакасының он екі жануары қалай таңдалғаны туралы бірнеше әңгіме бар. Бірінде, Нефрит Императоры көп жылдар бойы Жер мен Аспанды әділ және даналықпен басқарғанмен, Жерге жеке барып көруге уақыт таба алмады. Ол осы жаратылыстардың қалай екеніне қызығушылық танытты. Сондықтан ол барлық жануарларды өзіне көкке келуге шақырды. Мысық барлық жануарлардың ең әдемісі болғандықтан, жұмаққа баратын күні оны оятуды досы Тышқаннан өтінді, осылайша одан қалыспасын деген ниетпен. Бірақ Тышқан, өзі Мысықтан нашар көрінетінінен қорқып, Мысықты оятпады. Осының салдарынан Мысық Нефрит Императорымен кездесуді қалып қойды, ал оның орнына Шошқа келді. Нефрит Императоры жануарлардан қатты ләззат алды және жылдарды олардың арасында бөлуге шешім қабылдады. Мысық осы жағдайды білген соң Тышқанға ашуланып, сол себепті мысықтар мен Тышқандар осы күнге дейін жамандықпен қарасып келеді делінеді. Мысықты үйретілген жолбарыс немесе барс ретінде қарастыруға болады, ол классикалық қытай зодиагындағы үшінші жануар. Дегенмен, Мысық Вьетнам зодиагында Қоянның орнын басады.
Төрт айдаһар
Бірде бүкіл елге қатты құрғақшылық түскен еді. Теңізден шыққан төрт айдаһар халықтың ауыр жағдайын көріп, Көк сарайындағы Жейд Императорына халыққа жаңбыр әкелуін сұрап жалбарынды. Ол аспан, жер, теңізді басқарумен айналысып, келесі күні теңізге қайта оралған жағдайда жаңбырды жіберуге келісті, бірақ айдаһарлар кеткеннен кейін көп ұзамай ол уәдесін ұмытты. Он күн өткен соң да жаңбыр жаумады, халық ашаршылықтан өле бастады. Айдаһарлар жай ғана қарап тұрып, ештеңе істей алмайтындықтан, өз денелерін теңізден үлкен суларды жинап, жаңбырды әкелуді өздеріне міндет етті. Халық Жейд Императорына алғыс айтып, ризашылық білдірді. Жейд Императоры көп ұзамай айдаһардың не істегенін біліп, олардың оның рұхсатынсыз араласуына ашуланды. Жейд Императоры Тау құдайына төрт айдаһарды тұтқындауға бұйырды. Алайда, әрбір айдаһарды тұтқындаған таудан жаңа өзен пайда болды. Сары айдаһардан – Сары өзен, Ұзын айдаһардан – Янцзы өзені, Қара айдаһардан – Амур өзені, ал Жеміс айдаһардан – Жеміс өзені пайда болды. Содан бері өзендер батыстан шығысқа, солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып, айдаһарлар Қытай халқының ешқашан судан қиындық көрмейтініне кепілдік берді.
Оның алдыңғы және кейінгі өкілі
Нефрит императоры бастапқыда Аспанның Бастауының Құдайы, Юаньси Тяньцзунның көмекшісі болған. Юаньси Тяньцзун – Аспан мен Жердің шексіз және мәңгілік жаратушысы, ең жоғарғы бастама саналады және ол Ю хуанды, яғни Нефрит императорын өзінің жеке мұрагері етіп таңдады. Нефрит императорының орнын Алтын Есіктің (金闕玉晨天尊) Таңғы Нефрит Құдайы алмастырады. Оның екеуінің де таңбалары оның тағының алдыңғы бөлігіне басылған. 1925 және 1972 жылдары жасалған екі халықтық автоматты жазу мәтінінде Гуан Ю шамамен 1840 жылы 18-ші Нефрит императоры болған; алайда, кейбіреулер Гуан Ю мұрагерлікке ие болғанымен келіспейді, сондықтан Нефрит императоры мен Гуан Юға көбінесе бөлек табынады. Тиенти ілімінде Нефрит императорының 55 ізашары бар. Дегенмен, бұл қытай халық дінінің көзқарасы, ал көптеген ортодоксалды даостар бұл мәлімдемелердің рас емес екенін айтады.
Дін мен мерекелер
Жоғарғы құдай Шангди мен оған табынудың элементтері Нефрит императоры туралы діни түсініктерге енгізілді, және олардың екеуі бір тұлға деп жиі есептелді. Нефрит императорының туған күні (天公誕) – бірінші айдың тоғызыншы күні деп саналады. Осы күні даостық ғибадатханаларда Нефрит императорына арналған рәсімдер (拜天公, мандарин: bài Tiāngōng; Хоккьин: pài Thinn kong, сөзбе-сөз "көкке құлшылық ету") өткізіледі, онда дін қызметкерлері мен қарапайым жандар иіліп сәжде жасайды, құрбандық шалады және тағамдық сыйлықтар ұсынады. Осы туған күннің таңында буддизм, даосизм және басқа да дәстүрлі қытай діндерін ұстанатын қытайлар, тайвандықтар, сондай-ақ Хоккин және Перанак малайзиялық қытайлар мен Сингапур қытайлары 3 қабаттан тұратын құрбандық үстелін жасайды: жоғарғы қабатында (алты көкөніс (六齋), лапша, жемістер, торттар, тангюань, көкөніс табақтары және піспеген арека жаңғағы, бәрі де қағаз фонарлармен безендірілген) және екі төменгі қабатында (бес құрбандық пен шараптар) Нефрит императорының төменгі құдайларын құрметтеу үшін. 1869 жылы салынған ғибадатхана Пенанг қаласының астанасы Джордж Таунның жанындағы Эйр Итам ауданында, Пенанг төбесінің етегінде орналасқан. Thni Kong Tnua-дан басқа, Джордж Таунның орталық бөлігіндегі Chew Jetty Нефрит императорының туған күнін тойлаудың тағы бір маңызды орталығы болып табылады; осы жердегі тойлар 2014 жылғы малайзиялық "Сапар" фильміне түсірілді. Юк Вонг Кунг Тин (кантонша транскрипциясы) (玉皇宮殿), сондай-ақ Юк Вонг По Тин (玉皇寶殿) – Гонконгтың А Кунг Нгам аймағында Нефрит императорына арналған ғибадатхана. 19 ғасырдың ортасында Хуйчжоу және Чаочжоу халқы орталық қалалық айманының дамуы үшін төбеден тас қазып алды. Олар Юк Вонгқа табыну үшін киіз үй тікті. 20 ғасырдың басында киіз үй шағын ғибадатханаға айналдырылып, бірнеше рет жөнделді. Соңғы жөндеу 1992 жылы жасалды. Қытайға келген католик миссионерлері Нефрит императоры туралы жиі жазды. Олар: "Иса мен Жәдір патша туралы әңгімелердің кейбір аспектілері өте ұқсас. Екі жағдайда да құдай адам түрінде дүниеге келді деп айтылады" деді. Олар Нефрит императорына табынуды "жолсыздық" деп айыптады және Нефрит императоры туралы "әңгімелерді" Исаның өмір сүргенін растайтын нақты тарихи жазбалармен салыстырып, жағымсыз пікір білдірді. 2005 жылы қытайлық халық медицинасын тәжірибелеушілердің шамамен 2%-ы Нефрит императорына сенді.
Топонимдер
Сатурнның Рэа спутнигіндегі кратер, "Вояджер-2" ғарыш кемесімен ашылған, оның құрметіне аталған.