Кіріспе

Б.з.б. 2-ғасырдағы римдік ақсүйек әйел, Гракктердің анасы

Корнелия (б.з.б. 190-шы жылдары – б.з.б. 115 шамасында) Публий Корнелий Сципион Африканның, Екінші Пун соғысында көзге түскен римдік қолбасшының, және Эмилия Паулланың екінші қызы болды. Лукреция сияқты, қадірлі римдік әйелдердің үлгілеріне ұқсас болғанымен, Корнелия әдебиетке, жазуға деген қызығушылығымен және ұлдарының саяси карьерасына салған еңбегімен ерекшеленді. Ол Гракктер ағайындыларының анасы және Сципион Эмилианның анасы болды.

Өмірбаян

Корнелия Тиберий Симпроний Гракктың немересі Тиберий Симпроний Граккқа орта жаста тұрмысқа шықты. Олардың одағы бақытты болды және римдік стандарттар бойынша өте сирек кездесетін жағдай – 12 балалары болды. Олардың алтауы ұл, алтауы қыз еді. Балалық шағынан тек үшеуі ғана аман қалды: Семпрония, ол өз туысы Публий Корнелий Сципион Эмилианға үйленді, және Римнің саяси институттарына қарсы тұрған екі Гракк ағайындысы (Тиберий және Гай Гракх). Күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ол ханшайым сияқты мәртебесін сақтап, жесір болып қалуды және балаларын тәрбиелеуге белсенді кірісті. Ол тіпті Птолемей VIII Фисконның неке ұсынысынан бас тартты, себебі ол күйеуінің өлімінен кейін ізгі және адал әйел болуға тырысты. Дегенмен, оның бас тартуы балаларының тәуелсіздігі мен тәрбиелеудегі еркіндігіне деген құштарлығымен де түсіндірілуі мүмкін. Өмірінің соңғы жылдары Корнелия әдебиет, латын және грек тілдерін зерттеді. Корнелия Римге әкелген грек ғалымдарын, әсіресе жас жігіттерді оқытқан философтар Блоссий (Кумадан) және Диофанды (Митиленнен) пайдаланды. Ол білімнің маңыздылығын үйреніп, «ескі республика дәуірінде» ұлдарының біліміне үлкен үлес қосты, нәтижесінде «Римдік саяси көшбасшылардың жоғары деңгейі» қалыптасты. Рим оның ізгіліктерін құрметтеді, ал ол қарттық шағында қайтыс болғанда, қала оның құрметіне ескерткіш орнатты.

Балаларының саяси мансабындағы рөлі

М. И. Бұл жерде "әйелдерді саяси немесе үкіметтік қызметке тікелей қатысудан шеттету" ежелгі Рим қоғамында қалыпты құбылыс болған деген пікір айтылады. Сондықтан Корнелияның балаларының саяси жолына қаншалықты араласқанын анықтау өте қиын, алайда оның кем дегенде белсенді болғанын көрсететін маңызды дәлелдер бар. Римдегі кең таралған әлеуметтік практика – әулеттік некелер арқылы отбасының саяси байланыстарын нығайту, әсіресе екі отбасы шамамен бір уақытта билікке таласса. Корнелияның қызы Семпронияның туысымен үйленуі Сципион әулетінің жалғасуын бекітті, өйткені Сципион Африканның мұрасын жалғастыру қажеттігі айқын болды. Сципион Эмилиан бұл некенің нәтижесінде саяси беделін арттырды, бірақ оны ағалары мен олардың революциялық саяси реформаларымен салыстыруға жеткіліксіз болды. Корнелияның өміріндегі маңызды жайт – оның ересек ұлдарымен қарым-қатынасы. Оның осы кезеңдегі рөлі туралы біздің мәліметіміздің көп бөлігі Плутархтың «Тиберий Гракхтың өмірі» және «Гай Гракхтың өмірі» еңбектерінде кездеседі. Ол олардың саяси мансабында, әсіресе Гайдың кезінде белсенді болған. Плутарх Гайдың Тиберийдің билігінен шеттетуге ұшыраған Марк Октавийге қатысты оның абыройын түсірген заңды жойғанын, себебі Корнелия оны алып тастауды өтінгенін жазды. Плутархтың сөзіне қарағанда, халық оған деген құрметінен (оның ұлдары мен әкесіне байланысты) бұл шешімді мақұлдаған. Плутарх сондай-ақ Корнелияның Гайға қарсылық көрсету үшін шетелдік шаруаларды жалдап, консул Луций Опимийдің билігін әлсіретуге көмектескенін айтады (бұл шаруалар Гракхтардың жақтастары болғандығын көрсетеді). Плутарх Гайдың саяси қарсыласы Корнелияға шабуыл жасағанда, Гай былай деп жауап бергенін де жазды: «Сен Тиберийді дүниеге әкелген Корнелияны айыптайсың ба?» Ал осы сөзді айтқан адам әйелшелік мінез-құлық танытқандықтан, Гай: «Сен Корнелиямен салыстыруға қандай құқықпен батылың бар? Сен де осындай балалар тудыра аласың ба? Бүкіл Рим оның еркектермен қарым-қатынас жасамағанын біледі, тіпті сен еркек болсаң да, одан ұзақ уақыт бойы бас тартты». Бұл сөздер Гракхтардың саяси риторикасында анасының адал, асыл әйел ретіндегі беделін пайдаланғанын көрсетеді.

