Римнің сақталған дәстүрінің қорғаушысы: Катон кішінің өмірі мен саясаты

Катон Младший: римский сенатор, оратор, сторонник стоицизма. Защищал традиционные ценности Рима, выступал против Цезаря и Помпея. Честность и принципиальность.

35 мин оқу

100%

Дереккөз: Cato the Younger — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Рим мемлекет қайраткері, генерал және жазушы (б.з.д. 95 – б.з.д. 46) Марк Порций Катон Утикенский ("Утикалық"; /k//eɪ//t//oʊ/, KAYtoe; б.з.д. 95 – б.з.д. сәуір 46), сондай-ақ Кіші Катон (Като Минор) деп белгілі, Республиканың соңғы кезеңіндегі ықпалды консервативті римдік сенатор болды. Оның консервативті принциптері құлдырап бара жатқан ежелгі римдік құндылықтарды сақтауға бағытталған. Белгілі шешен және стоик мектебінің жақтасы, оның мінсіз адалдығы мен дәстүрге құрметі оған өзінің күшті генералдарына, оның ішінде Юлий Цезарь мен Помпейге қарсы жұмылдырған саяси жақтастарды әкелді. Цезарьдің азамат соғысына дейін Катон бірнеше саяси лауазымда қызмет етті. Б.з.д. 63 жылы қалалық квестор болып қызмет еткен кезде, ол Римнің қаржысын басқарудағы адалдығы мен жемқорлыққа қарсы тұруы үшін мақталды. Б.з.д. 62 жылы плебей трибуны болып сайланғанда, ол астық таратуды кеңейту және генералдарды сайлауға түсу алдында әскерлерінен және басшылықтарынан бас тартуға мәжбүрлеу туралы заңдар қабылдады. Ол сондай-ақ Помпейдің одақтастары ұсынған Катилиндік қастандықтарға қарсы әскери басшылықты Помпейге беру туралы ұсынысқа қарсылық көрсету арқылы Помпейдің амбицияларын тоқтатты. Б.з.д. 59 жылы Цезарьдің алғашқы консулдығы кезінде ол Цезарьдің заңнамалық бағдарламасына түрлі деңгейде қарсылық көрсетті. Келесі жылы Кипрге кеткен ол адал басшылығы үшін мақталды және оралғаннан кейін б.з.д. 54 жылы претор болып сайланды. Б.з.д. 52 жылы Помпейдің жалғыз консулдығын қолдады, бұл Цезарьмен Помпейдің одағын бұзу мақсатындағы практик қадам болды. Осы мақсатына ол жетті. Ол және оның саяси одақтастары Цезарьмен қақтығыс және тәуекелге толы саясатты жақтады; Катон тікелей азамат соғысын жақтамағанмен, бұл саясат б.з.д. 49 жылғы қаңтарда азамат соғысының басталуына үлкен үлес қосты. Азамат соғысы кезінде ол Помпейге қосылып, өз азаматтарының өлімін азайтуға тырысты. Бірақ Помпей жеңілгеннен кейін және Африкада Цезарьға қарсы күресі жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол Цезарьден кешірім сұрап жалбарынудың орнына өз өмірін өз қолымен аяқтауды жөн көрді. Оның өзіне-өзі қол жұмсауы оны Республиканың шейітіне және символына айналдырды. Оның саяси ықпалы оның моральдық принциптеріне және сенаторлар мен римдік сайлаушылардың консервативті көзқарастарына сәйкес римдік дәстүрлерді бейнелеуіне негізделген. Ол замандастары мен қазіргі заманғы тарихшылар Цезарь мен басқа да күшті генералдарға кедергі келтірудегі кешірімсіздігі үшін сынға алынды. Осы тактикалардың сәттілігі Бірінші Триумвираттың құрылуына және азамат соғысының басталуына әкелді. "Кіші" деген атауы оны өзінің атасы, ежелгі римдіктердің дәстүр мен әдептіліктің бейнесі ретінде қарастырған Үлкен Катоннан ерекшелейді.

Roman statesman, general and writer (95–46 BC)

Marcus Porcius Cato Uticensis ("of Utica"; '/k//eɪ//t//oʊ/, KAYtoe; 95 BC – April 46 BC), also known as Cato the Younger (Cato Minor), was an influential conservative Roman senator during the late Republic. His conservative principles were focused on the preservation of what he saw as old Roman values in decline. A noted orator and a follower of Stoicism, his scrupulous honesty and professed respect for tradition gave him a powerful political following which he mobilised against powerful generals of his day, including Julius Caesar and Pompey. Before Caesar's civil war, Cato served in a number of political offices. During his urban quaestorship in 63 BC, he was praised for his honesty and incorruptibility in running Rome's finances. He passed laws during his plebeian tribunate in 62 BC to expand the grain dole and force generals to give up their armies and commands before standing in elections. He also frustrated Pompey's ambitions by opposing a bill brought by Pompey's allies to transfer the military command to Pompey against the Catilinarian conspirators. He opposed, with varying success, Caesar's legislative programme during Caesar's first consulship in 59 BC. Leaving for Cyprus the next year, he was praised for his honest administration and after his return was elected as praetor for 54 BC. He supported Pompey's sole consulship in 52 BC as a practical matter and to draw Pompey from his alliance with Caesar. In this, he was successful. He and his political allies advocated a policy of confrontation and brinksmanship with Caesar; though it seemed that Cato never advocated for actual civil war, this policy greatly contributed to the start of civil war in January 49 BC. During the civil war, he joined Pompey and tried to minimise the deaths of his fellow citizens. But after Pompey's defeat and his own cause's defeat by Caesar in Africa, he preferred to take his own life rather than beg or receive Caesar's pardon. His suicide turned him into a martyr for and a symbol of the Republic. His political influence was rooted in his moralist principles and his embodiment of Roman traditions that appealed to both senators and the innately conservative Roman voter. He was criticised by contemporaries and by modern historians for being too uncompromising in obstructing Caesar and other powerful generals. Those tactics and their success led to the creation of the First Triumvirate and the outbreak of civil war. The epithet "the Younger" distinguishes him from his great grandfather, Cato the Elder, who was viewed by ancient Romans in similar terms as embodying tradition and propriety.

Ерте өмір

Катон б.з.д. 95 жылы туған, ол өзі аттас әкесі мен Ливияның ұлы болды. Ол Катон Ағаның шөбересі – осы Катонның атасы, ол *novus homo* ("жаңа адам") болған және отбасының алғашқы консулы болып сайланған. Катон Аға қатаңдығымен және дәстүрлі римдік құндылықтарымен танымал болды, бұл саяси себептермен туындаған және оның "mos maiorum-тың бірінші өкілі" деген беделін күшейтуге бағытталған. Ол және оның әпкесі Порция, Катон төрт жасқа толғанға дейін, еңбек ақысыз қалды, ал балаларды анасының інісі Марк Ливий Друз тәрбиеледі. 91 жылы Друздың қазасынан және оның салдарынан басталган Әлеуметтік соғыстан кейін Катон мен оның әпкесі анасының үлкен інісі Мамерк Эмилий Лепид Ливианның үйіне өткен болуы мүмкін. Катон мен оның әпкесімен бірге анасы Ливияның Квинт Сервилий Кепиомен алғашқы некесінен туған бір ағасы мен екі апасы бірге тұрды. Катон әсіресе жарты ағасы Гней Сервилий Кепиомен және үлкен жарты қарындасы Сервилиямен жақын болды, ол кейінірек Марк Юний Брутке (тиран өлтірушінің әкесіне) үйленді және Юлий Цезардың сүйіктісі болды. Катонның балалық шағы туралы әңгімелер көбінесе сенімсіз және оның ересек кезіндегі мінезі балалық шақта қалыптасқан деген ойды қоздыруға бағытталған. Олар Катонның нашар оқушы болғаны, Социалдық соғыс кезіндегі итальяндық көшбасшылардың бірі Квинт Поппедий Силоның Катон итальяндық азаматтыққа қолдау көрсетпесе, оны терезеден тастаумен қорқытқаны және Катонның Сулланы өлтіру үшін ұстазынан қылыш сұрағаны туралы айтады. Шамамен 16 жасында Катон Сибиллалық жұмбақтарды зерттеуге және түсіндіруге жауапты діни кеңеске – *quindecimviri sacris faciundis* қатарына қабылданды. Бұл үлкен құрмет болды, ол оның інісі Мамерк Лепидтің бастамасымен таңдалған болуы мүмкін, және бұл Катонды сенаторлық элитаның ортасына қойды.

Cato was born in 95 BC, the son of his homonymous father and Livia. He was descended from Cato the Elder – this Cato's great grandfather – who was a novus homo ("new man") and the first of the family to be elected to the consulship. The elder Cato was famed for his austerity and traditional Roman values, which was affected for political reasons and meant to embellish his reputation as "the foremost representative of the mos maiorum". He and his sister Porcia were orphaned, probably before Cato was four years old, and the children were taken in by their maternal uncle, Marcus Livius Drusus. After Drusus' death and the resulting start of the Social war in 91 BC, Cato and his sister probably came into the household of his mother's older brother, Mamercus Aemilius Lepidus Livianus. Moving in with Cato and his sister were a half brother and two half sisters from his mother Livia's first marriage to Quintus Servilius Caepio. Cato was especially close to his half brother, Gnaeus Servilius Caepio, and his elder half sister, Servilia, who would later marry Marcus Junius Brutus (the father of the tyrannicide) and become the mistress of Julius Caesar. Stories of Cato's early childhood are broadly unreliable and told mainly to suggest that Cato's character as an adult had been established in childhood. They include claims that Cato was a poor student, a dubious tale that Quintus Poppaedius Silo – one of the Italian leaders during the Social war – once threatened to hang Cato out of a window unless he voiced support for Italian citizenship (Cato supposedly remained silent), and a claim that Cato asked his tutor for a sword with which to assassinate Sulla during Sulla's proscription. Around the age of 16, Cato was inducted into the quindecimviri sacris faciundis, the board of priests in charge of consulting and interpreting the Sibylline Oracles. This was a prestigious honour, for which he was likely selected on the initiative of his uncle Mamercus Lepdius, and it put Cato into the centre of the senatorial elite.

Саяси даму

Ол квиндецимвириге енгеннен кейін көп ұзамай мұрасын алды, бұл оны дереу бай азамат етті (элита ішінде қарапайым болғанымен). Плутарх осы шамада, ол философ Антипатр Тирден стоицизмді, Филостраттан эпикурейшілікті және белгілі бір Димитрийден перипатетизмді оқуға кіріскенін хабарлайды.

Мос майорумды бейнелеу

Ол сондай-ақ, көзге түсетін қоғамдық антиквариаттық үлгіге көшуге кірісті. Осы мақсатта, ол ұзақ қашықтыққа атпен саяхаттаудан бас тарды (жаяу жүруді артық көрді), қалада жалаң аяқ жүрді және тек тога киді, астыңғы киім кимейтін өмір салтын қабылдады. Оның киім таңдауы Римнің аңызға толы негізін қалаушылары мен батырларының мүсіндерінен шабыттанды, олар философиялық ұстанымдарға қарағанда, тек тога киген күйінде бейнеленген. Бұл таңдаулар саналы және саяси болды: оның қоғамдық сахнадағы алғашқы пайда болуы 184 ж.б.д. цензор болған кезінде оның арғы атасы Катон Ескінің тапсырысымен салынған мемлекеттік ғимарат – Порция базиликасына енгізілген өзгерістерге қарсылық білдіру болды. Халық трибундары Форумға көрініс бұзатын бағананы жылжытуды ұсынды. Катоннан мұндай ескерткіштер оларды салған отбасыларды мақтап тұрғандықтан, ескерткішті қорғау күтілуі мүмкін еді, бірақ бағана шындығында Базиликаның бөлігі болмаған болуы да мүмкін. Дегенмен, Катон бұл мүмкіндікті пайдаланып, қоғамдық өмірге қадам басып, отбасының абыройын және беделін қорғады, өзінің құрметтілігін көрсетті және атақты бабасымен байланысын нығайтты.

Некелер мен одақтар

Катонның алғашқы некесі жиырма жасына жеткен шамасында болды. Алғашқыда ол туысы Эмилия Лепидаға (Мамерк Лепидтің қызы) құда түсті. Мұның себептері нақты емес: Мамерк Лепидпен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, бұл одақ жаңа альянстар құруда саяси жағынан аса пайдалы болмас еді; оны махаббат немесе зор қалыңдық ынталандырған болуы мүмкін. Эмилия Лепида бұрын Квинт Цецилий Метелл Пий Сципион Насикаға құда түскен еді, бірақ Сципион бұл одақтан бас тартты, содан кейін Катонға құдалық ұсынылды. Бірақ, кейін Сципион ойын өзгертті және Лепид Сципионмен одаққа түсуді артық көріп, олар көп ұзамай үйленді. Катон ашуланып, күйеуінің келісімін орындау үшін ағасына қарсы сот процесін бастаумен қорқытты, бірақ достары оны бұдан бас тартып, көндірді. Оның орнына ол Атилий Серранның қызы Атилияға үйленді (нақты аты-жөні белгісіз). Атилий руының консулдық ата-тегі болғанымен, б.з.д. екінші ғасырдың соңынан бастап консул лауазымына ие бола алмады. Одан кейін оның Марк Порций Като деген ұлы мен Порция деген қызы дүниеге келді. Осы шақта ол қарындасына Луций Домиций Аенобарбпен тиімді некеге тұруына көмектесті. Оның жартылай қарындастарының сәтті одақтары саяси одақтастардың берік желісін құруға септігін тигізді.

Әскери қызмет

72 жылы Катон Спартакқа қарсы соғысқа ерікті түрде қатысты, мүмкін, Люций Геллийдің консулдық әскерінде әскери трибун болып қызмет ететін жартылай ағасы Кейпионы қолдау үшін. Армия екі рет жеңілгенімен, Катонның батырлығы мойындалды. Консул Геллий Катонды марапаттауға ұсынғанмен, ол олардан бас тарды және Геллийдің әскери жетістіктерге қоятын талаптары тым төмен деп есептеді; бұл сырттай айтылған кінәрату туралы хабар Римге жетіп, Катонның беделін арттырды. Бірнеше жыл өткен соң, б.з.б. 67 жылы, ол әскери трибунатқа үміткер болды. Сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, пропратор Маркус Рубрийдің басшылығымен Македонияға жіберілді. Мұнда ол әскерлердің ауыртпалығын бөлісіп, олармен әділ қарым-қатынас жасады. Ол атқа мінуден бас тартып, жаяу жүруді қалады. Қыс бойы Пергамға сапар шегіп, Афинодор есімді грек стоигінің қамқоршысы болды. Катонның грек философтарына деген жек көруіне қарамастан, Афинодор Катонды Римге қайтарып әкелді. Македониядағы қызметі кезінде, ол жартылай ағасы Кейпионың Тракияда ауырып, көз жұмғаны туралы хабарды естіді. Ол дереу оны көруге баруға асықты, бірақ ағасының қазасына дейін үлкермеді. Катон терең қайғыға батты және стоиктердің апатея (күшті сезімдерден қалыс болу) қағидаларын еске алмай, әсем әрі сәнді жерлеу рәсімдерін ұйымдастыруға аяқталмайтын қаражат жұмсады. Әскери міндеттемесі аяқталғаннан кейін, ол Кіші Азия және Ғалатия арқылы саяхаттады. Римге оралу алдында, үшінші Митридат соғысының соңғы кезеңдерін бақылап отырған Помпейге де барды. Плутархтың сөзіне сүйенсек, проконсул Катонды ерекше құрметпен қарсы алды, бірақ көптеген ғалымдар бұл оқиғаның шындыққа жанаспайтынын айтады.

Саясатта

Катон 65 жылдың басында Римге оралды және сол жылы квесторлыққа үміткер болуды жоспарлады. Ол Римде де, провинцияларда да мемлекеттік қаржыны басқаруға қатысты заңдарды зерттеуге көп уақыт жұмсады, сондай-ақ мемлекеттік қазынашылық жұмысын реформалауға тырысқан болуы мүмкін. Ол оңай сайланды және 65 жылдың 5 желтоқсанында қызметке кірісті. Осы шамада Люкулл – Римдегі ең бай адамдардың бірі және үшінші Митридат соғысында Митридат VI Евпаторға қарсы әскерге ұзақ жылдар бойы басшылық еткен тұлға – Катонның кіші жарты қарындасы Сервилияға үйлену туралы ұсыныс жасады. Бұл, әдетте, Люкуллдың Митридатқа қарсы жеңіске қол жеткізу үшін одақтастар табуға жасаған әрекетінің бір бөлігі болды, бірақ Помпейдің қолдаушылары оған кедергі келтірді, олар Помпейге (сол кезде Азияда болған) оралып, барлық құрметті өзіне иеленуге рұқсат беруді қалаған. Катон келісім берді және үйленгеннен кейін, квесторлық қызметін атқару кезінде, ол Люкуллға (жеңіске жету үшін күрескен екінші немесе үшінші жылда) қарсыластарын қорқытып, 63 жылы жеңіске қол жеткізуге көмектесті.

Квесторлық (63 ж. б. з. б.)

Като Римдегі мемлекеттік қазынаға (аэрариумға) қалалық квесторлардың бірі ретінде тағайындалды. Римнің қаржы заңдарының күрделілігі және қазынаның құжаттарды жүргізуі, Римнің жас аристократтарының көп бөлігін жұмысты қазына қызметкерлеріне жүктеуіне әкеп соқты, нәтижесінде кең таралған жемқорлыққа ұласты. Катон өкілеттігін бірнеше кеңсе қызметкерлерін соттап, тағы бірнешеуін жұмыстан босатумен бастады. Тіпті цензорлардың бірі араласып, біреу ақталып шыққаннан кейін де Катон оны қайтадан жұмысқа алудан бас тартты. Ол сондай-ақ ұзақ жылдар бойы жинақталған мемлекеттік қарыздарды өндіріп алуға кірісіп, мемлекеттік кредиторларға уақтылы төлемдер жасады. Бұл барысында ол, сол кезде ғана куруль эдил қызметінен босаған және сотта прокурор болып жұмыс істеген Юлий Цезарьмен бірлесіп, Сулланың тыйымдары кезінде кісі өлтіргендерге берілген сыйақы үшін заңдық иммунитет пен төлемдерге қарсы шықты. Ол қазына мұрағатының жалған құжаттарды қабылдамауын қамтамасыз ету үшін процедураларды да өзгертті. Плутархтың мәлімдемесінше, аэрариумдағы соңғы күні Като өзінің ескі досы және қалалық квестор әріптесі Маркус Клавдий Марцеллдың жалған жазбалар енгізіп жатқанын анықтады; Катон мерзімі бітуге дейін оларды жою үшін дереу әрекет еткен көрінеді. Ол сонымен қатар, өзінің мұрасының шамамен төрт пайызын құрайтын, бес талант көлеміндегі үлкен қаражат жұмсап, Сулла заманынан бастап өзінің заманына дейінгі барлық қазына мұрағаттарының көшірмелерін жасады, оларды өзінде сақтап отыру үшін. Като аэрариумды басқарудағы адалдығымен үлкен беделге ие болды. Плутархтың өмірбаянында айтылғандай, ол "адамдарға қала өз азаматтарына әділетсіздік жасамастан да бай бола алатынын үйретті" және "квесторлық лауазымын сенаттан да жоғары деңгейге көтеріп, барлығы Катон квесторлық лауазымына консулдық мәртебе берді деп ойлады және айтты".

Трибунаты (б. з. д. 62 ж.)

63 ж.б.д. Катон 62 ж.б.д. плебей трибунатына кандидат болды. Сайлаудан кейін, бірақ желтоқсанда өкілеттігі басталар алдында, ол Помпейге қосымша құрмет көрсетуге қарсы шықты, Луций Лициний Муренаны сотқа тартуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады, және Катилина қастандығы туралы танымал пікірталасқа қатысты.

Катилинарлық қастандық

Луций Сергий Катилина, асыл текті патриций, мемлекетке қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Этрурияда әскер жинады. Римде консулдар мен басқа да магистраттардың өміріне қастандық жасау жоспары анықталғанда, Цицерон қаладағы қастандық жасаушыларды тұтқындап, оларды сотсыз өлімге кесуді ұсынды, бұл азаматтардың шағымдану құқығын бұзу болды. Цицерон мұны өз билігімен (senatus consultum ultimum арқылы күшейтілген) жасай алғанымен, сенатты шақырып, мәселені олардың қарауына ұсынды, бұл жауапкершілікті бөлісу мақсатында жасалды. Қастандық жасаушыларды өлтіру мәселесі жаңа болды: қарулы азаматтарға қарсы күш қолдану қабылданғанмен, тұтқындарды жазалап өлтіру мүлдем қабылданбады. Катонның күйеу баласы, сайланған консулдардың бірі Децимус Юний Силан, бұрынғы консулдардың барлығы сияқты, өлім жазасын қолдады. Алайда, сол кездегі претор Юлий Цезарь, қастандық жасаушыларды түрмеге қамауды ұсынды, бұл ұсыныс сенатта қолдау табуға бастады. Катон Цезарь сөйлегеннен кейін екі-үш рет сөз сөйледі. Саллусттың мәлімдемесінше, ол сенаттың мемлекет жауына тым жұмсақ екенін, қастандық жасаушылардың кінәсін анықтау үшін күтіп отырудың ақымақтық екенін, себебі олардың кінәсін дәлелдеу заңдарды орындауды мүмкінсіз етеді, ал дәстүр мен діни қағидалар қатаң шаралар қабылдауды талап етеді деп мәлімдеді. Саллусттың суреттеуінде, Катон да, Цезарь да дәстүрге және mos maiorum-ға сілтеме жасайды: Цезарь басылған қастандық жасаушыларды жазалауды «жаңа түрдегі жаза» деп атап, Катонды оның атасының үшінші Македония соғысынан кейін родостықтарға көрсеткен мейірімділігіне қайшы келуге тырысты; ал Катон сатқындарды жазалауды ежелгі римдік дәстүрге сәйкес деп есептеді. Цезарьдың сөйлеген сөзі – ол претор болып сайланғандықтан және жақын арада тұрақты соттардың бірінің төрағасы болады – сотта кісі өлтіру ісі бойынша қудалауды қолдайтынын білдірді, бірақ Катонның қарсы аргументтері сенаторларды қорқыныштарына ойнатып, агрессивті және шешімді әрекет етуге көндірді. Катон мен оның саяси одақтастары Катилина дағдарысын Цезарьдің мансабын құртуға, тіпті оны өлтіруге мүмкіндік ретінде қарастырды, оны жалған айыптау арқылы жазалауға тырысты. Осы оқиғаға байланысты, Катонның Сервилиядан (Катонның жартылай қарындасы және сайланған консул Силанның әйелі) Цезарьға жазған махаббат хатын айыптау дәлелі ретінде қате түсіндіргені туралы әйгілі оқиға пайда болды. Дұшмандықтардың себебі саяси да, жеке де болды: тарихшылар түрлі себептерді болжайды, саяси қарсылықтан бастап Цезарьдің әлеуметтік және саяси табысына қызғануға дейін (сол кезде ол отбасылық одақтасын жеңіп, pontifex maximus болып сайланды) немесе Цезарьдің Катонның немере інісінің әкесі болғаны туралы немесе Цезарь Сервилияның қызынан жыныстық қызмет сатып алғаны туралы жалақорлыққа кек алу. Сонымен қатар, Цезарь мен Катилина арасындағы қазіргі заманғы ұқсастықтарды көру оңай: Цезарь, әрине, Катилинаның консулдыққа үміткерлігін қолдаған; Цезарь, Катилина сияқты, үлкен қарыздардың құрсауында болды; Цезарь да қиын жағдайға түскен ежелгі патриций руынан шыққан; және Цезарь де саяси мансабында сәтсіздікке ұшыраса, елден қуу немесе банкротқа ұшырар еді.