Корнелияның хаттарынан үзінділер

Корнелий Непостың латын тіліндегі өмірбаян жазушының алғашқысының қолжазбалары (шамамен б.з.б. 110 – 24 ж.б.), Корнелияның Гайға (оның кіші ұлына) жазған деген хатынан бірнеше үзінділерді қамтиды. Егер бұл хаттар түпнұсқа болса, Корнелия қазірге дейін жеткен төрт римдік әйелдің бірі болар еді, және ол римдік әйелдердің саяси отбасыларда қаншалықты үлкен ықпалға ие екенін көрсер еді. Бұдан өзге, Корнелия өз отбасында жазудың маңыздылығын ұрпақтарына жазып, жеткізген алғашқы әйел болар еді. Цицерон өзінің досы Аттикусты балалардың сөйлеуіне аналардың әсерін дәлелдеу үшін бейнелейді, Аттикусқа хаттардың стилі гректердің Корнелияның тәрбиесіне қарағанда, оның сөйлеуіне күштірек әсер еткенін көрсеткенін айтады. Кейінірек тарихта Марк Фабий Квинтилиан (шамамен б.з.б. 35 – шамамен 100 ж.) Аттикустың Корнелияның хаттарына қатысты пікірін қайталап, «біз олардың анасы Корнелияның гректердің шешендігіне үлкен үлес қосқанын естідік, оның өте білімді сөзі хаттары арқылы болашақ ұрпаққа жетті» (Inst. Orat. 1.1.6) дейді.4 Дегенмен, бұл үзінділер, көбінесе, Корнелияның ұлдарының халыққа бағытталған реформаларына қарсы болған рим саясатының элиталық консервативті тобы таратып жүрген үгіт болуы мүмкін. Бұл – «өз замандастарының көпшілік орында орнатқан алғашқы римдік әйелдің бейнесі». Оның мүсіні Сулланың төңкеріс билігі кезінде сақталды және ол болашақ римдік әйелдер үшін үлгі болды, төрт жүз жылдан кейін император Константиннің анасы Еленаның портретімен аяқталды. Кейіннен, халыққа бағытталған саясатқа қарсы консерваторлар оның ұлдарына жасалған сілтемені алып тастап, оны Грахтардың анасы емес, Африканның қызы деп көрсетуге тырысты.