Lucius Sergius Catilina, a noble patrician, led a rebellion against the state, raising an army in Etruria. Upon discovery of an associated plot against the lives of the consuls and other magistrates in Rome, Cicero arrested the conspirators within the city and proposed executing them without trial, a violation of citizen rights to appeal. While Cicero could have done this on his own authority (augmented by a senatus consultum ultimum), he convened the senate and put the matter before it, almost certainly to diffuse responsibility. The matter of killing the conspirators was a novel one: while the use of deadly force against citizens under arms was generally accepted, summarily executing prisoners was not. Cato's brother in law, Decimus Junius Silanus, who was one of the consuls elect, spoke first in favour of death, as did the rest of the former consuls. But Julius Caesar, then praetor elect, countered with a proposal to imprison the conspirators, which started to gain the support of the house. Cato spoke two or three speeches after Caesar. According to Sallust, among other things he argued that the senate was being too soft against enemies of the state, that it was folly to await the ultimate test of the conspirators' guilt – the overthrow of the state – because the very proof of their guilt would make it impossible to enforce the laws, and that precedent and religious scruples demanded severe action. In Sallust's depiction, both Cato and Caesar make appeals to precedent and mos maiorum: Caesar calls executing the subdued conspirators "a new type of punishment" and attempted to draw Cato into contradicting his great grandfather's lenient stance on the Rhodians after the Third Macedonian War; Cato viewed executing traitors as consistent with ancient Roman tradition. While Caesar's speech – due to the fact he was praetor elect and would soon assume a presidency of one of the permanent courts – seemed to imply he would as a judge support a prosecution for murder, Cato's counter arguments convinced the senators to act aggressively and decisively by playing on their fears. Cato and his political allies also saw in the Catilinarian crisis an opportunity to ruin Caesar's career, if not have him killed, by falsely incriminating him in it. The famous story of Cato's misinterpreting a love letter from Servilia (Cato's half sister and wife of consul elect Silanus) to Caesar as incriminating evidence comes from this episode; it may, if historical, show how suspicious Cato was of Caesar's motives. The source of the enmity was both political and personal: historians speculate various reasons, from political opposition to envy of Caesar's social and political success (by this time he had already been elected pontifex maximus, beating out a family ally) to retaliation for malicious rumours of Caesar's having been Cato's nephew's father or that Caesar was purchasing sexual favours from Servilia's daughter. At the same time, it is easy to see contemporary parallels between Caesar and Catiline: Caesar had likely supported Catiline's bids for the consulship; Caesar, like Catiline, was buried under massive debts; Caesar too hailed from an ancient patrician clan that had fallen on hard times; and Caesar too would have been forced into exile or bankrupt obscurity if he were to fail in his political career.

Трибун ретінде

63 жылы желтоқсанда Катон трибунатқа кіргендегі алғашқы әрекеті астық үлесін кеңейтетін заңды ұсыну болды. Плутархтың айтуынша, ол қаладағы наразылықты басаңдату және сенаттың саяси беделін нығайту үшін жыл соңында сенаттың қолдауымен заң жобасын ұсынды. Бұл заң субсидиялы астық алатын адамдардың санын екі еседен астам көбейтті, республика қаржысына елеулі салмақ түсірді және Катонды астық үлесі тарихындағы ең жомарт саясаткерлердің біріне айналдырды. Оның астық заң жобасы lex frumentaria тек «халықшылдар» деп аталатын топтардың ғана емес, керісінше, «астық таратуды қолдау партиялық мүдделерден тыс екенін» көрсетті. Ұлттық кеңестің басқа трибундарының бірі Метелл Непос Помпейге қосымша құрмет беру туралы екі заң жобасын ұсынды. Біріншісі Солтүстік Италиядағы Катилинаға қарсы науқанның (дерексіз аяқталған) басшылығын Помпейге беруді көздеді. Екіншісі Помпейге б.з.д. 61 жылы консулдыққа қатысуға және әскерді қаланың қасиетті шекарасы – помериумға енгізуге мүмкіндік берер еді. Катон екеуіне де қарсы шықты. Непос заң жобасын ұсынғанда, Катон оны достық ниетпен сөйлесуге тырысты, бірақ сәтсіз болды. Непос бас тартқаннан кейін, ол қайтадан қарсылық білдірді. Сенат Катонның ықпалымен заң жобаларын қабылдамады, ал Непос оларды халық жиналысына әкелуге ұсыныс жасады. Непос өзінің одақтасы Цезарьмен бірге Кастор мен Поллукс ғибадатханасының алдындағы Форумда жиналыс шақырды. Катон мен оның одақтастарының бірі, Квинт Минуций Термус есімді тағы бір трибун, майданға қарай жол ашты, содан кейін Катон Непос пен Цезарьдің арасында отырды. Непос заң жобасын оқуға бұйырғанда, Катон оған вето қойды; Непос оны өзі оқуға кіріскенде, Катон жобаны оның қолынан тартып алды; Непос оны жадтан айтуға тырысқанда, Термус Непостың аузын жауып, сөйлеуіне кедергі келтірді. Осыдан кейін Форумда төбелес басталды. Бұл зорлық-зомбылыққа жауап ретінде Сенат соңғы сенат кеңесін қабылдады; Непос Римнен шығыстағы Помпейге қашып кетті, ал Цезарь шегінді. Суетоний мен Плутарх Непос, Цезарь немесе екеуі де лауазымдарынан алынғанын мәлімдейді; бірақ қазіргі ғалымдар бұл мәлімдемелерге сенбейді, өйткені республика кезінде Сенаттың мұндай өкілеттігі болған жоқ. Көптеген дереккөздер Сенат Непостың қаладан кетуін бекітуге тырысқан болуы мүмкін екенін көрсетеді (трибундарға қаладан кетуге заңмен тыйым салынған), бұл Катонның қарсылығын тудырды. Кейінірек Катон, тағы бір трибун Люций Мариймен бірге, жаудың немесе римдік әскерлердің соғыста қаза болған санын жалған көрсеткен әскери қолбасшыларға жаза тағайындау туралы заң қабылдады және командирлер өздерінің есептеріндегі сандардың дұрыстығына ант беруге міндеттелді. Бұл заң келесі жылы Испаниядағы губернаторлыққа тағайындалатын Цезарьге бағытталған болуы мүмкін. Катон сайлаудағы кандидаттарды қаладағы лауазымды тұлғаның алдында жеке өтініш беруді талап ететін заңға қатысқан болуы мүмкін; мұндай заң генералға әскери басшылықты сақтап, сайлауға қатысуына кедергі келтіретін, өйткені помериумға кіру promagisterial imperium (әскери билік) күшін жоятын еді. Бұл заң қайтып оралғанда тағы бір консулдыққа үміттенетін Помпейге немесе Цезарьге бағытталған болуы мүмкін, оларды консулдық пен әскери даңқ арасында таңдауға мәжбүр ететін. 62 жылдың соңында Публий Клодий Пулхердің Бона Деяның құпия рәсімдеріне қатысуына байланысты дау болды. Клодий діни қорлау айыбынан босатылғанда, қазылар алқасының пара алу арқылы бұрмаланғаны анықталды, Катон заңдағы олқылықты түзетуге кірісті. 70 жылы қабылданған Lex Aurelia қазылар алқасын сенаторлар, атты әскерлер және tribuni aerarii арасында бөліп бергенімен, сол кездегі қолданыстағы заңдардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы ережелері тек сенаторларға ғана қатысты, яғни сенатор емес қазылар алқасына пара беру заңды болды. Катонның параға қарсы күресіне оның кейбір одақтастары, мысалы Цицерон қарсылық білдірді, ол бұл сенат үкіметін атты әскерлерге наразылық тудырып, әлсіретеді деп сенді және ақырында бас тартты.

Cato's first action on entering his tribunate in December 63 BC was to propose a law expanding the grain dole. He brought the bill with the support of the senate late in the year, according to Plutarch, to calm discontent in the city and strengthen the senate's political position. The law more than doubled the number of people receiving subsidised grain, placed a considerable burden on the republic's finances, and possibly made Cato one of the most generous politicians in the history of the grain dole. His grain bill also showed that the lex frumentaria was not the exclusive preserve of the so called "populares", but rather, that "the advocacy of corn distribution knew no party". One of the other tribunes of the plebs, Metellus Nepos, proposed two bills to grant Pompey additional honours. The first would transfer command of the (nearly completed) campaign against Catiline in northern Italy to Pompey. The second would have allowed Pompey to stand in absentia for the consulship of 61 BC and to lead troops into the pomerium (the sacred boundary of the city). Cato strongly opposed both. When Nepos initially presented the bill, Cato tried to talk him down as a friend but was unsuccessful, returning to invective after Nepos refused. The senate, at Cato's urging, voted down the bills; Nepos moved to bring them before the popular assemblies regardless. Nepos, along with his ally Caesar, convened the assembly at the Forum before the Temple of Castor and Pollux. Cato and one of his allies, another tribune named Quintus Minucius Thermus, forced their way to the front and Cato then sat between Nepos and Caesar. When Nepos directed the bill to be read, he vetoed it; when Nepos started to read it himself, Cato snatched the draft from his hands; when Nepos started to recite it from memory, Thermus put his hand over Nepos' mouth to stop him from speaking. A fight accordingly broke out in the Forum. In response to the violence, the senate passed a senatus consultum ultimum; Nepos fled Rome to Pompey in the east and Caesar backed down. Suetonius and Plutarch then assert that Nepos, Caesar, or both were removed from their offices; modern scholars do not believe these assertions, as the senate during the republic had no such powers. More contemporaneous sources imply that the senate may have moved to ratify Nepos' departure from the city (tribunes were legally forbidden from leaving the city), which Cato likely objected to. Later, Cato, with another fellow tribune named Lucius Marius, passed a law establishing penalties for military commanders who misrepresented the number of enemies or Roman soldiers killed in battles and required commanders to swear as to the accuracy of the numbers in their reports when returning from campaign. The law may have been aimed at Caesar, who would take up in the following year a governorship in Spain, where he would have opportunities to campaign against the Spanish tribes. Cato may also have been involved in the passage of a law requiring candidates at elections to make their official declarations of candidacy in person before an official within the city; such a law precluded a general from holding a military command and standing for office, as entering the pomerium vitiated promagisterial imperium (military command authority). This law may have been aimed at Pompey, who was thought to desire another consulship on his return, or Caesar, to force him to choose between the consulship and military glory. Near the end of 62 BC, a scandal occurred involving Publius Clodius Pulcher's sacrilegious intrusion into secret rites to Bona Dea. When Clodius was acquitted on charges of sacrilege, apparently due to jury tampering via bribery, Cato moved to correct a loophole in the law. While the lex Aurelia in 70 BC had distributed the jury pool between senators, equestrians, and the tribuni aerarii, the anti graft provisions of then existing laws applied only to senators, meaning that bribing the non senatorial jurors was legal. Cato's push against bribery was opposed by some of his normal allies, such as Cicero, who believed that it undermined senatorial government in alienating the equestrians, and was eventually dropped.

Сенаторлық басшылық

Катон сенаттың көп бөлігі жоғары консулдық басшылықтан айырылған кезде саясатқа қадам басуға мүмкіндік алды. Бұрынғы әлеуметтік соғыс, одан кейін Сулланың азаматтық соғысы және одан соң жазалау шаралары көптеген сенаторлық отбасыларды жойды. Алдыңғы онжылдықтардағы қан төгілудің көп болуы және қызметтен кеткеннен кейін белсенді саяси өмірден гөрі жартылай зейнеткерлікке шығуға бейімділіктің артуы салдарынан б.з.б. 65 жылы сенаттағы белсенді жоғары басшылардың саны – яғни, бұрынғы консулдардың – саны тоғызға дейін азайды. Катонның сенаторлық нанымдары мен шешендік дағдылары оған консервативті сенаторларды басқаруда белсенді рөл атқаруға мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, оның көнешіл мінез-құлқы сенаторлар мен халық арасында беделге ие болуына көмектесті. Классик Фред Дрогуланың сөзіне сүйенсек, ол «өзін ескі римдіктердің тірі үлгісі етіп көрсету арқылы, әрбір римдік азаматтың бойынан өтетін патриотизм мен консервативтіліктің терең тамырларын оятты. Катонмен келіспеу – римдік дәстүрді, демек, Римнің өзін жоққа шығарумен тең болды». Оның антиквариатқа құштарлығы және бір ғасырдан астам бұрын консулдар берген отбасында тууы сенаторлық элита арасында оның беделін арттырды. Фред Дрогуланың пікірінше, Катонның «ата-бабалардың дауысы» ретіндегі бейнесі оған басқаларды өз пікірімен келісуге итермелеуге немесе ұялтқанға мүмкіндік берді, бұл сайлаушыларға үлкен пара берілетін қымбат саяси ортада оның қарашағыр қаржылық ресурстарын толықтыруға да көмектесті. Оның қағидалы ұстанымы моральдық тұрғыдан адал болуға тырысқан сенатта жақсы қабылданады. Дегенмен, ол қиын одақтас немесе ықтимал одақтас болатын: ол дәстүрлі римдік қағидалардан кез келген ауытқуды қабылдамайтын. Трибунаттың соңында ол, әсіресе әскери жеңіске ешқандай таласы жоқ жас сенатор үшін, аристократия арасында өте танымал болды. Ол сондай-ақ сенатты Цезарьға қарсы біріктіруде маңызды рөл атқарды, тіпті мансабының осы ерте кезеңінде де; оның Цезарьге қарсы саясатындағы жетістігі Цезарьді одан да агрессивті популярлық тактиканы қабылдауға және ақырында Помпей мен Красспен одақ құруға мәжбүр етті. Трибунатынан кейінгі жылдары көптеген басқа консервативті сенаторлар қайтыс болды немесе зейнеткерлікке шықты. Содан кейін Катон сенаторлардың консервативті қанатының ресми емес басшылығын өз мойнына алып, оның ықпалын одан әрі күшейтті.

Азамат соғысына дейін

Трибунаттан кейін Цезарь Испанияға кетіп, Помпей 61 жылдың ақпанында Римге оралды. Помпей әйелі Муцияны, Метелл Непостың жартылай қарындасын, оның неке адалдығын бұзуына және Метелл Непосты кінәлаған тәртіпсіздіктерден қашықтау үшін ажырастырып, Катонның немере қыздарының біріне үйленуге өтініш жасады. Бұл одақ ұсынысы Катонның маңызды саяси тұлға ретінде танылуын көрсетті; Катон ұсыныстан бас тартты, бұл оның Помпейдің шығыстағы жерлері мен ұсыныстарына қарсы тұруға ниеттенгенін білдірді. Осылайша ол Помпей мен сенат арасына су шегірді. Оның Помпейге қарсы саясаты саяси қателік болуы мүмкін: Помпей сенатпен келісуге тырысып жатқанда, Катонның бас тартуы Помпейді ветерандарына уәде етілген зейнетке шығу жерлерін табуға және шығыстағы жерлерін бекітуге баламалы одақтастар іздеуге мәжбүр етті. Ол 60 жылға консул сайлау үшін өз легатының біреуін сайлауға тырысты: үшін ол сайлаушыларға үлкен пара берді. Жауап ретінде Катон пара беруге тыйым салатын заң жобасын (трибун Маркус Ауфидий Лурко ұсынған) қолдады, бірақ бұл заң жеңіліске ұшырады, себебі сайлаушылар дауыстары үшін төлем алуды ұнатты. Сайлауда Помпейдің легаты, сондай-ақ Помпейдің жартылай қарындасы Муциядан ажырасқаннан кейін Помпейдің жауы болған Квинт Цецилий Метелл Целер жеңіске жетті. Кейін Целер Катон мен Лукуллмен бірге жыл бойы Помпейдің жоспарларын кедергілеуге тырысты. Осы жылы ол Азиядағы салық жинау шартын қайта келісу жоспарына қарсылық көрсетті, бұл жоспарды Маркус Лициний Красс бай публиандарды ашу үшін филибустер тактикасымен ұсынды. Катонның Помпей мен Крассқа қарсы сәтті күресі оларды қайта есептеуге мәжбүр етті, өйткені екеуі үшін де бұл олардың маңызды қолдаушыларына берген маңызды уәделері болды. 60 жылдың маусымында Испаниядан оралған Цезарь оны да таңдау жасауға мәжбүр етті: ол қалаға кіріп, консулдыққа үміткер болу үшін өзінің қолбасшылығынан бас тарта ала ма, әлде жеңіске үміттене отырып қолбасшылығын сақтап қала ма, бұл Катонның трибунаты кезінде қабылданған заңға сәйкес келеді. Цезарь сенаттан заңнан босатуды сұрады – мұндай босатулар қалыпты жағдай еді, бірақ Катон бұл өтінішті кешіктірді. Оған жауап ретінде Цезарь жеңісінен бас тартып, консулдыққа үміткер болды. Катон мен оның жақтастары келесі жылғы консулдарды Италиядағы маңызсыз жұмысқа тағайындау арқылы Цезарьдің науқанына кедергі келтіруге тырысты. Олар сондай-ақ қарсыласын – Катонның күйеу баласы Маркус Кальпурний Бибулды – Цезарьдің консулдық әріптесі ретінде сайлауға тырысты, тіпті Цезарь мен оның одақтастары берген орасан зор параны теңестіргенде, өздерінің параға қарсы ұстанымдарын елемеу арқылы. Нәтижесінде Цезарь мен Бибул екеуі де 59 жылға консул болып сайланды. Катонның Помпей мен Крассқа қарсы сәтті күресі Цезарьдің консулдыққа түсуіне жамандық әкелуі мүмкін еді. Осы кедергіге тап болған және консулдығын табысты етуге қажеттілігіне тап болған Цезарь Помпей мен Красспен одақ құрып, бүгінгі күні Бірінші Триумвират деп белгілі болды. Цезарь кіші серіктес рөлін атқарады және Pompey мен Crassus (өздері бәсекелес болған) бірлесіп жұмыс істей алуын қамтамасыз етеді.

After his tribunate, Caesar left for Spain and Pompey returned to Rome in February 61 BC. Pompey divorced his wife, Mucia, the half sister of Metellus Nepos, partly due to her adultery and partly to distance himself from the riots for which Metellus Nepos was blamed, and asked to marry one of Cato's nieces. The alliance proposal reflected Cato's recognition as a major political player; Cato rejected the offer, indicating that he likely had already made up his mind to oppose Pompey's eastern settlements and proposals. In doing so, he drew a wedge between Pompey and the senate. His anti Pompeian policy was likely a political error: Pompey was then seeking to reconcile with the senate; Cato's refusal forced Pompey to look for alternative allies to provide promised retirement lands to his veterans and secure ratification of his eastern settlements. He first sought to have one of his legates elected as consul for 60 BC: to do this, he distributed enormous bribes among the voters. In response, Cato again championed legislation banning bribery (proposed by a tribune named Marcus Aufidius Lurco), which was defeated, in part because the voters liked receiving payments for their votes. At the elections, Pompey's legate was successful, as well as Quintus Caecilius Metellus Celer, who had become one of Pompey's enemies after Pompey's divorce of Celer's half sister, Mucia. Celer, along with Cato and Lucullus, then proceeded successfully to obstruct Pompey's agenda through the year. In this year, he also opposed a plan to renegotiate publicani tax collection contracts in Asia brought by Marcus Licinius Crassus with filibuster tactics, unheedful of alienating the wealthy publicani. Cato's success in opposing Pompey and Crassus' agendas forced them to recalculate; for both men, these were vital promises they had made to key supporters. The return of Caesar from Spain in June of 60 BC forced Caesar too to choose: he either could enter the city and give up his command to stand for the consulship or he would retain the command in hopes for a triumph, per the law passed during Cato's tribunate. Caesar requested dispensation from the law from the senate – such dispensations were normal – but Cato proceeded to filibuster the request. In response, Caesar surprisingly gave up his triumph to stand for the consulship. Cato and his allies had tried to disincentivise Caesar's campaign by assigning the next year's consuls to an unimportant job in Italy. They also sought to get an opponent – Cato's son in law Marcus Calpurnius Bibulus – elected as Caesar's consular colleague, including by ignoring their own anti bribery positions when matching the enormous bribes paid out by Caesar and his allies. In the end, both Caesar and Bibulus were elected as consuls for 59 BC. Cato's successful opposition to Pompey and Crassus seemed to forebode poorly for Caesar's chance on his entrance to the consulship. Faced with this obstructionism and his need to make a success of his consulship, Caesar responded by forming an alliance with Pompey and Crassus, today known as the First Triumvirate. Caesar would play the junior partner and, as a middleman, ensure that Pompey and Crassus (who were themselves rivals) could cooperate.

Кипр (б. з. б. 58 ж.)

Цезарь консулдығынан және Галлияға аттанғаннан кейін, Цезарьдің қарсыластары оның заң шығару әрекеттерінің заңдылығын сұраққа салуға кірісті. Олар сондай-ақ, провинцияларды Цезарьға беру туралы Lex Vatinia заңын қабылдаған трибун Публий Ватинийді сотқа тартуға тырысты, бірақ сот процесі Публий Клодий Пулхер басқарған халық толқуынан бұзылды. Пулхер Цезарь консулдығы кезінде б.з.д. 58 жылы плебей трибундарының бірі болып сайланған еді. Одан бөлек, триумвиратқа жақын бірнеше магистраттар, оның ішінде екі консул да қызмет етіп тұрды. Сол жылдың наурыз айында Клодий Кипр аралын Римге қосып алу туралы заң жобасын ұсынды. Губернаторлық лауазымы бастапқыда консулдардың біріне – Помпейдің досы Аул Габинийге – берілмек болған, бірақ ол лауазымды қабылдай алмағаннан кейін, Клодий Катонды pro quaestore pro praetore етіп тағайындау туралы заң жобасын жариялады. Тағайындау себептері туралы әртүрлі пікірлер бар: дәстүрлі көзқарас бойынша, Клодий Катонды іс-әрекеттен алшақтатуды қалады; басқа тарихшылар бұл саяси одақ құруға жасалған әрекет деп санайды, немесе Катон Клодийге Цицеронды жер аударуға рұқсат берді. Тағайындауға қатысты халықтың реакциясы да екіұшты болды: мысалы, Цицерон Катонның оны қабылдағаны үшін мақтады, өйткені ол аннексияға қарсы болғанымен, Катонды бұл жұмысқа лайықты адам деп есептеді; ал Плутарх Катон заң бойынша кетуге мәжбүр болды деп хабарлайды. Заманауи тарихшылар тағы бір себепті көрсетеді: Римде триумвираттың одақтастары барлық маңызды лауазымдарды бақылап тұрғанда, тиімді жұмыс істеуге мүмкіндік болмады; Кипрге кету Катонға саяси жағдай өзгергенше адал губернатор ретінде беделін нығайтуға мүмкіндік берер еді. Кипрға келгеннен кейін және аннексияны жариялағаннан кейін, жергілікті патша – Римнің одақтасы – биліктен қуылғанның ар-ұятсыздығына төзуге қарымас үшін өз-өзіне қол жұмсады. Содан кейін Катон патшаның барлық мүлкін жеке өзі тізімдеп, саудаға шығарды. Осылайша ол зор еңбексүйгіштік танытты, бірақ соның салдарынан кейбір достарынан алыстады, оларды салқын қабылдап, күдікпен қарады. Катонның есеп кітаптарын жоғалтуы, Кипрдан алынған аз сома, және Римге оралуға тым көп дайындық жасауы, оның аздаған қаржы жымқыры жасағанын немесе немере інісі Марк Юний Бруттың оның атынан ақша сұрап алуға немесе ұрлық жасауына жол бергенін көрсетеді. Дегенмен, оның Кипрдағы басқаруы адалдығымен танымал болды. Отанына оралғаннан кейін, ол қазынаға асығысқан кезде Тибр өзенімен сәнді теңіз парадын өткізді.