Уақыт өте келе мұраның өзгеруі

Тарихи Корнелияның тұлғасы әлі де толық ашылмаған. Рим әдебиетінде бейнеленген образ, көбінесе рим жазушыларының оған деген көзқарасын көрсетеді, объективті шындық емес. Бұл маңыз уақыт өте келе өзгерді, әсіресе рим қоғамындағы, соның ішінде әйелдердің рөліндегі эволюцияға байланысты. Әдебиетті түсіндірудегі қиындықтарға Корнелияның өзіне жатқызылатын бір ғана еңбек сақталуы қосылады, және классиктер оның түпнұсқалығына он тоғызыншы ғасырдан бері күмән келтіріп келеді. Жоғарыда егжей-тегжейлі сипатталған Корнелия фрагменттері б.з.д. 124 жылы ұлы Гайға жазылған хаттың қалдықтарын құрайды деп саналады және кейіннен Гракктер туралы жазған Корнелий Непостың қолжазбаларында сақталған. Хатта Корнелия Гайдың трибунатқа үміткер болу ниетіне қарсылығын білдіреді. Сондай-ақ, ол оның үлкен ағасы Тиберий Гракхтың революциялық саясатын жалғастырмауға шақырады, бұл оның өліміне соқтырды. Бұл фрагменттер, мүмкін, қазір жоғалып кеткен Непостың «Гай Гракхтың өмірі» кітабына енгізілген болуы мүмкін. Фрагменттердің түпнұсқалығына қатысты даулар хаттың стилі мен мазмұнына бағытталған. Көптеген зерттеушілер фрагменттердің б.з.д. екінші ғасырдың соңындағы білімді римдік аристократтың жазу стилі мен тіліне ұқсас екенін мойындайды, бірақ Корнелияның Гайдың саясатын сынауы басқа көздердегі оның ұстанымдарымен қақтығысады. Кейбір ғалымдар Корнелияның Гайға айтқан сөздері оның аналық сезіміне қайшы келеді деп санайды. Осы күмәндерге байланысты, кейбір зерттеушілер фрагменттердің Корнелияның саяси идеологиясын оның ұлдарынан ажыратуға тырысқан кейінгі жасалған жалғандық болуы мүмкін деп болжайды, ал басқалары олардың ертедегі «реторикалық жаттығу» екенін, онда автор Корнелияның айтуы мүмкін сөздерді қайта құруға тырысқан, ал хат Аэмий Пробустың Непостың еңбектерінің V ғасырғы басылымына қателікпен енгенін ұсынады. Көпшілік фрагменттердің түпнұсқа екеніне және жоғары білімді әйелдің жеке хаты екеніне сенеді, ол оның қатаң сөзін ұлынан басқа ешкімнің оқымауын қалаған. Фрагменттер Корнелияның сақталған жалғыз бастапқы дереккөз болғандықтан, тарихи Корнелияның қайта құрылуы негізінен кейінгі рим жазушыларының оған деген көзқарасына сүйенеді. Бұл мәселелі, өйткені римдіктердің Корнелия бейнесі уақыт өте келе өзгеріп отырады. Плутархтың көзқарастарымен суреттелген Корнелияның ең ертегі бейнесі – аристократиялық әйел, көп уақытын отбасының вилласында сәнді өмір сүрумен өткізеді, ал оның отбасының байлығы, мүмкіндіктері және білімге деген қызығушылығы (әсіресе грек тілі) оған латын және грек риторикасында ең жақсы білім алуға мүмкіндік береді. Ол ұлдарының саяси саясаты үшін де, әйел болғанына қарамастан, осындай күшті риторикалық қабілеттерді дамытқаны үшін де (және жиі пайдаланғаны үшін де) даулы тұлға. Бұл ертедегі жазбаларда оның білімі мен қабілеттері ерекше атап өтіледі, бірақ аналық рөліне салыстырмалы түрде аз көңіл бөлінеді. Келесі ғасырларда Корнелияның бейнесі рим жазушыларының көзінде өзгерді, және оның естелігі олардың мақсаттарына сәйкес бейімделді. Оның білім деңгейі мен қабілеттері «идеалданған аналық» образының пайдасына көңілсіз қалды. Оның білімі аналық рөліне енгізілді: білімді ұлдарына беру үшін алу. Ол отбасын қоршап тұрған саяси даудан алынып, батыр тұлғаға айналды. Тарихшы Эмили Хемельрайк былай деп қорытындылайды: «Біз білетін Корнелияның көп бөлігі кейінгі дәуірдің туындысы».

Қазіргі бейнелеулер

Валерий Максимустың "Factorum ac dictorum memorabilium libri IX" (IV, 4, incipit) еңбегінде келтірілген оқиға Корнелияның ұлдарына деген шексіз құрметі мен махаббатын көрсетеді. Оған әйел достары киім-кешегі мен әшекейлері туралы сұрақтар қойғанда, оның киімі бай римдік әйелге қарағанда тым қарапайым болғандықтан, Корнелия екі ұлын көрсетіп: "Осылар – менің әшекейім", – деді. Бұл еркектер оның махаббатының нышаны, ұлдарының орнында тұр (ал ол өзі – Мемлекеттің өкілі). Алғаш рет бұл туынды Дүниежүзілік Колумбия көрмесінде таныстырылды, оның атауының өзі Америка Құрама Штаттарының символдық бейнесіне құрмет көрсеткен. Корнелия, Корнелия Гракх ретінде, Джуди Чикагоның әйгілі феминистік туындысы "The Dinner Party" (1974–1979) мұралық еденінде алтынмен жалатылған.