Following Caesar's consulship and departure to Gaul, opponents of Caesar started to move to question the legal validity of his legislative actions. They also brought Publius Vatinius, the tribune who had passed the lex Vatinia assigning the provinces to Caesar, to stand charges, but the court proceedings were disrupted by a mob led by Publius Clodius Pulcher. Pulcher had been elected during Caesar's consulship as one of the plebeian tribunes of 58 BC. Also in office were a number of triumvirate friendly magistrates, including both consuls. In March of that year, Clodius promulgated a bill annexing the island of Cyprus. The assignment of governor was initially slated for one of the consuls – Aulus Gabinius, a friend of Pompey, – but after he was unable to take the post, Clodius promulgated a bill to appoint Cato instead as pro quaestore pro praetore. Reasons for the appointment are divided: the traditional view is that Clodius wanted Cato away on business; other historians have suggested that doing so was instead an attempt to forge a political alliance or that Cato allowed Clodius to send Cicero into exile for the appointment. Accounts of public reactions to the appointment also were divided: Cicero, for example, praised Cato for accepting it, as, even though Cicero rejected the annexation, he believed Cato to be the right person for the job; on the other hand, Plutarch reports that Cato was forced by law to go. Modern historians also see another reason: there was little productive to do in Rome when triumviral allies controlled all the major magistracies; leaving for Cyprus would allow Cato to buttress his reputation as an honest governor while waiting for the political winds to shift. After arriving in Cyprus and announcing annexation, the local king – a Roman ally – there killed himself rather than suffer the indignity of deposition. Cato then personally catalogued and solicited bids on all the royal possessions. In doing so, he demonstrated great diligence, but alienated some of his friends in the meantime, receiving them poorly and treating them with suspicion. Cato's loss of his account books, low amount recovered from Cyprus, and over preparation on his return to Rome could indicate that he engaged in some modest embezzlements or allowed his nephew, Marcus Junius Brutus, to engage in usurious moneylending or embezzlement on his behalf. His administration of Cyprus, was, however, well regarded on his reputation for honesty alone. Upon his return, he held a de facto glittering naval parade up the Tiber before starting a procession conveying the treasures to the treasury.

Кипрден оралу

Катон Кипрден оралған кезде Клодий мен Помпей бір-біріне қарсы шықты, ал Цицерон Помпейдің қолдауымен жер аударылудан қайтарылды. Цицеронның Помпейге деген алғысы мен міндеті оны Помпейдің амбицияларын қолдауға итермеледі: оралғаннан кейін көп ұзамай Цицерон беделді және кең ауқымды астық комиссиясын ұсынды, сондай-ақ Цезардың Галлиядағы жеңістері үшін ерекше ұзақ уақытқа жалбарыну рәсімдерін ұсынды. Катон сүйікті әйелі Марциядан ажырасып, оның әкесінің келісімімен оны досы Квинт Горацийге үйлендіруге мүмкіндік берді, бұл одақты нығайту мақсатында жасалды. 56 жылға қарай триумвират коалициясы нашарлап қалды. Помпейге консервативті Катонмен одақтас сенаторлардың да, Клодийдің де – ол өзінің тәуелсіз саяхатшысы болғандықтан – шабуылдары жасалды, сондықтан Помпей басқа триумвирлермен одағын нығайтуға мәжбүр болды. Үстімізден, Галлияда Цезардың орнын алмастыру қаупі туды, бұл Лука конференциясында триумвират коалициясын жаңартуға әкелді: Цезар Помпей үшін Клодийді бағындырады; Помпей мен Красс екі консулдықтан кейін беделді әскери қолбасшылықтарды алады; ал Цезар Галлиядағы өкілеттігін сақтайды. Өзінің сайлауда жеңіске жету мүмкіндігі болмағандықтан, үш одақтас сайлауды келесі жылға шегерді, аралық билеушіні сайлауға мәжбүрледі және Помпей мен Красс үшін консулдықты қамтамасыз етуді үміттенеді. 56 жылғы консулдар мерзімі аяқталғаннан кейін алмастырылмастан отставкаға кетті; 55 жыл республика магистраттарсыз басталды. Қаңтардың соңында өткен, көтеріліс зорлық-зомбылықпен толассыз болған сайлауда Катон өзінің жеңешесі Луций Домиций Энобарбты қолдады. Триумвирлер пара беріп, басқа кандидаттарды сайлаудан шығару үшін зорлық-зомбылық қолданғаннан кейін, Помпей мен Красс 55 жылға консул болып сайланды және дереу қызметке кірісті. Бұл сайлауда Катон Публий Ватинийге қарсы преторлық лауазымға үміткер болды; ол алғашқы сайлаушылардың арасында қолдау тапты, сондықтан Помпей сайлауды тоқтатты, көп пара берді және белгілі Катондық сайлаушыларды алып тастады. Содан кейін Ватиний сайланды. Сол жылы Lex Trebonia туралы пікірталас кезінде, ол Парфия империясына қарсы соғыс жүргізу үшін Крассқа Сирия провинциясын беру туралы болды, Катон қарсыластары оны тұтқындағанға дейін сөзді ұзартатын тактиканы қайталады, осылайша өзіне жаман қарағандықтарын айта алады. Бұл ұятты жағдайдың қайталануын болдырмау үшін, кейінірек дебаттарда қарулы топтар оның қатысуына кедергі келтірді. Ол Цезардың өкілеттігін ұзарту үшін Lex Licinia Pompeiaға қарсы ұқсас кедергі жасау тактикасын қолданды, бірақ тағы да сәтсіз болды. Осы уақытта Плутарх – егер қиялға толы болжам болмаса – Катон біріккен триумвиратқа қарсы тұрудың орнына Помпейді Цезардан бөлуге тырысқан деп хабарлайды. Жыл соңында Помпей Испаниядағы өкілеттігін қабылдауға тиіс болды, бірақ дәстүрге қайшы, Римге жақын қалып, өкілдері арқылы басқаруды шешті.

By the time Cato returned from Cyprus, Clodius and Pompey had turned on each other and Cicero had been recalled from exile with Pompey's support. Cicero's gratitude and debt to Pompey had him support Pompey's ambitions: shortly after his return, Cicero proposed a prestigious and wide ranging grain commission and proposed extraordinarily long supplicationes for Caesar's Gallic victories. Cato also divorced his loving wife Marcia so he could – with her father's consent – marry her to his friend, Quintus Hortensius, in part to cement an alliance. By 56 BC, the triumviral coalition was faring poorly. With Pompey attacked both by the conservative Cato aligned senators and by Clodius – who was himself an independent operator – Pompey was forced to double down in his alliance with the other triumvirs. Added was the threat of Caesar's replacement in Gaul, setting up the renewal of the triumviral coalition at the Luca Conference: Caesar would, for Pompey, bring Clodius to heel; both Pompey and Crassus would receive prestigious military commands following a dual consulship; and Caesar would be renewed in Gaul. Without the ability to win elections outright, the three allies decided to postpone the elections into the new year, force the election of an interrex, and hopefully in the chaos secure consulships for Pompey and Crassus. The consuls of 56 BC resigned without replacement at the close of their terms; the republic started 55 BC without magistrates. At untimely elections in late January marred by mob violence, Cato supported Lucius Domitius Ahenobarbus, his brother in law. After the triumvirs distributed bribes and used violence to force the other candidates from the elections, Pompey and Crassus were elected consuls for 55 BC and took office immediately. At those elections, Cato stood for the praetorship against Publius Vatinius; he secured support among the initial voters, so Pompey interrupted the elections to give more bribes and remove known Catonian voters. Vatinius was then elected. At the debate that year about the lex Trebonia to grant Crassus the province of Syria so he could fight a war of choice against the Parthian Empire, Cato again repeated his tactic of filibustering until his opponents had him arrested so he could claim to be poorly treated. To avoid a repeat of this embarrassment, at later debates, his attendance was barred by armed mobs. He tried similar obstructive tactics against the lex Licinia Pompeia to extend Caesar's command, but again failed. At this time, Plutarch reports – if not an injection of imaginative foreshadowing – that Cato moved to split Pompey from Caesar rather than opposing the united triumvirate. At the end of the year, Pompey was to assume his command in Spain but decided against tradition to stay near Rome and govern entirely through his legates.

Преторлық (54 ж. б. з. б.)

Помпей мен Красс консулдығы қысқа мерзімде сәтті болғанымен, ұзақ мерзімде сәтсіз аяқталды. 54 жылғы магистраттар сайлауы Катон мен оның одақтастарының жеңісімен аяқталды. Өздеріне қанағаттанарлық шешім шығару үшін күш қолданбай, сайлаушылар триумвирлердің үміткерлеріне салқын қабақ танытты. Луций Домиций Аенобарб – өткен жылы сайланбаған – және Аппий Клавдий Пулхер сайланды. Катон преторлық лауазымға ие болды және оған қысым көрсету сотының төрағасы міндеті жүктелді. Триумвирлердің қарсыластары бірден триумвирлердің одақтастарына қарсы бірнеше қудалау ісін қозғады; көбісі «сенаторлар арасындағы күрделі байланыстар желісінің арқасында тараптарды екі саяси партия немесе идеология арасындағы нақты таңдауға келтіру мүмкін болмады» деген себеппен ақталды. Бір іс – Птолемей XII Аулеттен Мысырға басып кіру үшін және оны таққа қайта отырғызу үшін он мың талант пара алғаны үшін сотталған Аул Габинийге қатысты. Габиний елден қуылды. Триумвирлердің жақтастарына қарсы қозғалған көптеген қудалау ісінің арасында Габиний ісі ғана сәтті аяқталды. Катон өзінің сыбайлас жемқорлық сотының құзыретін қасақана кеңейтіп, әдеттегі заңнама арқылы қабылдай алмаған қудалау ісін іске қосуға тырысқан болуы мүмкін. Сондай-ақ, Катон барлық үміткерлердің толық қаржылық есептерін ұсынуын талап ету арқылы сайлауда пара алуды шектеуге бағытталған заң жобасын ұсынды. Бірақ заң жобасы сенатта мақұлданғанымен, халық арасында танылмады және жеңіліске ұшырады. Көптеген адамдар үшін сайлауда пара беру – тұрақты табыс көзі болғандықтан, сыбайлас жемқорлықты тоқтату олардың қаржылық жағдайына зиян келтіретін еді. Катонның Цезарьдің галлдар мен германдықтарға қарсы жеңісіне реакциясы да осылай болды. Цезарь соғыс тоқтаған кезде шабуыл жасап, шамамен 430 мың германдық жауынгерді өлтіргені туралы хабарды алғаннан кейін, Катон мұны құдайға қарсы күнә деп есептеп, Цезарьді германдықтарға тапсыруды талап етті. Бірақ оған ешкім қосылмады. Сол жылы Катонның пара алуға қарсы күресті күшейтуге бағытталған заңнамалық бастамасының сәтсіздікке ұшырағаны және оның аса қажеттігі анықталды. Үміткерлер пара беру үшін қарыз алғандықтан пайыздық мөлшерлемелер екі есеге өсті, сол кезде екі консервативті консул, триумвирдің жақтасы және триумвирдің қарсыласы сайлаушыларды паралап, консулдардың қалаған провинцияларға тағайындалуын қолдау үшін күштерін біріктіруге келісті. Бірқатар қатысушылар жоспарды сенатқа жеткізгеннен кейін, барлығы сайлаудағы сыбайлас жемқорлықпен айыпталды, ең көп зиян консул Домицийге (Катонның жеңешесі) тиді. Осы скандалға жауап ретінде сенат тергеу үшін сайлауды кейінге шегерді, бірақ трибундар түрлі сайлау ұсыныстарын ветолеуге кірісті.

Pompey and Crassus' consulship, while a short term success, was unsuccessful in the long run. The elections for the magistrates for 54 BC were a victory for Cato and his allies. Without violence to force a decision in their favour, the electorate reacted coldly to the triumvirs' favoured candidates. Lucius Domitius Ahenobarbus – who had stood the previous year – and Appius Claudius Pulcher were elected. Cato was returned for a praetorship and allotted the presidency of the extortion court. Opponents of the triumvirs immediately brought a number of prosecutions against the triumvirs' allies; almost all were acquitted "in large part because the complex network of connections among senators meant that the litigants could not be reduced to stark choices between two political parties or ideologies". One case was that against Aulus Gabinius, who was convicted for receiving a ten thousand talent bribe from Ptolemy XII Auletes to invade Egypt and place him back on the throne. Gabinius was forced into exile. Of the many prosecutions brought against triumviral supporters, Gabinius' was the only one successful. Cato may also have tendentiously interpreted the jurisdiction of his corruption court so he could push through prosecutions he had yet been unable to do via normal legislation. Cato also brought legislation to clamp down on electoral bribery by requiring that all candidates submit detailed financial records. But the bill, although passed by the senate, was unpopular among the people and defeated. Bribes for votes were a regular stream of income for many people; shutting down corruption would have been a self inflicted financial wound. Similarly unpopular was Cato's reaction to Caesar's victories over the Gauls and Germans. On receipt of reports that Caesar had attacked during a truce but won a victory in which he killed some 430 thousand Germans, Cato objected to it as a sacrilege and demanded Caesar's surrender to the Germans. None joined him. That year also proved that Cato's push for stronger anti bribery legislation had both been a failure and was deeply needed. As interest rates doubled as candidates borrowed to finance bribes, a deal was struck between the two conservative sitting consuls, a triumviral supporter, and a triumviral opponent to pool resources to bribe voters and support the sitting consuls' assignment to desirable provinces. When one of the participants disclosed the plot to the senate, all were charged with electoral corruption, with the largest loss falling on the consul Domitius (Cato's brother in law). In response to the scandal, the senate delayed elections for an inquiry, but tribunes started to bring vetoes against various electoral proposals.

Қауіпсіздік

Трибунның бірнеше рет вето қолдануы 54 жылы б.з.б. 53 жылғы магистраттар сайлауының өтуіне кедергі келтірді. Көне дереккөздер бұл кешігулер Помпейді диктатор етіп тағайындауды негіздеу үшін жасалғанын айтады, бірақ Катон және Марк Юний Брут сияқты сенаторлар бұған қарсылық көрсетті. Катон Помпейдің мүмкін болатын диктатурадан бас тартуын мақтағаннан кейін саяси жағдай тұрақтап, б.з.б. 53 жылдың шілде айында Гней Домиций Кальвин мен Марк Валерий Мессалла Руф есімді екі консервативті консул сайланды. Олардың қысқа мерзімінде тек бір заң жобасын қабылдауға тырысқан сияқты: магистраттық қызмет пен провинция басшылығы арасына бес жылдық үзіліс енгізу. Бұл консулдардың өз провинцияларын таңдау мүмкіндігін шектеді және провинциялық табыстан қайтарылатын ақша алуды қиындатты. Катон бұл ұсыныстың авторларының бірі және басты қолдаушысы болған болуы мүмкін; алайда, ол халықтың қолдауын алмады және жас сенаторлар тарапынан сынға ұшырады. Цезарьдің қызы Юлия өткен жылы қайтыс болса да, Помпей Цезарьға қолдауын жалғастырды: ол Цезарьдің өтініші бойынша Испаниядан Галлияға легион берді (Катон бұл әрекетті сенатты айналып өту және мемлекеттік легиондарды жеке мүліктей қарау деп айыптады). 53 жылы Сирияда Красс парфтардан жеңіліп қаза тапқаны туралы хабар келді. Плутархтың сөзіне қарағанда, бұл Цезарь мен Помпей арасында қақтығыс болатынын анықтады, бірақ Помпей Корнелия Метеллаға үйленгеннен кейін де олардың одағы бірден бұзылмады. Сол жылы Клодий мен Тит Анний Мило басшылық еткен саяси зорлық-зомбылық оқиғалары да болды. Олардың бірнеше айға созылған қақтығыстары және сайлау өткізуге қарсы трибунның кедергісі Помпейді диктатор етіп тағайындау туралы талаптарға әкелді. 52 жыл биліксіз басталды, ал Мило Римнің сыртында Клодийді кездейсоқ кездестіргеннен кейін өлтірді, нәтижесінде зорлық-зомбылық күшейді. Басқа нәрселермен қатар, сенат үйі мен Форумдағы Порция базиликасы Клодийдің уақытша кремация өртінде өртеніп кетті.

Repeated tribunician vetoes prevented elections to be held in 54 for the magistrates for 53 BC. The ancient sources believe that the delays were artificially created to justify the creation of Pompey as dictator, calls which Cato and senators such as Marcus Junius Brutus, strongly opposed. After Cato praised Pompey on his civic mindedness in publicly refusing a possible dictatorship, the political situation stabilised and two conservative consuls, Gnaeus Domitius Calvinus and Marcus Valerius Messalla Rufus, were elected in July 53 BC. During their truncated terms, they seem only to have tried to pass one bill, to introduce a delay between magistracy and governorship of five years: doing so reduced the ability for consuls to select their own provinces and made it more difficult to borrow money, to be repaid from provincial earnings, by delaying those provincial earnings. Cato was probably one of the co authors and major supporters of the proposal; it was, however, defeated before the people and panned by younger senators. While Caesar's daughter, Julia, had died the previous year, Pompey's support of Caesar continued: he lent a legion from Spain to Gaul at Caesar's request (a deal Cato condemned for bypassing the senate and treating public legions as personal property). Also in 53, news arrived of Crassus' defeat and death at the hands of the Parthians in Syria. While Plutarch reports this made a confrontation between Caesar and Pompey inevitable, their alliance did not immediately break down, even after Pompey's marriage to Cornelia Metella. The year also was rocked with political violence between the duelling mobs led by Clodius and Titus Annius Milo, who also was standing for the consulship. Their months long clashes, along with tribunician obstruction against the holding of elections, led again to calls for Pompey as dictator. After the year 52 started with no magistrates and Clodius was murdered by Milo after a chance encounter outside of Rome, the level of violence increased; among other things, the senate house and the Basilica Porcia in the Forum was destroyed by fire in Clodius' makeshift funeral pyre.

Помпейдің жалғыз консулдығы (б. з. д. 52 ж.)

Саяси тұрақсыздық пен көшедегі анархия кезінде Катон мен Бибул Помпейді жалғыз консул (яғни, әріптесі жоқ консул) етуді ұсынды. Плутарх және басқалары бұл Помпейге диктатура беруді болдырмаумен қатар, жұмыс істейтін үкімет құру мақсатында жасалғанын хабарлайды. Алайда, кейбір заманауи тарихшылар, мысалы Джон Т. Рамси, бұл шешімді саяси тұрғыдан қарастырады: кедергі келтіретін трибундар Милоны Клодийдің өлтірілуі үшін соттағысы келді, бірақ ол консулдыққа сайланса және заңдық иммунитет алса, мұны істеу мүмкін болмас еді. Помпейді сайлау қаланы тұрақтандырып, Милоның сайлануына жол бермеу арқылы сотқа тартылуын қамтамасыз ететін еді. Бұл дәстүрден айқын қалысқанымен, Помпейге шексіз билік бермей, қалаға тәртіп орнатып, оны өз жағына тартуға мүмкіндік берді. Помпейдің жалғыз консулдығы республика үшін шешуші кезең болды. Ол сот отырысын шақырды, онда әскерилерінің қатысуынан қорқып, қазылар алқасы Милоны қоғамдық тәртіпсіздік тудыруда айыптады. Катон қазылардың бірі болды, ал оның екі одақтасы сот процесін жүргізуге көмектесті, бұл Милоны сотқа тарту бойынша келісімге қол жеткізуге бағытталған болуы мүмкін; Катон ақтау үшін дауыс беретінін нақты айтты, бірақ Цицерон қорғағанына қарамастан, Мило сотталды. Дегенмен, Катон Помпейді толыққанды сенаторлық топқа енгізе алмады: Помпей консулдығы кезінде Цезарьға консулдыққа қатысу құқығын берген «он трибун заңы» деп аталатын заңды қолдады. Помпей мен Цезарь арасында жарылыс жасауға бастама көтерген Катон б.з.д. 51 жылғы консулдыққа кандидат болды. Ол бұл қадамды республиканы Цезарь мен Помпейден қорғау үшін, Люций Квинтий Цинциннаттың халық шақыруымен атқарылған міндеті секілді, өзінің азаматтық борышы деп түсіндірді. Ол қатаң үгіт жүргізгеніне қарамастан жеңіліске ұшырады. Эрих Груен былай қорытындылады: ол «ақша таратпады және ешқандай жақсылыққа уәде бермеді; үгіт науқаны дауыс алудан гөрі құрметке ие болуға бағытталған сияқты». Цицерон мемлекет оған мұқтаж болғанымен, Катон жеңіске жету үшін өз принципінен бас тартқысы келмегенін немесе оны жасай алмағанын айтты; жеңілгеннен кейін Катон енді консулдыққа кандидат болған жоқ.

With a political impasse and anarchy in the streets, Cato and Bibulus proposed making Pompey sole consul (i. e. consul without a colleague). Plutarch and others report that this was to deny Pompey a dictatorship while also establishing a functioning government. Some modern historians, such as John T Ramsey, however, conceive of the choice in political terms: the obstructive tribunes wanted to prosecute Milo for Clodius' murder, which could not happen if he were elected to the consulship and gained legal immunity. Electing Pompey alone would stabilise the city and, by precluding Milo's election, ensure Milo could be brought to trial. While a clear departure from tradition, it allowed Pompey to be brought on side while also restoring order to the city without handing Pompey unlimited power. Pompey's sole consulship was a turning point in the republic. He convened a trial, with the jury intimidated by his soldiers, in which Milo was charged with public disorder. Cato was one of the jurors and two of his allies helped conduct the trial, which may indicate a compromise to bring Milo to trial; Cato made clear his vote for acquittal, but – even with Cicero defending – Milo was condemned regardless. However, Cato had not succeeded in bringing Pompey fully into the senatorial fold: Pompey during his consulship supported the so called "law of the ten tribunes" which granted Caesar the right to stand for the consulship in absentia. With starting success in forcing a break between Pompey and Caesar, Cato stood for the consulship of 51 BC. He reportedly did so out of a claim of public duty, in the vein of Lucius Quinctius Cincinnatus being summoned by the people, to defend the republic from Caesar and Pompey. He was defeated after running an austere campaign. Erich Gruen summarises: he "distribute[d] no cash and promise[d] no favours; the campaign seem[ed] to have been designed to win admiration rather than votes". Cicero complained that while the state needed him, Cato was unwilling or unable to set aside his scruples so to actually win a consular election; after his defeat, Cato did not stand for the consulship again.

Цезарьдің азаматтық соғысы

Бірінші триумвират Катонның кедергісін болдырмау үшін құрылған еді. Б.з.д. 52 жылдан бастап Катон Помпейді Цезардан бөліп-таратуға тырысты. Біраз уақыт бойы Помпей мүмкіндіктерін ашық ұстауға тырысты, бірақ соңында оның мәртебесі Цезардың өсіп келе жатқан ықпалы мен танымалдығымен үйлеспейтініне көз жеткізді. Катон Цезарьға қарсылық көрсетуді жалғастырды және Цезарьдің тиран болатынын таратып, б.з.д. 51 жылға қарай сенаторлық элита арасында бұл жалпы пікірге айналды. Алайда, осы кезде оқиғалар Катонның бақылауынан шығып, бастама Катонның одақтастарына көшті, олар Катоннан айырмашылығы, Цезарьды жою үшін кез келген құралға қолдануға дайын еді. Цезарьді Галлиядан қайтару әрекеттері б.з.д. 51 жылы консул Марк Клавдий Марцелл (Катонның бұрынғы квесторий әріптесі) басшылығымен басталды. Алезия шайқасындағы Цезарьдің жеңісінен кейін ол Цезарьдің консулдыққа қатысуының негізі жойылды деп, Цезарьдің провинциясы (мұнда "тапсырма" деген мағынада) аяқталды және сондықтан ол әскерімен үйіне оралуы керек деп мәлімдеді. Мұндай әрекеттерге Цезарьдің жақтастары трибунатта вето қойды, сондай-ақ Помпей де қарсылық білдірді. Келесі жылы, б.з.д. 50 жылы сенат Цезарьдің өкілеттігін тоқтатуды талқылай бастады; жауап ретінде Цезарь пара арқылы жаңа одақтастар іздеуге тырысты, соның ішінде сол жылға сайланған консулдардың бірі Луций Эмилий Паулус. Цезарьдің одақтастарының арасында Гай Скрибоний Курий болды, ол Цезарь мен Помпейдің бір уақытта өкілеттіктерінен бас тартып, қарусыздануын ұсынды; Плутарх айтқандай, Катон бұл ұсыныстың Цезарьдің үкіметті басып алу жоспары екенін айтты. Мұндай қатаң қарсылық Катонның шоғырланған билікке қарсы жалпы саясатына қайшы келер еді және сонымен қатар ертерек болған болар еді. Дегенмен, сенаторлардың көпшілігі бұл ұсынысты жақсы қабылдады, өйткені өзара қарусыздану шиеленісті төмендетіп, азаматтық соғыстың алдын алуға мүмкіндік берер еді. Курийдің ұсынысына қарсылық Помпейдің Испаниядағы өкілеттігі салыстырмалы түрде жақында, б.з.д. 52 жылы берілгенін көрсетті, сондықтан Помпейді осылай тез өкілеттігінен айыру дұрыс емес еді. Алайда, сенаттың басым көпшілігі (370-ке қарсы 22) Курийдің келісімін қабылдады. Катонның осы маңызды мәселе бойынша дауыс беруі туралы мәлімет жоқ, бірақ көптеген тарихшылар Катон оған қарсы дауыс берді деп санайды, мүмкін Цезарьді мойынсұнуға мәжбүрлеу үшін. Алайда, Хельга Ботерман сияқты кейбір тарихшылар Сенеканың хаттары Катонның дауыс беруімен келіскенін көрсетеді деп санайды. Катонның Цезарьға қарсы жылдар бойы атқарған жұмысы жас сенаторлар арасында Цезарьға қарсы күшті оппозициялық саясатты қалыптастырды, олар сенаторлардың біріккен күші Цезарьді мойынсұнуға мәжбүрлейтініне үміттенеді. Оның Цезарьді тиран деп таңбалау стратегиясының табысы көптеген сенаторларды келіссөздерден гөрі соғысты таңдауға көндірді. 49 жылдың қаңтар айының басында соғыс басталғанға дейін бірнеше апта бұрын Катон, Помпей және олардың одақтастары саяси ұстанымын нығайтып, ешқандай жеңілдік беруге дайын болмады. Катон Помпейді және басқаларды қатал ұстануға итермеледі, барлық ұсынылған келісімдерді қабылдамады, Цезарь кері шегінеді деген үмітте. 49 жылдың 7 қаңтарында сенат қатты қорқып, Цезарьға қарсы сенатус консультум ультиматумын қабылдады, мүмкін Цезарь жаулап алды деген жалған үмітпен.

The First Triumvirate had been formed to get around Cato's obstructionism. From around 52 BC onwards, Cato tried to separate Pompey from Caesar. For some time, Pompey tried to keep his options open, but was eventually won over that his pre eminence was incompatible with Caesar's rising influence and popularity. Cato continued to arrange opposition to Caesar and continued to spread the view that Caesar was a tyrant in making, which by 51 BC became a common view among the senatorial elite. However, by this point, events began to spiral out of Cato's control, as the initiative moved towards Cato's allies who, unlike Cato, were willing to go to any length to destroy Caesar. Attempts to recall Caesar from Gaul started in earnest in 51 BC under consul Marcus Claudius Marcellus (Cato's former quaestorian colleague). After Caesar's victory at the Battle of Alesia, he argued the rationale for Caesar's standing for the consulship in absentia was gone and that Caesar's provincia (here meaning "task") was complete and, therefore, he and his army should return home. Such attempts were vetoed by Caesar's allies in the tribunate and also opposed by Pompey. The next year, 50 BC, the senate was starting to move in earnest to discuss termination of Caesar's command; in response, Caesar tried to secure new allies with bribes, including one of the consuls elected for the year, Lucius Aemilius Paullus. Among Caesar's allies was Gaius Scribonius Curio, who cleverly proposed that both Caesar and Pompey should disarm by giving up their commands concurrently; Cato, in a possibly apocryphal outburst related by Plutarch, exclaimed that the proposal was a Caesarian plot to take over the government. Such strong opposition would have been inconsistent with Cato's general policy of acting against concentrated power and would in addition have been premature. Regardless, the majority of senators viewed the proposal favourably, as mutual disarmament would bring down tensions and avert a possible civil war. Opposition to Curio's proposal highlighted that Pompey's term in Spain was still relatively recent, having been granted in 52 BC, making it unjustifiable to strip Pompey of his command so soon. However, the vast majority of the senate (370 to 22) accepted Curio's compromise. Cato's vote on this important matter is unrecorded, though most historians believe Cato voted against it, probably to pressure Caesar to fold. Some historians, however, such as Helga Botermann, believe that letters from Seneca may suggest that Cato voted in favour. Cato's years of advocacy against Caesar had inculcated a confrontational anti Caesarian policy among younger senators, hoping that a united senatorial front would force Caesar to fold. The success of his strategy of branding Caesar a tyrant convinced many senators to choose war over negotiations. By the weeks before the start of the war in early January 49 BC, Cato, Pompey, and their allies had hardened their political position to the point where they were unwilling to offer any concessions at all. Cato continued to push Pompey and others to maintain a hard line, rejecting all proposed compromises, in the hope that Caesar would back down. On the 7th of January, 49 BC, the senate was sufficiently frightened and browbeaten to pass a senatus consultum ultimum against Caesar, likely under the false pretences that Caesar was already invading.

Италиядан ұшып кетеді

Цезарь мойынсұнбады және оның орнына Рубикон өзенін кесіп өтті, бұл Катонды таңқалдырды. Катонның саяси стратегиясы Цезарьді саяси құлдыраудан құтылудың жалғыз жолы – азаматтық соғысқа итермеледі. Цезарь азаматтық соғысты таңдаған кезде, Катонның мінез-құлқы өзгерді және ол дереу келіссөздер арқылы бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты. Цезарьдің оңтүстікке қарқынды ілгерілеуі туралы хабар Римге жеткенде, Помпей Италиядан шығыс провинцияларына қашуға және Цезарьді Италияға қайтару үшін флотты пайдалануға шешім қабылдады. 23 қаңтарда Цезарь, амнистия мен Помпейдің Испанияға кетуіне өзінің қолбасшылық лауазымынан бас тарту және жеке өзі консулдыққа түсуге дайын екенін ұсынғанда, Цицерон Катон бұл жоспарды ынталы түрде қолдағанын және ұсынысты талқылаған соғыс кеңесіне күштеп ішке кіргенін айтады. Бірақ бейбіт келісімдерді әскери жолмен Цезарьді жеңгісі келген қатал топтар шешулі түрде қабылдамады, бұл Катон осы кезде өзінің коалициясын бақылауын жоғалтқанын көрсетеді. Ол сенаттан Помпейге жалпы қолбасшылық беруді талап етті, бірақ сенат қолбасшылықты түрлі генералдарға бөліп берді, оларды Цезарь бірінен соң бірін жеңді. Помпей Катонды Сицилияға адамдар мен азық-түлік жинауға жіберді. Помпей, мүмкін, Катонды және оның азаматтық соғысқа деген пессимистік көзқарасын нақты шайқастан алшақтатуды көздеген болуы мүмкін. Дегенмен, басқа да болжамдар бойынша, Катон Италияны блокадалаудың сәтсіз стратегиясының ортасында болды, мақсаты – Сицилияның астық қорын тартып алып, Цезарьді аштықтан құрту. Бірақ 23 сәуірде Гай Азиний Поллионың құлдары қонғаннан кейін, ол аралды тастап кетті – Цицеронның сөзіне сүйенсек, оның әскері қарсы тұруға жеткілікті болғанымен, шайқасқа түспеді. Дегенмен, Цезарьдің Курио басшылығымен одан әрі қонғаннан кейін Катон қашуға мәжбүр болар еді.

Грекия мен Африка

Кейін Катон Помпейге қосылу үшін Диррахиумға қашып келді. Плутархтың айтуынша, ол сол жерге келген соң Цицеронның Цезарьмен келісімге келуді ұсынған, орташа саясаты дұрыс екенін мойындады: "[Катонның] өзінің қатал саясатының салдарынан туған азап, оны ауыр түрде мазалады". Содан кейін ол Кіші Азияға көлік кемелерін ұйымдастыруға жіберілді; бірақ өзіне қажеттілік болмағанын түсінген соң, Родосты Помпейдің жағына көндірді және Грекиядағы Помпейге оралғанға дейін отбасын сол жерде қалдырды. Ол теңіз күштеріне басшылық етуден бас тартты, себебі Бибулдың консулдық мәртебесі жоғары еді. Диррахиум шайқасындағы шешімсіз Помпей жеңісінен кейін, Катонның қаза тапқандарды көргенде қатты күйзелгені айтылады. Катон Фарсалус шайқасына қатыспады. Ол Помпейдің Диррахиумнан шығып кеткеннен кейін Цезарьді қуу туралы ұсыныстарға қарсы болды. Диррахиумда қолбасшылық қалдырылды, мүмкін саяси себептермен, сыншыларды (Цицеронды қоса) болашақ Помпей жеңісінен кейін шешім қабылдаудан шеттету үшін. Катон Помпей жеңілісі туралы жаңалықты Тит Лабиеннан алды. Жеңілістен кейін ол Коркираға көшті және Цицероннан қолбасшылықты алуды сұрады, өйткені ол әлі де промагистратурасынан империумды сақтап, жоғары консул еді; бірақ Цицерон бас тартты, оның орнына үйіне оралып, Цезардан кешірім сұрағанды жөн көрді. Дезертирлерге бейбіт түрде кетуге рұқсат беріп, Катон әскерін жинап, Кирена арқылы Мысырға қарай жол тартты. Бірақ Помпейдің Птолемейлер қолынан қаза тапқанын және Африкада Квинт Цецилий Метелл Пий Сципион әлі де қолбасшылықта екенін білген соң, ол оларға қосылуға бағыт алды. Жағдайдың дұрыс еместігін байқағаннан кейін, Катон Метелл Сципионды Публий Аттий Варуспен татуластырды және Метелл Сципионды қолбасшылыққа тағайындады. Жазбадағы себептерге сәйкес, Катон Метелл Сципионның консулдық мәртебесі де, әскерге күш-қуат сыйлайтын аты да бар деп санайды, өйткені ол Ганнибалға қарсы жеңіс одісқан Корнелий Сципиондардың мұрагері еді. Алайда, Катонның өзінің халқына қарсы күреске баруға құштар болмауы да мүмкін.

After retreating, Cato fled to join Pompey at Dyrrhachium. Upon his arrival there, Plutarch relates that Cato admitted that Cicero's more moderate policy, advocating compromise with Caesar, had been correct: "[Cato's] distress at the consequences of his own hard line policies may have been weigh heavily on him". He was then sent to Asia Minor to organise transport ships; but finding no need for himself, he induced Rhodes to take Pompey's side and left his family there before returning to Pompey in Greece, where he declined command of naval forces, citing Bibulus' senior consular status. After the indecisive Pompeian victory at the Battle of Dyrrhachium, Cato is said to have been greatly affected by the sight of the casualties. Cato was not present at the Battle of Pharsalus. He had opposed the proposals that Pompey should chase Caesar down after his withdrawal from Dyrrhachium. Left behind in command at Dyrrhachium, also possibly for political reasons to remove critics (including Cicero) from decision making following a prospective Pompeian victory, Cato received news of the defeat from Titus Labienus. In the aftermath of the defeat, he decamped to Corcyra and asked Cicero to take command because he still held imperium from his promagistracy and was the senior consular present; Cicero declined, preferring instead to return home and seek Caesar's pardon. Allowing defectors to leave peacefully, Cato loaded his men and set sail for Egypt via Cyrene. But learning of Pompey's death at the hands of the Ptolemies and that Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio was still in command in Africa, he moved to join them. Discovering a fractured situation, he reconciled Metellus Scipio with Publius Attius Varus and had Metellus Scipio put in command. While the recorded reasons were that Cato believed that Metellus Scipio had both consular dignity and a name that would inspire the soldiers, as the inheritor of the Cornelii Scipiones that had defeated Hannibal, it is possible that Cato was simply unwilling to lead a fight against fellow citizens.

Соңғы жорық және өлім

Катон Метелл Сципионды қала тұрғындарын Цезарьға қарсылық білдіруге мәжбүрлеген кезде құтқарып қалуға көндіргеннен кейін Утика қаласының басшылығына ие болды. Ол қаланың қорғанысын кеңейтіп, әскер жинап, Цезарьдің келуін күтіп, азық-түлік қорын жинады. Алайда Африкада болған кезінде Катон Метелл Сципионның қол астында өз мүддесін қорғаған болса, қорқынышты жазаға ұшырайтынына сенімді болды. Катон Цезарьге қарсы тозу стратегиясын ұсынғанда, Метелл Сципион оны шайқасқа баруға дайын болмағандықтан қорқақ деп айыптады. Осы шақта Катон соғыстың үмітсіз екенін және жеңімпаз кім болса да Римді тастап кететінін жасырын айтты. Метелл Сципион Катонның салыстырмалы түрде бейбіт кеңесін елемеді және Тапсоста шешуші шайқасқа түсті, онда оның әскерлері талқандалды. Үш күннен кейін Утиканы күзетіп тұрған Катон жеңіліс туралы хабар алды, бұл қалада үлкен дүрбелең тудырды. Қаланың қарсылық білдіруі мүмкін екенін білген Катон қаладан қашуды қалаған римдіктерді эвакуациялады. Ол сондай-ақ өзінің туыстары мен одақтастарынан құралған елшілік жіберді, олардың төрағасы Цезарьдің туысы Люций Юлий Цезарь болды, олар өздеріне кешірім сұрады. Катон өлімге дайындалды. Қаланың қаржылық есебін ретке келтіріп, қалған ақшаны қала тұрғындарына таратып бергеннен кейін, Катон достарымен кештесуде нағыз еркіндік иеленген адам ешқашан құл бола алмайды деген стоиктердің сенімін талқылады. Ол бөлмесінен алынып тасталған қылышын талап еткеннен кейін, оның отбасы мен достары оны өзін-өзі өлтірмеуге өтінді. Оларды жіберіп, қаладан қашып бара жатқан кемелер туралы мәлімет сұрады. Барлығы жақсы екеніне көз жеткізген соң, ол өзін ішінде пышақтады. Катонның өзін-өзі өлтіруінің нақты егжей-тегжейлері оның өлімінен кейін, әсіресе Плутархтың есебінде, кеңейтілді:

Цезарь оның өліміне жауап ретінде Катонды кешіре алмайтынына өкініш білдіргені айтылады.

Мұра және қабылдау

Катонның өлімі цицерон мен Бруттың екеуінің де жазған бірнеше абыройлы сөздерге себеп болды, олар Катонды ұлы стоик философ ретінде көрсетуге бағытталған. Цезарь оған қарсы "Антикатон" атты жазба жазды, бірақ ол күнге жеткен жоқ.

Саяси мұрасы

Ортаңғы республиканың дәстүрлі саяси мәдениеті аристократиялық келісім, саяси пікірталастар және реформалар негізінде қалыптасқан. Катонның тудырған кедергілері дәстүрлі республикалық келісім мен талқылау нормаларын бұзды; осы кедергіге жауап ретіндегі эскалация республика үшін қауіпті болып шықты және оның негізгі қағидаларына қайшы келді. Оның Помпей, Цезарь және Красс сияқты ықпалды саясаткерлерді тоқтатуға бағытталған саясаты, оларды осы жетістігі арқылы сенаторлардың қалған бөлігінен бөліп, б.з.д. 59 жылы олардың одақ құруына әкеп соқты. Көптеген ғалымдар Катонның б.з.д. 49 жылға дейінгі саяси стратегиясы Рим республикасының құлдырауына себеп болған азаматтық соғыстың басталуына елеулі үлес қосты деп санайды, тіпті ол қақтығысқа ұмтылмаса да. Оның стратегиясы – сенаторларды Цезарьдің республикаға қауіп төндіріп, өзін король етіп қоюға ниеттенгеніне сендіру – сәтті болғанымен, бұл сәттілік кері әсер етті, себебі сол сенаторлар Цезарьды жеңу үшін бар күштерін салып, оны бостандыққа төнгel қауіп деп қарады. Саяси мансабының көп бөлігінде ол ықпалды әскери тұлғаларға барынша кедергі келтірді. Осы келісімсіз ұстанымы азаматтық соғысқа дейін Цезарьмен одан әрі қақтығысқа түсуге итермеледі, көрінеу Цезарьді мойынсұнуға мәжбүр ету мақсатында. Катон мен оның одақтастары Помпейді азаматтық соғысқа дейін жасалған келісімдер мен ымыраға келмейтін ұсыныстардан да ығыстырды. Соңғы сәтте, Помпей Цезарьдің барлық легиондарын, Иллирия провинциясынан басқасын, қайтару туралы ұсынысты қабылдауға жақын болғанда, Катон Помпейдің сақтандыру сезімін оятып, оны Цезарьдің қолшоқпасы ретінде көрсету арқылы оның параноясын күшейтті. Цезарь сотталудан, айыпталудан және жер аударылудан қорқып жүрген болуы мүмкін деген пікір қазіргі таңда даулы. Катон Цезарьдің саяси құлатылуын қолдаған бірнеше адамның бірі болды. Кейіннен Катонның Цезарьге қарсылығы негізінен идеологиялық тұрғыдан қарастырылды, Катон республикалық құндылықтардың құлдырауының батыл символы ретінде беделді болды. Оның өмірін Август та республикалық құндылықтардың символы ретінде пайдаланды.

The traditional political culture of the middle republic was one built around aristocratic compromise, political debate, and reform. The extent of Cato's obstruction broke down the traditional republican norms of compromise and discussion; escalation in response to that obstruction proved dangerous to the republic and ran contrary to its ethos. His policies with regard to stopping powerful politicians such as Pompey, Caesar, and Crassus alienated – through its very success – them from the rest of the senatorial class, leading to the formation of their alliance in 59 BC. Many scholars believe that Cato's political strategy before 49 BC contributed significantly in starting the civil war that was the proximate cause of the collapse of the Roman republic, even if he did not intend for conflict. While his strategy – convincing senators that Caesar was a threat to the republic and wanted to make himself king – was successful, that success backfired when those senators then gambled everything on defeating Caesar, whom they saw as an existential threat to liberty, in civil war. During most of his political career, he consistently obstructed powerful military figures to the fullest extent possible. This uncompromising position had him push strongly, before the civil war, for further confrontation with Caesar, seemingly to pressure Caesar to back down. Cato and his allies also pushed Pompey away from the various olive branches and compromises before the civil war. Up to the last, when Pompey was close to accepting an offer where Caesar would give up all his legions except one and provinces except Illyricum, Cato played on Pompey's paranoia by painting Pompey as a Caesarian mark. To the extent that Caesar may have feared prosecution, conviction, and exile – a claim no longer accepted without controversy – Cato was one of the few pushing strongly for Caesar's political destruction via prosecution. Posthumously, Cato's opposition to Caesar was cast in predominantly ideological terms, with Cato serving as a heroic symbol of republican values amid its collapse. His life was also appropriated by Augustus as a symbol of republican values.

Стойист ретінде

Кейбір ғалымдар Катонның стоик қағидаларымен күрт қайшы келетін әрекеттерін атап көрсетеді: Аэмилия Лепидамен жасаған келісімінің бұзылуына деген ашуы, жартылай бауыры Капионның қазасына байланыстығыша күйзеліске түсуі, азамат соғыстарынан туған салдарларды көріп, үмітсіздікке ұшырауы сияқты жағдайлар. Ондай ғалымдар пікірінше, Катонның іс-әрекеттері стоиктер емес, дәстүрлі римдік құндылықтарға сәйкес әрекет ететін дәстүрлі римдіктің бейнесіне жақын. Ал, басқалары Катонның замандастары оның стоик мінез-құлқы мен ұстанымдарын нақты айтқандарын мәлімдейді. Цицерон "Pro Murena" еңбегінде оны сынап, сондай-ақ хаттарында және замандас философиялық мәтіндерде де айтқан. Кит Морелл сияқты заманауи ғалымдар "стоик шейіті" туралы дәстүр тарихи Катонды бұрмалап немесе шашыратып жібергенін" атап көрсетеді.